دجال: تفاوت بین نسخه‌ها
(اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر)) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | ''' | + | '''«دَجّال»'''، شخصیتی در [[آخرالزمان|آخر الزمان]] که در روایات [[اسلام|اسلامی]] با صفت فریب‌کاری و ادعای الوهیت معرفی شده است. بر پایهٔ برخی روایات، او در آستانهٔ [[قیامت]] خروج می‌کند، گروهی بزرگ را می‌فریبد و سرانجام به دست [[حضرت عیسی علیه السلام|عیسی]] (علیه‌السلام) کشته می‌شود.<ref>مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن واشراط الساعة، باب ذکر الدجال؛ بخاری، صحیح بخاری، کتاب الفتن.</ref> گزارش‌های او در منابع [[شیعه]]، بیشتر در شمار [[نشانه های ظهور امام زمان (عج)|نشانه‌های ظهور]] [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام مهدی]] (عجل الله تعالی فرجه) یا در ضمن نشانه‌های [[آخر الزمان]] ذکر شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، باب علامات ظهوره (علیه السلام)؛ نوری، بشارة الاسلام فی علامات المهدی.</ref> |
| − | == واژه‌شناسی == | + | ==واژه‌شناسی== |
| − | «دجّال» صیغهٔ مبالغه از ریشهٔ «د ج ل» است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «دجل».</ref> این ریشه در لغت به معنای پوشاندن و تیره‌کردن و نیز به معنای دروغ و تمویه (حق‌نمایی باطل) آمده است؛ ازاین‌رو «دجّال» را «بسیار فریب‌دهنده» یا «پوشانندهٔ حقیقت» معنا کرده‌اند.<ref>همان؛ فراهیدی، العین، ذیل مادهٔ «دجل».</ref> برخی پژوهشگران زبان، آن را معرّب از واژه‌ای سریانی به معنای «فریبکار» دانسته‌اند، هرچند این نظر مورد اتفاق نیست.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «دجل».</ref> | + | «دجّال» صیغهٔ مبالغه از ریشهٔ «د ج ل» است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «دجل».</ref> این ریشه در لغت به معنای پوشاندن و تیره‌کردن و نیز به معنای [[دروغ]] و تمویه (حق‌نمایی [[باطل]]) آمده است؛ ازاین‌رو «دجّال» را «بسیار فریب‌دهنده» یا «پوشانندهٔ حقیقت» معنا کرده‌اند.<ref>همان؛ فراهیدی، العین، ذیل مادهٔ «دجل».</ref> برخی پژوهشگران زبان، آن را معرّب از واژه‌ای [[سریانی]] به معنای «فریبکار» دانسته‌اند، هرچند این نظر مورد اتفاق نیست.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «دجل».</ref> نام «دجال» در [[قرآن]] نیامده و مستندات اصلی آن، روایات است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل آیات نشانه‌های قیامت.</ref> |
| − | == دجال در روایات اهل سنت == | + | ==دجال در روایات اهل سنت== |
| − | مشهورترین گزارش، روایت | + | مشهورترین گزارش، روایت «[[تمیم داری]]» است که در [[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح مسلم]] نقل شده: تمیم داری در سفر دریایی به جزیره‌ای رسید و در آنجا موجودی زنجیرشده را دید که از او دربارهٔ «جسّاسه» و سپس دربارهٔ خودش پرسید و نشانه‌هایی از [[بعثت]] [[پیامبر اسلام|پیامبر]] (صلی الله علیه و آله) را جویا شد.<ref>مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن واشراط الساعة، باب قصة الجسّاسة.</ref> در روایات دیگر، نشانه‌های او چنین آمده است: یک‌چشم بودن، نوشته‌شدن واژهٔ «کافر» میان دو چشم او، ادعای خدایی، همراه داشتن چیزی چون [[بهشت]] و [[جهنم|دوزخ]] (آب و آتش)، و گرد آمدن گروهی از [[یهود]] [[اصفهان]] پیرامون او.<ref>مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن؛ ابن حنبل، المسند، مسند الشامیین.</ref> در اینکه چشم راست یا چپ او نابیناست، روایات مختلف است و هر دو گزارش در منابع آمده است.<ref>مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن واشراط الساعة.</ref> |
