حسن مثنی

«حسن مُثنّی» فرزند امام حسن مجتبی علیه‌السلام و خَوله دختر منظور فزاریه است. او متولّی صدقات و موقوفات جد بزرگوارش امام علی علیه‌السلام گردید. حسن مثنّی جوانی پاک‌سیرت و نیکوصورت بود که شخصیت والای خود را به فضائل و کمالات انسانی آراسته و مورد تکریم و اعتماد عموم مردم قرار گرفته بود. ازدواج وی با دختر امام حسین علیه‌السلام، به افتخارات وی افزود و همراهی‌اش با کاروان کربلا و شرکت در حماسه عاشورا، نام وی را در ردیف ایثارگران و فداکاران راستین تاریخ اسلام قرار داد.

ویژگی‌های حسن مثنّی

برخی از ویژگی ها و امتیازات این جوان برومند هاشمی را می توان در موارد زیر خلاصه نمود:

داشتن پدری شایسته:

حسن مثنّی به داشتن پدری نمونه و مربی عالی قدری مفتخر بود که رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله او را جانشین راستین خود دانسته و مخالفتش را، مخالفت با خود تلقی کرده و در مورد او فرمود: «و امّا الحسن فانّه ابنی و ولدی و منّی و قُرَّةُ عینی و ضیاءُ قلبی و ثمرةُ فؤادی و هو سیدُ شبابِ اهل الجنّة، و حجّة اللّه علی الامّة، امرهُ امری و قولُهُ قولی، مَنْ تَبِعَهُ فانّه منّی و مَن عصاهُ فلیس منّی»؛

حسن پسر و فرزند من است، او از من است، او نور چشم و روشنایی قلب من است، او میوه جان من است. او سید و سرور جوانان اهل بهشت است. او حجت خدا بر امت من می باشد. دستور او دستور من، و سخن او سخن من است. کسی که از او پیروی کند، از من است و کسی که با او مخالفت کند، از من نیست. حضرت مجتبی علیه السلام از شدت علاقه ای که به این فرزند داشت، نام او را همنام خودش قرار داد.

پیوند مبارک:

حسن مثنّی هنگامی که به سن ازدواج رسید، برای خواستگاری به نزد عمویش امام حسین علیه السلام آمد و خواسته اش را به حضرت اظهار داشت. امام حسین علیه السلام به او فرمود: پسرم! من از تو چنین انتظاری را داشتم، برخیز و با من بیا و آن‌گاه یادگار برادر را به منزل آورد و او را در انتخاب یکی از دخترانش (فاطمه یا سکینه) آزاد گذاشت. اما شرم و حیاء مانع شد که او حرف دلش را بزند. به این جهت، امام حسین علیه السلام به وی فرمود: دخترم فاطمه را انتخاب کن که از جهاتی شبیه مادرم حضرت فاطمه علیها السلام می باشد. سپس او را به همسری حسن بن حسن درآورد. ثمره این ازدواج پنج فرزند بود: ۱. عبدالله محض؛ ۲. ابراهیم غمر؛ ۳. حسن مثلّث؛ ۴. زینب؛ ۵. ام کلثوم.

فاطمه بعد از بازگشت به مدینه مدتی با همسرش زندگی کرد و بعد از فوت حسن مثنی، یک سال تمام بر سر قبر او خیمه ای برافراشت و برای شوهرش مجلس ماتم بپا داشت.

پرورش فرزندان مبارز:

با مروری اجمالی به کتاب های تاریخی، مشخص می شود که نسل امام حسن علیه السلام توسط دو فرزندش زید و حسن مثنّی تداوم یافته است و همه «سادات حسنی» به این دو بزرگوار نسب می رسانند. اما اکثر رهبران طاغوت ستیز در دوران خلفای عباسی از فرزندان و نوادگان حسن مثنّی می باشند. پسران او عبارتند از:

• ۱. حسن مثلّث:‌ او از مبارزان سرسخت دوران منصور عباسی است که بعد از مقابله جدی با دستگاه طاغوتی منصور دوانقی، در زندان او درگذشت. حسین بن علی، معروف به «شهید فخ» نوه اوست که به همراه جمعی از علویان قیام کرده و در منطقه فخ به شهادت رسید.

• ۲. داود: داود، برادر رضاعی امام صادق علیه السلام است. وی به خاطر مخالفت با دستگاه استبدادی منصور به زندان افتاد. مادرش حبیبه رومی، به جهت رفع گرفتاری فرزندش، به محضر امام صادق علیه السلام شرفیاب شده و چاره خواست. حضرت صادق علیه السلام نیز اعمالی را به وی تعلیم داد که بعدها به «اعمال ام‌داود» معروف شد و آن را در نیمه رجب به جای می آورند. داود بن حسن مثنی با ام کلثوم دختر امام سجاد علیه السلام ازدواج کرد و در ۶۰ سالگی در مدینه از دنیا رفت. وی جد سادات «بنی طاووس» نیز محسوب می شود و نسب سید علی بن طاووس، عارف و فقیه نامدار شیعه در قرن هفتم هجری، با ۱۳ واسطه به داود می رسد.

