آیه 3 سوره نساء

وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَىٰ فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ ۖ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ۚ ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَلَّا تَعُولُوا

[4–3] (مشاهده آیه در سوره)

<<2	آیه 3 سوره نساء	4>>
سوره : سوره نساء (4) جزء : 4 نزول : مدینه

ترجمه های فارسی

و اگر بترسید که مبادا درباره یتیمان (ازدواج با دختران یتیم) مراعات عدل نکنید پس آن کس از زنان را به نکاح خود درآرید که شما را نیکو (و مناسب با عدالت) است: دو یا سه یا چهار (نه بیشتر) و اگر بترسید که (چون زنان متعدّد گیرید) راه عدالت نپیموده و به آنها ستم می‌کنید پس تنها یک زن اختیار کنید و یا چنانچه کنیزی دارید به آن اکتفا کنید، که این نزدیکتر به عدالت و ترک ستمکاری است.

واگر می ترسید که نتوانید در مورد دختران یتیم [در صورت ازدواج با آنان] عدالت ورزید، بنابراین از [دیگر] زنانی که شما را خوش آید دو دو و سه سه و چهار چهار به همسری بگیرید. پس اگر می ترسید که با آنان به عدالت رفتار نکنید، به یک زن یا به کنیزانی که مالک شده اید [اکتفا کنید]؛ این [اکتفای به یک همسر عقدی] به اینکه ستم نورزید و از راه عدالت منحرف نشوید، نزدیک تر است.

و اگر در اجراى عدالت ميان دختران يتيم بيمناكيد، هر چه از زنان [ديگر] كه شما را پسند افتاد، دو دو، سه سه، چهار چهار، به زنى گيريد. پس اگر بيم داريد كه به عدالت رفتار نكنيد، به يك [زن آزاد] يا به آنچه [از كنيزان‌] مالك شده‌ايد [اكتفا كنيد]. اين [خوددارى‌] نزديكتر است تا به ستم گراييد [و بيهوده عيال‌وار گرديد].

اگر شما را بيم آن است كه در كار يتيمان عدالت نورزيد، از زنان هر چه شما را پسند افتد، دو دو، و سه سه و چهار چهار به نكاح درآوريد. و اگر بيم آن داريد كه به عدالت رفتار نكنيد تنها يك زن بگيريد يا هر چه مالك آن شويد. اين راهى بهتر است تا مرتكب ستم نگرديد.

و اگر می‌ترسید که (بهنگام ازدواج با دختران یتیم،) عدالت را رعایت نکنید، (از ازدواج با آنان، چشم‌پوشی کنید و) با زنان پاک (دیگر) ازدواج نمائید، دو یا سه یا چهار همسر و اگر می‌ترسید عدالت را (درباره همسران متعدد) رعایت نکنید، تنها یک همسر بگیرید، و یا از زنانی که مالک آنهائید استفاده کنید، این کار، از ظلم و ستم بهتر جلوگیری می‌کند.

ترجمه های انگلیسی(English translations)

If you fear that you may not deal justly with the orphans, then marry [other] women that you like, two, three, or four. But if you fear that you may not treat them fairly, then [marry only] one, or [marry from among] your slave-women. That makes it likelier that you will not be unfair.

And if you fear that you cannot act equitably towards orphans, then marry such women as seem good to you, two and three and four; but if you fear that you will not do justice (between them), then (marry) only one or what your right hands possess; this is more proper, that you may not deviate from the right course.

And if ye fear that ye will not deal fairly by the orphans, marry of the women, who seem good to you, two or three or four; and if ye fear that ye cannot do justice (to so many) then one (only) or (the captives) that your right hands possess. Thus it is more likely that ye will not do injustice.

If ye fear that ye shall not be able to deal justly with the orphans, Marry women of your choice, Two or three or four; but if ye fear that ye shall not be able to deal justly (with them), then only one, or (a captive) that your right hands possess, that will be more suitable, to prevent you from doing injustice.

معانی کلمات آیه

تقسطوا: قسط (به كسر- ق) و اقساط به معنى عدالت است. (قاموس قرآن) أَلَّا تُقْسِطُوا يعنى اينكه عدالت نكنيد.

طاب: يعنى پاكيزه و دلچسب شد.

مثنى: (بفتح- م) دو تا دو تا. ثلاث: سه تا سه تا. رباع: چهار تا چهار تا.

تعولوا: عول: جور و ميل از حق. أَلَّا تَعُولُوا يعنى اينكه ظلم و جور نكنيد.

نزول

محل نزول:

این آیه همچون دیگر آیات سوره نساء در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل گردیده است.

