عین الحیاة (کتاب)
«عین الحیاة» تألیف علامه محمدباقر مجلسى (م ۱۱۱۰ ق)، كتابى در اخلاق و عقاید و عرفان اسلامى است. اين كتاب ترجمه و شرح فارسی سفارشها و توصيههاى اخلاقى پيامبر اكرم (صلی الله علیه وآله) به ابوذر غفارى است.
 | |
| نویسنده | محمدباقر مجلسی |
| موضوع | اخلاق و عقاید اسلامی |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | ۲ |
| تحقیق | سید مهدی رجایی |
|
| |
مؤلف
علامه محمدباقر مجلسى (۱۰۳۷-۱۱۱۰ ق) فرزند محمدتقی مجلسی، فقیه، محدث و متکلم، شیخ الاسلام اصفهان و از دانشمندان بزرگ شیعه در قرن دوازدهم هجری است.
از جمله اساتید علامه مجلسی، بزرگانی چون ملا صالح مازندرانی، فیض کاشانی و ملا خلیل قزوینی می باشند؛ و از شاگردان ایشان می توان به سید نعمت الله جزایری و میر محمدصالح خاتون آبادی اشاره کرد. او با پشتکار فراوان و حوصله پرتوانش توفیق یافت از راه تألیف و تصنیف کتابها و تدریس علوم و فنون اسلامی و تعلیم و تربیت شاگردان بسیار و اداره امور دینی شیعیان عصر خویش، خدمت سازنده ای به مردم مسلمان و شیعه ایران نمود.
کتاب «بحار الأنوار» علامه مجلسى، گستردهترین کتاب حدیثی شیعه است که در طول چهل سال تدوین شده است. از دیگر آثار ایشان، مِرآة العُقول، حلیة المتقین، حیاة القلوب، جلاءالعیون، زاد المعاد و عین الحیاة را می توان نام برد.
معرفی کتاب
كتاب «عين الحياة» در شرح وصیت رسول اکرم صلی الله علیه و آله به ابوذر غفاری رضی الله عنه، به زبان فارسی نوشته شده است.
نثر این كتاب در بيشتر بخشها از نمونههاى نثر ساده و روان دوران صفوى است و مطالب عمدتاً در شرح روايات پيامبر اسلام (ص) و امامان معصوم (ع) است. هدف مؤلف آن بوده است كه با اين كتاب، مردم عادى و غيرمتخصص را با عرفان اسلام اصيل آشنا سازد و آنها را از گرايش به عرفانهاى آميخته با عناصر مسيحى، بودايى، يونانى، هندى، مانوى و زرتشتى بازدارد و به عرفان تشيع ناب سوق دهد.
کتاب «عين الحياة»، توسط سيد هاشم ميلانى، از زبان فارسى به عربى در دو جلد ترجمه و منتشر شده است.
محتوای کتاب
كتاب با مقدمهاى از محقق و مؤلف كتاب آغاز و مباحث بهصورت سلسلهوار ذكر شده است. علامه مجلسى در ابتداى كتاب پس از ذكر فضائل سلمان و ابوذر، کیفیت اسلام آوردن ابوذر و سلمان، مظلوميت ابوذر و ظلم عثمان نسبت به وى و احوالات ابوذر و چگونگى وفات وى را ذكر كرده است.
بعد از آن نوبت به وصيت رسول خدا(ص) به ابوذر مىرسد؛ در همين راستا، بخش اول حديث را در چند فصل بيان نموده و در فصل اول در توضيح رؤيت خدا به توضيحى از حضرت علی(ع) درباره رؤيت اشاره مىكند كه از ايشان سؤال شد آيا خداى خود را ديدهاى؟ فرمود: تا خدا را نمىديدم هرگز او را عبادت نمىكردم. سائل پرسيد كه خدا را به چه کیفیت يافتى؟ فرمود كه: خطا كردى، به چشم او را نتوان ديد، و ليكن دل، او را به حقيقت ايمان و يقين ديده است.
در فصل دوم، غرض از خلقت آسمان و زمين را معرفت و عبادت دانسته است.
در فصل سوم، در بيان شرائط اعمال خاطر نشان كرده كه در اين رساله احصاء شرايط اعمال نمىتواند نمود، لكن بعضى از آنها را اشاره كرده است.