• ۳. ابراهیم الغمر:‌ او پدربزرگ ابراهیم طباطبا، جد «سادات طباطبایی» است. سلسله نسب وی چنین است: ابراهیم طباطبا بن اسماعیل دیباج بن ابراهیم الغمر بن حسن مثنّی.

• ۴. عبدالله بن حسن مثنی: عبدالله که در صفات عالی انسانی همچون: جمال، سخاوت و کرامت شباهت تامی به حضرت رسول صلی الله علیه وآله داشت و از طرف پدر و مادر فاطمی و علوی بود، به عبدالله محض، عبدالله کامل و شیخ بنی هاشم موسوم گردید. عبدالله یکی از راویان خطبه فدکیه حضرت فاطمه علیها السلام نیز بشمار می آید. او برخی از حوادث عاشورا را از پدر و مادرش نقل کرده است که روایت ذیل، یکی از آن‌هاست: شیخ صدوق در امالی می نویسد: عبدالله بن حسن مثنی از مادرش فاطمه بنت الحسین علیهما السلام چنین نقل می کند: روز عاشورا بعد از شهادت پدرم امام حسین علیه السلام دشمن برای غارت به خیمه ها حمله کرد، عده ای از آن‌ها به خیمه ما هجوم آوردند و من که دختر نوجوانی بودم، با حالتی بهت زده به آنان می نگریستم؛ یکی از آنان در حالی که گریه می کرد، دو خلخال زینتی را از پای من درآورد. گفتم: ای دشمن خدا، تو با این غارتگری و قساوت چرا گریه می کنی؟ او پاسخ داد: چگونه گریه نکنم و حال آن که من زیورآلات دختر پیامبر صلی الله علیه و آله را غارت می کنم! گفتم: اگر کار زشتی است، انجام نده. او گفت: اگر من این کار را نکنم، دیگری این کار را خواهد کرد. از مشهورترین فرزندان عبدالله محض، محمد نفس زکیه است که در مدینه بر ضد منصور دوانقی خروج کرده و در منطقه «احجار الزیت» به شهادت رسید.

در عرصه دانش حدیث:

حسن مثنّی علاوه بر امتیازات ویژه ای که داشته است، به عنوان یک محدث در سلسله اسناد برخی روایات قرار دارد. وی روایات خود را از پدرش امام حسن علیه السلام و همسرش فاطمه بنت الحسین علیه السلام و عبداللّه بن جعفر نقل کرده است.

روایات حسن مثنی را نیز فرزندش عبدالله محض و عموزاده‌اش حسن بن محمد بن حنفیه نقل نموده اند. احادیث وی در موضوعات اجتماعی، اخلاقی و آداب معاشرت می باشد. در این جا چند مورد از روایات وی را می خوانیم:

• ۱. حسن مثنّی از جدش رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که: «مَن عال اهل بیتٍ من المسلمین یومهم و لیلتهم غفراللّه ذنوبه»؛ هر کس یک شبانه‌روز یک خانواده مسلمان (نیازمند) را سرپرستی کند، خداوند گناهان او را می آمرزد.

• ۲. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «من اجری اللّه علی یده فرجاً لمسلمٍ، فرّج اللّه عنه کرب الدّنیا والآخرة»؛ خداوند متعال بدست هر کسی گشایشی را در گرفتاری یک مسلمانی جاری سازد، غصه های دنیا و آخرت آن فرد خدمتگزار را برطرف خواهد نمود.

• ۳. رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: «حیثُما کنتم فصلُّوا علی فَاِنّ صلاتکم تبلُغنی»؛ هر کجا باشید، بر من صلوات بفرستید؛ چرا که درودها و سلام های شما به من می رسد.

حسن مثنی در کلام عالمان

• ۱. سید بن طاووس، که خود از نوادگان حسن مثنّی است، در مورد عظمت جدش می نویسد: «در میان اصحاب و یاران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هیچ کس به اندازه امام علی علیه السلام فرزندان شریف و بزرگواری نداشت و اولاد هیچ کدام در فضائل و مناقب به درجه او نمی رسد. بعد از این که از مقام حسنین ـ که سرور جوانان اهل بهشت‌اند ـ بگذریم، در میان اولاد امام حسن علیه السلام افراد باشرافتی همچون: حسن مثنی، حسن مثلث، عبدالله بن مثنی و محمد نفس زکیه وجود دارد و در میان اولاد امام حسین علیه السلام، بزرگوارانی همچون: امام سجاد، امام باقر، امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیهم السلام و... دیده می شوند که هر انسان با انصافی به فضائل و مناقب والای آنان معترف است تا آن‌جایی که عارفان برجسته ای همچون ابویزید بسطامی به سقایی منزل امام صادق علیه السلام افتخار می کرده و معروف کرخی به دربانی امام رضا علیه السلام بر خود می بالید و این چنین فرزندانی کجا برای سایر اصحاب یافت می شوند».
• ۲. شیخ مفید نیز در این مورد چنین می نویسد: «حسن مثنی شخصیتی جلیل القدر، سرآمد خوبان روزگار، اهل فضل و تقوا و پارسایی و متولی صدقات و امور خیریه جدش امیرمؤمنان علی علیه السلام در عصر خود بود». آن‌گاه به نقل ماجرای وی با حجاج بن یوسف اشاره کرده است و حضور وی را در حماسه کربلا می ستاید و در ادامه می گوید: «او با دختر امام حسین علیه السلام ازدواج کرد و در ۳۵ سالگی از دنیا رفت».

