حدیث امان

حدیث امان سخنی از پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله است که در آن خاندان او به ستارگان آسمان مانند شده‌اند: ستارگان تا در آسمان‌اند، آسمان از فروپاشی در امان است و خاندان پیامبر نیز تا در میان امت باشند، امت را از نابودی و پراکندگی نگاه می‌دارند. مشهورترین صورت آن چنین است: «النُّجُومُ أَمَانٌ لِأَهْلِ السَّمَاءِ، وَأَهْلُ بَيْتِي أَمَانٌ لِأُمَّتِي»؛ «ستارگان مایهٔ ایمنی آسمانیان‌اند و خاندان من مایهٔ ایمنی امت من». این حدیث را محدثان اهل سنت در مسند احمد بن حنبل، المستدرک و ذخائر العقبی و محدثان شیعه در بحار الأنوار نقل کرده‌اند. متکلمان شیعه آن را شاهدی بر جایگاه ممتاز اهل بیت و ضرورت حضور امام در جامعه می‌دانند و آن را در کنار حدیث ثقلین و حدیث سفینه می‌آورند. سند و گسترهٔ مصداق آن میان پژوهشگران اختلافی است.

متن و ترجمه

صورت گسترده‌تر حدیث، که ابن حجر هیتمی آن را به روایت احمد بن حنبل و دیگران نسبت می‌دهد، سه حلقه دارد: «النُّجُومُ أَمَانٌ لِأَهْلِ السَّمَاءِ، فَإِذَا ذَهَبَتِ النُّجُومُ ذَهَبَ أَهْلُ السَّمَاءِ، وَأَهْلُ بَيْتِي أَمَانٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ، فَإِذَا ذَهَبَ أَهْلُ بَيْتِي ذَهَبَ أَهْلُ الْأَرْضِ»؛ «ستارگان مایهٔ ایمنی آسمانیان‌اند؛ چون ستارگان از میان بروند، آسمانیان از میان می‌روند؛ و خاندان من مایهٔ ایمنی زمینیان‌اند؛ چون خاندان من از میان بروند، زمینیان از میان می‌روند».

در صحیح مسلم، ابوموسی اشعری همین مضمون را با تعبیری دیگر نقل کرده است: «النُّجُومُ أَمَنَةٌ لِلسَّمَاءِ... وَأَنَا أَمَنَةٌ لِأَصْحَابِي... وَأَصْحَابِي أَمَنَةٌ لِأُمَّتِي»؛ «ستارگان مایهٔ ایمنی آسمان‌اند... و من مایهٔ ایمنی یارانم هستم... و یاران من مایهٔ ایمنی امت من‌اند». در این روایت واژهٔ «أَمَنَة» آمده است؛ این واژه معنای «ایمنی و امنیت» می‌دهد، نه «أمانة» که به معنای «امانت» است. نادرست خواندن آن، ترجمهٔ حدیث را دگرگون می‌کند.

معنای امان

واژهٔ «امان» در لغت به معنای «ایمنی» و «بی‌بیم شدن» است و در این حدیث به دو کارکرد ستارگان اشاره دارد: نخست استواری آسمان، دوم هدایت در تاریکی. قرآن نیز ستارگان را نشانهٔ راه خوانده است: «وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ»؛ «و آنان با ستاره راه می‌یابند».

بر این اساس، «امان» بودن اهل بیت دو لایه دارد: نگاه‌داشتن امت از فروپاشی و نابودی، و راهبری آن در فتنه‌ها و اختلاف‌ها. ابن حجر هیتمی در توضیح روایت، «امان» را به ایمنی از اختلافی که به نابودی امت می‌انجامد تفسیر کرده است. علامه مجلسی نیز در بحار الأنوار بابی با عنوان «باب أنهم أمان لأهل الأرض من العذاب» («باب اینکه آنان مایهٔ ایمنی زمینیان از عذاب‌اند») گشوده است.

سند حدیث

حدیث امان از چند صحابی نقل شده است. روایت ابوموسی اشعری در صحیح مسلم آمده است. حاکم نیشابوری نیز آن را در المستدرک از جابر بن عبدالله، ابوموسی اشعری و ابن عباس نقل کرده است. سلمة بن اکوع نیز آن را روایت کرده و محب طبری طریق او را در ذخائر العقبی آورده است.

دربارهٔ اعتبار سند، ابن حجر هیتمی می‌گوید جمعی از محدثان حدیث را با سند ضعیف آورده‌اند، اما در ادامه یادآور می‌شود که از طرق بسیاری نقل شده و طرق یکدیگر را تقویت می‌کنند. ازاین‌رو برخی آن را قابل استناد دانسته‌اند و برخی در سند آن خدشه کرده‌اند. در منابع شیعه، این حدیث در ابواب فضایل اهل بیت و ذیل عنوان «امان» نقل شده است.