| − | بر پایهٔ همان منابع، فتنهٔ دجال بزرگ‌ترین فتنهٔ آخرالزمان شمرده شده و مسلمانان به پناه بردن به خدا از آن سفارش شده‌اند.<ref>مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن؛ ابوداود، سنن، کتاب الملاحم.</ref> سرانجام او، کشته‌شدن به دست عیسی بن مریم (علیه‌السلام) در | + | بر پایهٔ همان منابع، [[فتنه|فتنهٔ]] دجال بزرگ‌ترین فتنهٔ [[آخرالزمان]] شمرده شده و مسلمانان به پناه بردن به [[خدا]] از آن سفارش شده‌اند.<ref>مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن؛ ابوداود، سنن، کتاب الملاحم.</ref> سرانجام او، کشته‌شدن به دست [[عیسی بن مریم]] (علیه‌السلام) در «[[باب لُد|باب لُدّ]]» (در نزدیکی [[بیت المقدس]]) است.<ref>مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن واشراط الساعة؛ ترمذی، سنن، کتاب الفتن.</ref> |
| − | == دجال در منابع شیعه == | + | ==دجال در منابع شیعه== |
| − | در منابع | + | در منابع [[شیعه]]، دجّال در شمار «[[نشانه های ظهور امام زمان (عج)|علامت‌های ظهور امام زمان]]» یاد شده است، اما جایگاه آن یکسان نیست. در روایات مشهور، پنج نشانهٔ پیش از ظهور [[امام مهدی]] (عجل الله تعالی فرجه) چنین برشمرده شده است: [[خروج سفیانی]]، [[خروج یمانی]]، [[صیحه آسمانی|صیحهٔ آسمانی]]، [[خسف بیداء|خسف در بیداء]] و [[قتل نفس زکیه]]؛ در این فهرست نامی از دجّال نیست.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، باب علامات ظهوره (علیه السلام).</ref> |
| − | + | در مقابل، در پاره‌ای از روایات و در آثار مربوط به نشانه‌های ظهور، دجال نیز در کنار [[سفیانی]] از نشانه‌ها شمرده شده است.<ref>نوری، بشارة الاسلام فی علامات المهدی؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.</ref> ازاین‌رو، پژوهشگران [[شیعه]] در اینکه دجال از [[علائم حتمی ظهور|نشانه‌های حتمی ظهور]] است یا از نشانه‌های غیرحتمی، اختلاف دارند و هر دو دیدگاه در آثار آنان دیده می‌شود.<ref>نوری، بشارة الاسلام فی علامات المهدی.</ref> | |
| − | + | برخی عالمان شیعه، دجال را شخصی حقیقی دانسته‌اند که در آخرالزمان خروج می‌کند و با [[نیرنگ]] و کارهای خارق‌العاده مردم را می‌فریبد؛ اما شماری از مفسران و متکلمان متأخر، گزارش‌های دجال را به‌صورت رمزی تفسیر کرده و او را نماد جریان فریب و استکبار در پایان [[تاریخ]] دانسته‌اند.<ref>نوری، بشارة الاسلام فی علامات المهدی؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیات قیامت.</ref> این اختلاف، اختلافی در فهم روایات است، نه در اصل خبر.<ref>همان.</ref> | |
| − | |||
| − | در | + | ==نشانه‌ها و ویژگی‌های دجال== |
| + | در روایات، دجّال با مجموعه‌ای از نشانه‌ها شناخته می‌شود: ادعای ربوبیت، توانایی ظاهری بر کارهای شگفت، همراه داشتن آب و آتشی که به‌ظاهر [[بهشت]] و [[دوزخ]] هستند، سرعت حرکت، و گرد آمدن پیروانی از گروه‌های مختلف پیرامون او.<ref>مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.</ref> در برخی روایات، [[ایمان]] و [[کفر]] مردم با پذیرش یا ردّ او سنجیده می‌شود و مؤمنان از [[فتنه|فتنهٔ]] او بر حذر داشته شده‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲؛ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن.</ref> | ||