• ۳. ابن عنبه، شخصیت‌شناس معروف قرن نهم: «...حسن مثنی که در عصر خود متولی موقوفات علی علیه السلام بود، در ایفای نقش و مسئولیت خطیر خویش کمال همت و تلاش را بکار برد. هنگامی که عمر بن علی از او درخواست کرد که وی را نیز در تولیت موقوفات امیرالمؤمنین علیه السلام شریک گرداند؛ حسن مثنی نپذیرفت و به او گفت: به خدا سوگند! من سفارش ها و شرائطی را که جدم علی علیه السلام قرار داده است هیچگاه تغییر نخواهم داد. چرا که او شرط کرده است متولی موقوفات خیریه وی فقط فرزندان فاطمی اش باشند نه غیر آنان».

حسن مثنی در جریان عاشورا

بدون تردید وجود خانواده و بستگان امام حسین علیه السلام در صحنه کارزار کربلا، عامل عمده ای در انتقال اخبار و وقایع جانسوز آن بشمار می آید؛ همچنین انتقال گزارش‌هایی توسط سربازان دشمن و احیاناً رهگذران و مسافران، جای انکار نیست. اما از لابه‌لای تاریخ درمی یابیم که علاوه بر این عوامل، ایثارگران فداکاری نیز در نشر و گسترش اخبار عاشورا دخیل بوده اند و به نقش حسن مُثنّی در رساندن اخبار و گزارش‌های حماسه عاشورا به نسل های بعدی پی می بریم. او کسی است که در مبارزه با دشمنان ارزش‌های دینی، همانند سایر یاران امام حسین علیه السلام حماسه ها آفریده و از حریم عموی بزرگوارش حضرت اباعبدالله علیه السلام با تمام وجود دفاع کرده است؛ اما دست تقدیر و شدت جراحات وارده موجب شده است که او بعد از آن همه جانبازی، از آن پیکار سهمناک جان سالم بدر برده و بعد از بازیابی سلامت خویش، به عنوان شاهد صادقی، دیده ها و شنیده های خود را به دیگران بازگو کند.

با مروری اجمالی به مقاتل و منابع تاریخی چنین بدست می آید که شش تن از پسران امام حسن علیه السلام به نامهای حسن بن الحسن (حسن مثنی)، قاسم بن الحسن، عبدالله بن الحسن، عمرو بن حسن، عبدالرحمن بن حسن و ابوبکر بن حسن، به همراه امام حسین علیه السلام به سوی کربلا حرکت کردند. عبدالرحمن در منطقه ابواء از دنیا رفت، قاسم و عبدالله و ابوبکر در روز عاشورا به شهادت رسیدند. عمرو بن حسن نیز چون کودکی بیش نبود، به همراه زنان و دختران به اسارت رفت.

اما حسن بن حسن که به «حسن مُثنّی» معروف است، در جنگ نابرابر با دشمن به شدت مجروح شد و به یاری خداوند متعال از دست سربازان عمر بن سعد نجات یافته و به عنوان روایتگر وقایع و حوادث عاشورا بر مسئولیت حساس خود عمل نمود. او بعد از مبارزات سختی که با تمام وجود در مقابل لشکر یزید انجام داد، به شدت زخمی شده و به اسارت دشمن درآمد. یکی از سربازان عمر بن سعد به نام اسماء بن خارجه فزاری، که از بستگان مادرش نیز بود، او را از اسارت دشمن نجات داده و در منزل خویش در کوفه به مداوای وی همت گماشت و پس از بهبودی، او را به مدینه روانه کرد.

شهادت

بعد از بازگشت اسرای کربلا به مدینه، حسن مثنی همچنان با همسر فداکارش فاطمه بنت الحسین زندگی می کرد تا این که به دستور عبدالملک بن مروان (از خلفای اموی) مسموم گردیده و در ۳۵ سالگی به شهادت رسید و در قبرستان بقیع مدفون شد.

منابع

• فرهنگ كوثر، عبدالكريم پاک‌نيا، شماره ۵۵، مهر ۱۳۸۱.