شأن نزول:

«شیخ طوسى» گوید: در سبب نزول اين آيه شريفه به شش وجه اختلاف نموده اند. اول، حسن بصرى و جبائى و مبرد از عايشه روايت كرده اند كه اين آيه درباره دختر يتيمى نازل گرديده كه در تحت سرپرستى قيم خويش بوده و قيم مزبور مايل و راغب به ازدواج با او گرديد. به خاطر مال و جمال او آن هم بدون پرداخت مهر و كابين و البته در چنين مواردى از ازدواج با چنين دخترى بدون پرداخت مهر و كابين جلوگيرى به عمل آمد و دستور رسيد كه با غير آن يتيمه ازدواج نمايند تا چهار زن و اگر از اداره كردن چهار زن ترس داشته باشند با يك نفر ازدواج كنند و نيز گويند: اين آيه متصل به آيه «يَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَ ما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللَّاتِي لاتُؤْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ» آيه 127 همين سوره مى باشد.

دوم، ابن عباس و عكرمة گويند: كه مردان با چهار زن ازدواج مى كردند و نيز با پنجمى و ششمى تا ده زن نيز ازدواج مي‌نمودند و براى خود مانعى نمى ديدند و اگر دارائى آن‌ها با اين ازدواج متعدد از بين مي‌رفت به اموال يتيم دست درازى مي‌كردند و آن را خرج مي‌نمودند. خداوند با نزول اين آيه از ازدواج با بيش از چهار زن نهى فرمود. تا مجبور نشوند به مال يتيم دست درازى نمايند و نيز فرمود: اگر از اداره كردن چهار زن از لحاظ مخارج عاجز شوند به يك نفر اكتفا كنند.

سوم، سعيد بن جبير و سدى و قتادة و ربيع و ضحاك و نيز در يكى از روايات مربوط به ابن عباس گويند: كه مردم بر زنان سخت مى گرفتند و با گرفتن چهار زن عدالت را ميان آنان مراعات نمى نمودند. سپس اين آيه نازل شد و فرمود: همچنانى كه مى ترسيد كه نتوانيد عدالت را ميان يتيمان مراعات كنيد با ازدواج با چهار زن نيز به خاطر عدم توانائى اجراى عدالت بپرهيزيد و به يك نفر اكتفا نمائيد.

چهارم، مجاهد گويد: اگر مى ترسيد كه نتوانيد درباره ولايت ايتام عدالت را مراعات كنيد و نيز مى ترسيد كه مبادا دارائى آن‌ها را حيف و ميل نمائيد و نيز از زنانمودن هم باك داريد به نكاح و ازدواج مباح از يك زن تا چهار زن بپردازيد و اگر مي‌ترسيد كه نتوانيد عدالت را ميان آن‌ها مراعات كنيد به يك نفر اكتفا نمائيد.

پنجم، حسن بصرى گويد: اگر مى ترسيد كه نتوانيد عدالت را درباره يتيمه اى كه تحت سرپرستى شما مى باشد، مراعات كنيد. با زنان خوب از ايتام ديگر كه نزديكان و خويشاوندان شما هستند مى توانيد تا چهار زن ازدواج كنيد و اگر هم مى ترسيد كه عدالت را مراعات نكنيد به يك زن اكتفاء نمائيد و يا به ملك يمين بپردازيد چنان كه جبائى نيز گفته است و گويد كه خطاب آيه متوجه اولياء يتيمه است. در صورتى كه اراده ازدواج با آن‌ها را نمايند يا خواسته باشند قبل از بلوغ با آنان ازدواج كنند.

ششم، فرّاء گويد: اگر پرستارى ايتام بر شما سخت و مشكل است. بنابراين بپرهيزيد از جمع ازدواج بين ايتام و ديگران كه نتوانيد عدالت را ميان آن‌ها مراعات كنيد.

تفسیر آیه

• تفسیر نور
• اثنی عشری
• روان جاوید
• اطیب البیان
• برگزیده تفسیر نمونه

تفسیر نور (محسن قرائتی)

وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى‌ فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى‌ وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ ذلِكَ أَدْنى‌ أَلَّا تَعُولُوا «3»

و اگر مى‌ترسيد كه عدالت را درباره‌ى (ازدواج با) دختران يتيم مراعات نكنيد، (از ازدواج با آنان صرف‌نظر نماييد و) با زنان دلخواه (ديگر) ازدواج كنيد، دوتا، سه‌تا، يا چهار تا. پس اگر ترسيديد كه (ميان همسران) به عدالت رفتار نكنيد، پس يك همسر (كافى است) يا (به جاى همسر دوّم از) كنيزى كه مال شماست (كام بگيريد، گرچه كنيز هم حقوقى دارد كه بايد مراعات شود) اين نزديك‌تر است كه ستم نكنيد.