مصداق اهل بیت

دربارهٔ اینکه «اهل بیت» در این حدیث چه کسانی را دربر می‌گیرد، اختلاف است. مفسران و متکلمان شیعه به استناد آیه تطهیر و حدیث کساء، مصداق آن را پنج تن و امامان دوازده‌گانه می‌دانند: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «خداوند فقط می‌خواهد پلیدی را از شما خاندان بزداید و شما را پاکیزگی کامل بخشد».

در برابر، در بسیاری از تفاسیر اهل سنت دامنهٔ «اهل بیت» گسترده‌تر گرفته شده و همسران پیامبر یا بنی‌هاشم را نیز دربر می‌گیرد؛ در حالی که برخی دیگر از مفسران آن را به پنج تن محدود کرده‌اند. ازاین‌رو نمی‌توان مصداق حدیث را به‌طور قطعی به یک گروه محدود کرد.

دلالت کلامی

مضمون حدیث، پیوند بقای امت با حضور اهل بیت است. امام سجاد علیه السلام همین مضمون را بر خاندان خود تطبیق کرده است: «نَحْنُ أَمَانٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ كَمَا أَنَّ النُّجُومَ أَمَانٌ لِأَهْلِ السَّمَاءِ»؛ «ما مایهٔ ایمنی زمینیان هستیم، چنان‌که ستارگان مایهٔ ایمنی آسمانیان‌اند».

در ادامهٔ همان روایت آمده است که به سبب وجود اهل بیت، زمین از فروپاشی نگاه داشته می‌شود: «وَلَوْلَا مَا عَلَى الْأَرْضِ مِنَّا لَسَاخَتْ بِأَهْلِهَا»؛ «و اگر آنچه از ما بر زمین است نمی‌بود، زمین اهل خود را فرو می‌برد». این مضمون با آیهٔ ۳۳ سورهٔ انفال هم‌سو است: «وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنتَ فِيهِمْ»؛ «و خداوند چنین نبود که آنان را عذاب کند در حالی که تو در میانشان هستی».

متکلمان شیعه وجود امام را «لطف» می‌دانند و وجوب آن را در این چارچوب اثبات می‌کنند؛ حدیث امان را نیز شاهدی مؤید برای ضرورت حضور حجت الهی می‌شمارند و آن را در کنار ادلهٔ دیگر، نه به‌تنهایی، به کار می‌برند. این حدیث به‌صراحت از امامت یا خلافت سخن نمی‌گوید؛ ازاین‌رو برداشت‌های کلامی از آن بر قرائن دیگر تکیه دارد.

پیوند با احادیث دیگر

ابن حجر هیتمی در پی این حدیث، روایات دیگری آورده که همین کارکرد «امان» و «نجات» را برای اهل بیت بیان می‌کند؛ از جمله: «أَلَا إِنَّ مَثَلَ أَهْلِ بَيْتِي فِيكُمْ كَمَثَلِ سَفِينَةِ نُوحٍ فِي قَوْمِهِ، مَنْ رَكِبَهَا نَجَا وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ»؛ «آگاه باشید که مَثَل خاندان من در میان شما مانند کشتی نوح در میان قوم اوست؛ هرکه سوار آن شد رستگار شد و هرکه از آن بازماند غرق شد».

همین مضمون در حدیث سفینه و حدیث ثقلین نیز دیده می‌شود. در حدیث ثقلین، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله قرآن و عترت را دو یادگار گران‌بها خوانده که از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا در حوض بر پیامبر وارد شوند. در نقلی دیگر، اهل بیت به «باب حطه» بنی‌اسرائیل مانند شده‌اند که ورود از آن مایهٔ آمرزش بود. این پیوندها نشان می‌دهد که مضمون حدیث امان در مجموعهٔ روایات فضایل اهل بیت جایگاهی شناخته‌شده دارد.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن حجر هیتمی، احمد؛ الصواعق المحرقة فی الرد علی أهل البدع و الزندقة، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۷ق.
• حاکم نیشابوری، محمد؛ المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• قندوزی، سلیمان؛ ینابیع المودة لذوی القربی، قم: دار الکتب الإسلامی، بی‌تا.
• محب طبری، احمد؛ ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، قاهره: مکتبة القدسی، ۱۳۵۶ق.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲۷.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• میر حامد حسین؛ خلاصة عبقات الأنوار، تهران: مؤسسة البعثة، بی‌تا؛ ج۴.