در فصل چهارم نيز حضور قلب را مورد بحث قرار داده است.
نویسنده در فقره بعدى حديث، به ذكر چند اصل مىپردازد، كه از آن جمله است: قبول جميع عبادت متوقف بر معرفت است؛ ايمان سرمايه ابدى است؛ ايمان داراى مراتب مىباشد.
مؤلف در ادامه مباحث كتاب، به بيان فضيلت علم و يادگرفتن و ياد دادن علم و فضل علما مىپردازد، اصناف علم و نافع آن را بيان مىكند، همچنين آداب علم و عمل نمودن به آن و اصناف علماء و صفات عالمى كه متابعت او را مىتوان نمود، مذمت علم بىعمل و مطالبى از اين دست را ذكر مىنمايد.
مدح فقر، مدح کفاف، ارزش عمل صالح، توصیف جهنم، توصیف بهشت، محاسبه نفس، مذمت غیبت و ریا و مدح حیا، برخی دیگر از مباحث کتاب است.
در بخش انتهایى حديث شريف، به بيان تمثيلاتى كه پيشوايان دين در مذمت دنيا براى تنبيه غفلتزدگان بيان فرمودهاند، پرداخته و ده تمثيل را ذكر مىكند؛ مفصلترين آنها تمثيل دهم است كه به قصه بلوهر و يوذاسف كه مشتمل بر حكم انبياء و مواعظ حكماست و داراى فوايد بىنظيرى است. اين داستان، حكايت پادشاهى است كه در ممالك هندوستان با لشكر فراوان و مملكت وسيع و مهابت عظيم، پيوسته بر دشمنان پيروز مىشد و از شهوات فروگذارى نمىكرد و محبوبترين مردم نزد وى كسى بود كه او را بر اعمال ناشايسته ستايش مىكرد و قبايح او را در نظر او زينت مىداد و دشمنترين مردم نزد او كسى بود كه او را به ترک آنها امر مىكرد.
وضعيت كتاب
مصحح کتاب -سید مهدی رجایی- مىگويد: در نگارش متن، ضمن حفظ زبان مؤلف و شيوه تلفظ كلمات در نثر صفوى، رسمالخط زمان خود را مراعات كردهايم. همچنين براى يارى مخاطب در درست خواندن متن، كلمات و عبارات عربى و غيرفارسى و واژههاى دشوار فارسى، بهگونهاى ساده و صحيح اعرابگذارى شدهاند و متن با علامتهاى لازم نقطهگذارى شده است. برخى اغلاط املايى مؤلف نيز اصلاح شده است (مانند اصلاح نمازگذاردن و برخواستن به صورت نمازگزاردن و برخاستن).
كتاب حاضر گرچه براى مخاطب عادى نوشته شده است، اما بهخاطر قدمت متن نيازمند توضيح است. به همين دليل پانوشتهايى توضيحى براساس سطح سواد و معلومات مخاطب عادى به كتاب افزوده شده است كه موارد زير را در برمىگيرد:
۱- معانى لغات، تعبيرات و اصطلاحات فنى دشوار براى خوانندهاى با سطح سواد و اطلاعات متوسط؛ ۲- ترجمه عبارات عربى و ارائه مآخذ آنها، و ترجمه آيات و ذكر نشانى آنها در قرآن كريم و نيز نشانى مآخذ اشعار؛ ۳- توضيح اعلام تاريخى، جغرافيايى، علمى، دينى؛ ۴- توضيح برخى رواياتى كه پرسش برانگيز است؛ ۵- توضيح برخى ديدگاههاى مؤلف؛ ۶- نقد و بررسى برخى ديدگاههاى مؤلف كه در زمان ما نيازمند بازنگرى است.
در ارائه پانوشتها، بنا بر حداكثر اختصار بوده است و سعى شده است كه شروح و معانى در كوتاهترين و رساترين حد ممكن و در صورت امكان خالى از اصطلاحات فنى و تخصصى باشند و معانى و مفاهيم دشوار به زبانى ساده و قابل فهم بيان شود به گونهاى كه خواننده غيرمتخصص، بىتأمل يا با اندك تأمل بتواند مقصود متن را دريابد و مفاهيم مشكل را بفهمد.
منابع
- نرم افزار اخلاق اسلامی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