نکته ها

بعضى مردان، دختران يتيم را براى تكفّل و سرپرستى به خانه مى‌بردند، بعد هم با آنان، با مهريه‌ى كم ازدواج كرده و به آسانى هم آنان را طلاق مى‌دادند. آيه نازل شد كه اگر از بى‌عدالتى بيم داريد، با زنان ديگر ازدواج كنيد. آيه‌ى قبل، درباره‌ى رعايت عدالت در اموال يتيمان بود، اين آيه، فرمان عدالت در ازدواج با دختران يتيم است.

درباره‌ى حكمتِ تعدّد زوجات، مى‌توان به موارد زير اشاره كرد:

الف: تلفات مردها در جنگ‌ها و حوادث بيشتر است و زنانى بيوه مى‌شوند.

ب: جوانان، كمتر حاضرند با بيوه ازدواج كنند.

ج: همه‌ى زنان بيوه و بى‌همسر، تقواى كافى و قدرت كنترل خود را ندارند.

د: زنان در هرماه، مدّتى عذر دارند و مسائل زناشويى تعطيل است.

نتيجه آنكه براى حفظ حقوق بيوه‌ها طبق شرايطى مرد مى‌تواند همسر دوم بگيرد تا

جلد 2 - صفحه 19

مشكل هر دو طرف حل شود.

سؤال: در اين آيه مسئله بى‌عدالتى به صورت مشكوك بيان شده است: «إِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا»، امّا در آيه‌ى 129 همين سوره مى‌فرمايد: «لَنْ تَسْتَطِيعُوا» كه شما قدرت آن را نداريد، اين دو آيه را چگونه مى‌توان جمع نمود؟

پاسخ: در مسائل مادّى مانند لباس، مسكن، خوراك و هم‌خوابى بايد عادل باشيد و اگر مى‌ترسيد عادل نباشيد برنامه ديگرى را براى خود تنظيم كنيد، ولى در آيه 129 مى‌فرمايد:

شما هرگز قدرت بر عدالت نداريد كه مراد عدالت در علاقه و تمايلات قلبى است چون علاقه در اختيار انسان نيست تا بتواند آن را يكسان تقسيم كند. اين پاسخ با استفاده از حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌باشد. «1»

پیام ها

1- اسلام، حامى محرومان، به ويژه يتيمان و بالاخص دختران يتيم است، آن هم در مسأله‌ى عفّت و زناشويى و پرهيز از سوء استفاده از آنان .... فِي الْيَتامى‌

2- لازم نيست براى ترك ازدواج با يتيمان، يقين به بى‌عدالتى داشته باشيم، احتمال و ترس از آن هم كافى است. «إِنْ خِفْتُمْ»

3- در انتخاب همسر، مى‌توان سراغ ايتام رفت، مگر آنكه خوف بى‌عدالتى باشد.

إِنْ خِفْتُمْ‌ ... فَانْكِحُوا

4- در انتخاب همسر، تمايل قلبى يك اصل است. «طابَ لَكُمْ»

5- اسلام، با تعدّد همسر براى مرد، با شرايطى موافق است. فَانْكِحُوا ... مَثْنى‌ وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ‌ ... فَواحِدَةً 6- تعدّد زوجات، هم محدود به چهار همسر است و هم مشروط به مراعات عدالت است. «2» فَانْكِحُوا ... رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ‌ ... فَواحِدَةً

«1». وسائل، ج 21، ص 345.

«2» تفسير نورالثقلين ج 1 ص 439 كافى ج 5 ص 363.

تفسير نور(10جلدى)، ج‌2، ص: 20

منابع

• تفسیر نور، محسن قرائتی، تهران:مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، 1383 ش، چاپ يازدهم
• اطیب البیان فی تفسیر القرآن‌، سید عبدالحسین طیب، تهران:انتشارات اسلام‌، 1378 ش‌، چاپ دوم‌
• تفسیر اثنی عشری، حسین حسینی شاه عبدالعظیمی، تهران:انتشارات ميقات، 1363 ش، چاپ اول
• تفسیر روان جاوید، محمد ثقفی تهرانی، تهران:انتشارات برهان، 1398 ق، چاپ سوم
• برگزیده تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی و جمعي از فضلا، تنظیم احمد علی بابایی، تهران: دارالکتب اسلامیه، ۱۳۸۶ش
• تفسیر راهنما، علی اکبر هاشمی رفسنجانی، قم:بوستان كتاب(انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم)، 1386 ش‌، چاپ پنجم‌
• محمدباقر محقق، نمونه بینات در شأن نزول آیات از نظر شیخ طوسی و سایر مفسرین خاصه و عامه.