| − | + | در روایات اسلامی، بر خواندن [[سوره کهف|سورهٔ کهف]] و پناه بردن به خدا از فتنهٔ دجال تأکید شده است.<ref>مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن واشراط الساعة؛ قرآن کریم، سورهٔ کهف، آیهٔ ۱۰.</ref> این سفارش‌ها نشان می‌دهد که در [[فرهنگ]] اسلامی، دجال بیش از یک خبر تاریخی، موضوعی [[عقاید|اعتقادی]] و عملی است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.</ref> | |
| − | در | ||
| − | == پانویس == | + | ==مقایسه با «ضد مسیح»== |
| + | در سنت [[مسیحیت|مسیحی]]، شخصیتی مشابه با عنوان «ضد [[مسیح]]» (Antichrist) شناخته می‌شود که در رساله‌های [[انجیل یوحنا|یوحنا]] از او یاد شده و در پایان تاریخ ظهور می‌کند.<ref>کتاب مقدس، رسالهٔ اول یوحنا، ۲:۱۸؛ کتاب مقدس، رسالهٔ دوم یوحنا، ۷.</ref> همانندی کلی این دو تصویر، برخی پژوهشگران را به مقایسهٔ تطبیقی آن دو واداشته است، اما این دو از دو سنت دینی متفاوت برخاسته‌اند و در جزئیات با هم تفاوت دارند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل آیات قیامت.</ref> | ||
| + | |||
| + | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
| − | == منابع == | + | ==منابع== |
| − | + | ||
| − | * کتاب مقدس، عهد جدید (رسالهٔ اول و دوم یوحنا). | + | *کتاب مقدس، عهد جدید (رسالهٔ اول و دوم یوحنا). |
| − | * ابن حنبل، احمد؛ ''المسند''، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۶ق. | + | *ابن حنبل، احمد؛ ''المسند''، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۶ق. |
| − | * ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق. | + | *ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق. |
| − | * ابوداود، سلیمان بن اشعث؛ ''السنن''، بیروت: دار الفکر، بی‌تا. | + | *ابوداود، سلیمان بن اشعث؛ ''السنن''، بیروت: دار الفکر، بی‌تا. |
| − | * بخاری، محمد بن اسماعیل؛ ''صحیح البخاری''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق. | + | *بخاری، محمد بن اسماعیل؛ ''صحیح البخاری''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق. |
| − | * ترمذی، محمد بن عیسی؛ ''السنن''، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۸م. | + | *ترمذی، محمد بن عیسی؛ ''السنن''، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۸م. |
| − | * طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا. | + | *طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا. |
| − | * فراهیدی، خلیل بن احمد؛ ''العین''، قم: هجرت، ۱۴۰۹ق. | + | *فراهیدی، خلیل بن احمد؛ ''العین''، قم: هجرت، ۱۴۰۹ق. |
| − | * مجلسی، محمدباقر؛ ''بحار الأنوار''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق. | + | *مجلسی، محمدباقر؛ ''بحار الأنوار''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق. |
| − | * مسلم بن حجاج؛ ''صحیح مسلم''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا. | + | *مسلم بن حجاج؛ ''صحیح مسلم''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا. |
| − | * نوری، میرزا حسین؛ ''بشارة الاسلام فی علامات المهدی''، قم: مؤسسة آل البیت، بی‌تا. | + | *نوری، میرزا حسین؛ ''بشارة الاسلام فی علامات المهدی''، قم: مؤسسة آل البیت، بی‌تا. |
{{اعتقادات}} | {{اعتقادات}} | ||
| − | + | [[رده:شخصیت های وابسته به بحث امام مهدی (عج)]] | |
| + | [[رده:مهدویت]] | ||
| + | [[رده:علائم ظهور]] | ||
[[رده:آخر الزمان]] | [[رده:آخر الزمان]] | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۰۶
