حاوی الاقوال فی معرفة الرجال (کتاب)
 | |
| نویسنده | شیخ عبدالنبی جزائری |
| موضوع | محدثان شیعه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۴ |
| تحقیق | موسسهالهدایه لاحیاءالتراث |
|
| |
کتاب «حاوی الأقوال فی معرفة الرجال» تألیف شیخ عبدالنبى جزائرى (م، ۱۰۲۱ ق) در موضوع علم رجال میباشد. مجموع راویان بررسیشده در این کتاب به ۲۳۵۸ نفر میرسد.
محتویات
مؤلف
شیخ عبدالنبى جزائرى (م، ۱۰۲۱ ق) از ارکان مکتب تشیع و از شاگردان صاحب مدارک بود.
وى از نظر عمل، زاهد و متقى و پرهیزکار واقعى و از نظر علمى، دریاى بىکران بود. شیخ حر عاملى (صاحب وسائل) مى گوید: «او رئیس الاسلام والمسلمین و سلطان محققان و مدققان است».
برخی دیگر از تألیفات جزائری عبارتند از: اجوبة المسائل، الاقتصاد، الحواشى على التهذیب، حاشیه بر کافى، شرح تهذیب الاصول و کتابی در امامت.
اهمیت کتاب
کتاب «حاوی الأقوال فی معرفة الرجال»، از جمله آثار ارجمند و مهم دانش رجال بوده و مؤلف آن -شیخ عبدالنبى جزائرى- فقیه، محدث و از عالمان بزرگ و مورد توجه روزگار خویش است. وی با آگاهیهای گسترده حدیثی و رجالی خود دست به تألیف این کتاب زد و بهخوبی از عهده آن برآمد.
این کتاب، از همان اوان انتشار نسخه خطی آن، مورد توجه ویژه محافل علمی، حوزههای علمیه، محققان، صاحبنظران و رجالپژوهان قرار گرفت و در ردیف منابع مهم رجالپژوهی، بشمار آمد و عبدالنبی جزائری، با سبک ویژه خود -که همانا دستهبندی راویان به چهار دسته: صحاح، حسان، موثقون و ضعفا است-، در بین اهل نظر و دارندگان سبک های ویژه رجالی، جایگاه والایی یافته است.
محتواى کتاب
کتاب «حاوی الأقوال فی معرفة الرجال» مشتمل بر مطالب زیر است:
الف). مقدمه مؤلّف در معرّفی کتاب و ذکر چند فایده رجالی که عبارتند از:
- تعریف، موضوع و هدف از علم رجال؛
- اصطلاحات جرح و تعدیل؛
- تعارض جرح و تعدیل؛
- شرایط حصول عدالت در راوی؛
- شرایط قبول قول راوی در صورت عدول از عدل به فسق و بالعکس؛
- تمییز مشترکات؛
- فرقه های شیعه؛
- بررسی کنیه بعضی از ائمه(ع)؛
- معنای کتاب، اصل و توثیقات ابن غضایری.
ب). متن کتاب، شامل چهار فصل است که عبارتند از: صحاح، حسان، موثّقون و ضعفا. این تقسیم بندى در آثار گذشتگان سابقه نداشته است. مؤلف در این اثر، ثقه یا ضعیف بودن اصحاب و روات را بیان کرده است. مؤلف در هر فصل، پس از ذکر اسامی هر یک از راویان حدیث، شرح حال هر شخص با ذکر مصدر مورد مراجعه بیان شده است. این کتاب به ترتیب حروف الفبا تنظیم گردیده و در هر حرف چندین باب گشوده شده است که از این جهت، از مشکلات محققان کاسته مى شود. اسامی همشکل راویان در یک باب و اسامی مختلف، تحت عنوان «باب الآحاد» گردآوری شده اند. مجموع افرادِ بررسیشده به ۲۳۵۸ نفر میرسد.
مؤلف در این کتاب، عنایت فراوانی به سخنان نجاشی، شیخ طوسی و علامه حلی داشته است. وی ابتدا سخن نجاشی را - بدون تغییر در عبارت و با حذف طرق و اسانید - و سپس قول علامه را در «خلاصة الأقوال» ذکر میکند و پس از آن عبارات شهید ثانی - اگر در مورد راوی مشخص یافت شود - و سخنان مرحوم طوسی را در دو کتاب «رجال» و «فهرست» می آورد و با این کار خویش نشان میدهد که از کدام راوی در اصول پنجگانه رجالی یاد شده و از کدام راوی، تنها در یکی از این کتابها ذکری به میان آمده است. همچنین وی بر کتاب «رجال» حسن بن علی بن داود - با وجود حسن ترتیب - به علت کثرت اغلاط و قلّت ضبط اعتماد نکرده و از آن - جز در برخی موارد بهعنوان شاهد - استفاده نکرده است.
از جمله ویژگیهای کتاب، سختگیری نویسنده در برخی موارد، در توثیق راویان میباشد. در این اثر، رجال ناشناخته و کسانی که ستوده شدهاند، ولی به حد حسن نمیرسند، از ضعیفان شمرده شدهاند؛ ازاینرو، بخش ضعیفانِ کتاب طولانیترین بخش و دارای ۱۱۶۸ راوی است.
ج). خاتمه کتاب نیز، مشتمل بر چند فایده رجالی است، از جمله:
- کنیهها و لقبهای معروف افراد
- توضیح بعضی از اسناد
- توضیح اشتراک در اسم
- مراد از "عدة من اصحابنا" در روایات شیخ کلینی
- مذمومین از اصحاب امامان(ع)
- صاحبان توقیعات
- تاریخ ولادت و وفات امامان(ع)
- طرق شیخ طوسی در استبصار و تهذیب و اساتید شیخ صدوق در من لایحضره الفقیه
- اصحاب اجماع
- شناخت قبیلهها.
منابع
- نرم افزار کتابخانه رجال شیعه و اهلسنت، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، محمدرضا ضمیری.
- پایگاه اطلاعرسانی حدیث شیعه.