«دَجّال»، شخصیتی در آخر الزمان که در روایات اسلامی با صفت فریب‌کاری و ادعای الوهیت معرفی شده است. بر پایهٔ برخی روایات، او در آستانهٔ قیامت خروج می‌کند، گروهی بزرگ را می‌فریبد و سرانجام به دست عیسی (علیه‌السلام) کشته می‌شود.[۱] گزارش‌های او در منابع شیعه، بیشتر در شمار نشانه‌های ظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه) یا در ضمن نشانه‌های آخر الزمان ذکر شده است.[۲]
محتویات
واژه‌شناسی
«دجّال» صیغهٔ مبالغه از ریشهٔ «د ج ل» است.[۳] این ریشه در لغت به معنای پوشاندن و تیره‌کردن و نیز به معنای دروغ و تمویه (حق‌نمایی باطل) آمده است؛ ازاین‌رو «دجّال» را «بسیار فریب‌دهنده» یا «پوشانندهٔ حقیقت» معنا کرده‌اند.[۴] برخی پژوهشگران زبان، آن را معرّب از واژه‌ای سریانی به معنای «فریبکار» دانسته‌اند، هرچند این نظر مورد اتفاق نیست.[۵] نام «دجال» در قرآن نیامده و مستندات اصلی آن، روایات است.[۶]
دجال در روایات اهل سنت
مشهورترین گزارش، روایت «تمیم داری» است که در صحیح مسلم نقل شده: تمیم داری در سفر دریایی به جزیره‌ای رسید و در آنجا موجودی زنجیرشده را دید که از او دربارهٔ «جسّاسه» و سپس دربارهٔ خودش پرسید و نشانه‌هایی از بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را جویا شد.[۷] در روایات دیگر، نشانه‌های او چنین آمده است: یک‌چشم بودن، نوشته‌شدن واژهٔ «کافر» میان دو چشم او، ادعای خدایی، همراه داشتن چیزی چون بهشت و دوزخ (آب و آتش)، و گرد آمدن گروهی از یهود اصفهان پیرامون او.[۸] در اینکه چشم راست یا چپ او نابیناست، روایات مختلف است و هر دو گزارش در منابع آمده است.[۹]
بر پایهٔ همان منابع، فتنهٔ دجال بزرگ‌ترین فتنهٔ آخرالزمان شمرده شده و مسلمانان به پناه بردن به خدا از آن سفارش شده‌اند.[۱۰] سرانجام او، کشته‌شدن به دست عیسی بن مریم (علیه‌السلام) در «باب لُدّ» (در نزدیکی بیت المقدس) است.[۱۱]
دجال در منابع شیعه
در منابع شیعه، دجّال در شمار «علامت‌های ظهور امام زمان» یاد شده است، اما جایگاه آن یکسان نیست. در روایات مشهور، پنج نشانهٔ پیش از ظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه) چنین برشمرده شده است: خروج سفیانی، خروج یمانی، صیحهٔ آسمانی، خسف در بیداء و قتل نفس زکیه؛ در این فهرست نامی از دجّال نیست.[۱۲]
در مقابل، در پاره‌ای از روایات و در آثار مربوط به نشانه‌های ظهور، دجال نیز در کنار سفیانی از نشانه‌ها شمرده شده است.[۱۳] ازاین‌رو، پژوهشگران شیعه در اینکه دجال از نشانه‌های حتمی ظهور است یا از نشانه‌های غیرحتمی، اختلاف دارند و هر دو دیدگاه در آثار آنان دیده می‌شود.[۱۴]
برخی عالمان شیعه، دجال را شخصی حقیقی دانسته‌اند که در آخرالزمان خروج می‌کند و با نیرنگ و کارهای خارق‌العاده مردم را می‌فریبد؛ اما شماری از مفسران و متکلمان متأخر، گزارش‌های دجال را به‌صورت رمزی تفسیر کرده و او را نماد جریان فریب و استکبار در پایان تاریخ دانسته‌اند.[۱۵] این اختلاف، اختلافی در فهم روایات است، نه در اصل خبر.[۱۶]
نشانه‌ها و ویژگی‌های دجال
در روایات، دجّال با مجموعه‌ای از نشانه‌ها شناخته می‌شود: ادعای ربوبیت، توانایی ظاهری بر کارهای شگفت، همراه داشتن آب و آتشی که به‌ظاهر بهشت و دوزخ هستند، سرعت حرکت، و گرد آمدن پیروانی از گروه‌های مختلف پیرامون او.[۱۷] در برخی روایات، ایمان و کفر مردم با پذیرش یا ردّ او سنجیده می‌شود و مؤمنان از فتنهٔ او بر حذر داشته شده‌اند.[۱۸]
در روایات اسلامی، بر خواندن سورهٔ کهف و پناه بردن به خدا از فتنهٔ دجال تأکید شده است.[۱۹] این سفارش‌ها نشان می‌دهد که در فرهنگ اسلامی، دجال بیش از یک خبر تاریخی، موضوعی اعتقادی و عملی است.[۲۰]
مقایسه با «ضد مسیح»
در سنت مسیحی، شخصیتی مشابه با عنوان «ضد مسیح» (Antichrist) شناخته می‌شود که در رساله‌های یوحنا از او یاد شده و در پایان تاریخ ظهور می‌کند.[۲۱] همانندی کلی این دو تصویر، برخی پژوهشگران را به مقایسهٔ تطبیقی آن دو واداشته است، اما این دو از دو سنت دینی متفاوت برخاسته‌اند و در جزئیات با هم تفاوت دارند.[۲۲]
پانویس
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن واشراط الساعة، باب ذکر الدجال؛ بخاری، صحیح بخاری، کتاب الفتن.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، باب علامات ظهوره (علیه السلام)؛ نوری، بشارة الاسلام فی علامات المهدی.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «دجل».
- ↑ همان؛ فراهیدی، العین، ذیل مادهٔ «دجل».
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «دجل».
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل آیات نشانه‌های قیامت.
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن واشراط الساعة، باب قصة الجسّاسة.
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن؛ ابن حنبل، المسند، مسند الشامیین.
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن واشراط الساعة.
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن؛ ابوداود، سنن، کتاب الملاحم.
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن واشراط الساعة؛ ترمذی، سنن، کتاب الفتن.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، باب علامات ظهوره (علیه السلام).
- ↑ نوری، بشارة الاسلام فی علامات المهدی؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.
- ↑ نوری، بشارة الاسلام فی علامات المهدی.
- ↑ نوری، بشارة الاسلام فی علامات المهدی؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیات قیامت.
- ↑ همان.
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲؛ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن.
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفتن واشراط الساعة؛ قرآن کریم، سورهٔ کهف، آیهٔ ۱۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.
- ↑ کتاب مقدس، رسالهٔ اول یوحنا، ۲:۱۸؛ کتاب مقدس، رسالهٔ دوم یوحنا، ۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل آیات قیامت.
منابع
- کتاب مقدس، عهد جدید (رسالهٔ اول و دوم یوحنا).
- ابن حنبل، احمد؛ المسند، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۶ق.
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- ابوداود، سلیمان بن اشعث؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- ترمذی، محمد بن عیسی؛ السنن، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۸م.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
- فراهیدی، خلیل بن احمد؛ العین، قم: هجرت، ۱۴۰۹ق.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- نوری، میرزا حسین؛ بشارة الاسلام فی علامات المهدی، قم: مؤسسة آل البیت، بی‌تا.
| اعتقادات شیعه | |
| توحید | توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی |
| عدل | قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین |
| نبوت | عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن |
| امامت |
باورها: ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج) |
| معاد | برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم |
