اهل حدیث: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر))
 
(۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۱ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
−
'''اهل حدیث''' یا '''اصحاب حدیث'''، عنوان جریانی در تاریخ اندیشهٔ اسلامی که اعتبار معرفت دینی را بر [[قرآن]] و [[سنت]] نقل‌شده استوار می‌کند و در برابر جریان‌های عقل‌گرا، مانند [[معتزله]] و «اهل رأی»، قرار می‌گیرد.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.</ref> این عنوان در منابع Sunni و شیعی دو کاربرد متفاوت دارد: در اصطلاح رایج اهل سنت، بر جریان نص‌گرای سنتی اطلاق می‌شود، و در منابع [[شیعه]]، غالباً بر محدثان و راویان [[حدیث]] به کار می‌رود.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، مقدمه؛ طوسی، الفهرست، مقدمه.</ref> این جریان در سدهٔ سوم هجری با تکیه بر [[احمد بن حنبل]] و سپس با تدوین صحاح حدیثی، به یکی از نیرومندترین جریان‌های اهل سنت تبدیل شد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱ (ترجمهٔ احمد بن حنبل).</ref>
+
'''«اهل حدیث»''' یا «'''اصحاب حدیث»'''، عنوان جریانی در تاریخ اندیشهٔ [[اسلام|اسلامی]] است، که اعتبار معرفت دینی را بر [[قرآن]] و [[سنت]] نقل‌شده استوار می‌کند و در برابر جریان‌های عقل‌گرا، مانند [[معتزله]] و «اهل رأی» قرار می‌گیرد.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.</ref> این جریان در سدهٔ سوم هجری با تکیه بر [[احمد بن حنبل]] و سپس با تدوین صحاح حدیثی، به یکی از نیرومندترین جریان‌های اهل سنت تبدیل شد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱ (ترجمهٔ احمد بن حنبل).</ref>
  
−
== تعریف و کاربرد ==
+
==تعریف و کاربرد==
−
«اهل حدیث» ترکیبی است که در آن «اهل» به معنای پیرو و گرونده به چیزی است و «حدیث» در برابر «رأی» و «قیاس» قرار می‌گیرد.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «حدث».</ref> بر این پایه، اهل حدیث کسانی‌اند که در استنباط احکام و معارف، تنها به متن قرآن و روایات تکیه می‌کنند و [[اجتهاد]] به رأی و [[قیاس در فقه|قیاس]] را معتبر نمی‌شمارند.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، فصل أصحاب الحدیث.</ref> در برابر آنان، «اهل رأی» قرار دارند که در استنباط، جای بیشتری برای عقل و قیاس باز می‌کنند.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.</ref>
+
«اهل حدیث» ترکیبی است که در آن «اهل» به معنای پیرو و گرونده به چیزی است و «[[حدیث]]» در برابر «رأی» و «[[قیاس]]» قرار می‌گیرد.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «حدث».</ref> بر این پایه، اهل حدیث کسانی‌اند که در استنباط [[احکام]] و معارف، تنها به متن [[قرآن]] و [[احادیث]] تکیه می‌کنند و [[اجتهاد]] به رأی و [[قیاس در فقه|قیاس]] را معتبر نمی‌شمارند.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، فصل أصحاب الحدیث.</ref> در برابر آنان، «اهل رأی» قرار دارند که در استنباط، جای بیشتری برای [[عقل]] و قیاس باز می‌کنند.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.</ref>
  
−
در منابع شیعی، تعبیر «اصحاب حدیث» بیشتر بر راویان و محدثان شیعه اطلاق می‌شود و ازاین‌رو با کاربرد سنّی آن یکی نیست.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، مقدمه؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ج۲.</ref> در سده‌های متأخر، برخی عالمان شیعه تعبیر «اهل حدیث» را برای جریان سنّی نص‌گرا به کار برده و آن را در برابر «اهل کلام» نشانده‌اند.<ref>مفید، أوائل المقالات، فصل فی أصحاب الحدیث؛ سید مرتضی، رسائل، بخش مسائل کلامی.</ref>
+
==خاستگاه و پیشینه==
 +
ریشه‌های جریان «اهل حدیث» به سدهٔ دوم هجری و رقابت مکتب‌های حدیثی [[حجاز]] با مکتب‌های فقهی [[عراق]] بازمی‌گردد.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.</ref> در حجاز، محدثان بر نقل و [[سند حدیث|سند]] تکیه می‌کردند و در عراق، فقیهان به رأی و [[قیاس]] گرایش داشتند.<ref>همان.</ref> با ظهور [[معتزله]] و بحث‌های [[کلام|کلامی]] دربارهٔ صفات [[خدا]] و حدوث و قدم [[قرآن]]، تعارض میان دو جریان شدت گرفت.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق؛ شهرستانی، الملل والنحل.</ref>
  
−
== خاستگاه و تاریخ ==
+
در دورهٔ [[مأمون (خلیفه عباسی)|مأمون عباسی]]، باور به «خلق قرآن» (حادث بودن قرآن) به‌عنوان عقیدهٔ رسمی، تحمیل شد و محدثانِ مخالف، از جمله [[احمد بن حنبل]]، آزمون سختی را گذراندند؛ این دوره در [[تاریخ اسلام]] به «محنت» شهرت یافت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱؛ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۱۸ق.</ref> با روی کار آمدن [[متوکل (خلیفه عباسی)|متوکل]]، فشار بر محدثان برداشته شد و جریان اهل حدیث قدرت گرفت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۳۲ق؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.</ref> در سدهٔ سوم، تدوین صحاح حدیثی، به‌ویژه «[[محمد بن اسماعیل بخاری|صحیح بخاری]]» و «[[مسلم بن حجاج نیشابوری|صحیح مسلم]]»، پشتوانهٔ متنی این جریان را فراهم کرد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، مقدمه.</ref>
−
ریشه‌های این جریان به سدهٔ دوم هجری و رقابت مکتب‌های حدیثی [[حجاز]] با مکتب‌های فقهی [[عراق]] بازمی‌گردد.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.</ref> در حجاز، محدثان بر نقل و سند تکیه می‌کردند و در عراق، فقیهان به رأی و قیاس گرایش داشتند.<ref>همان.</ref> با ظهور [[معتزله]] و بحث‌های کلامی دربارهٔ صفات خدا و حدوث و قدم قرآن، تعارض میان دو جریان شدت گرفت.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق؛ شهرستانی، الملل والنحل.</ref>
 
  
−
در دورهٔ [[مأمون (خلیفه عباسی)|مأمون]] عباسی، باور به «خلق قرآن» (حادث بودن قرآن) به‌عنوان عقیدهٔ رسمی تحمیل شد و محدثانِ مخالف، از جمله احمد بن حنبل، آزمون سختی را گذراندند؛ این دوره در تاریخ اسلام به «محنت» شهرت یافت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱؛ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۱۸ق.</ref> با روی کار آمدن [[متوکل (خلیفه عباسی)|متوکل]]، فشار بر محدثان برداشته شد و جریان اهل حدیث قدرت گرفت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۳۲ق؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.</ref> در سدهٔ سوم، تدوین صحاح حدیثی، به‌ویژه [[محمد بن اسماعیل بخاری|صحیح بخاری]] و [[مسلم بن حجاج نیشابوری|صحیح مسلم]]، پشتوانهٔ متنی این جریان را فراهم کرد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، مقدمه.</ref>
+
==مبانی فکری==
 +
اهل حدیث برای اثبات دیدگاه خود به آیاتی مانند {{متن قرآن|«وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»}}؛ «و آنچه پیامبر به شما داد بستانید و از آنچه شما را نهی کرد بازایستید»<ref>قرآن کریم، سورهٔ حشر، آیهٔ ۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> و آیهٔ {{متن قرآن|«أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ»}}؛ «از خدا و پیامبر فرمان برید»<ref>قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۵۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> استناد می‌کنند. بر این اساس، آنان ظواهر [[آیات]] و [[حدیث|روایات]] را [[حجت]] می‌دانند و [[تأویل]] عقلانی را در حوزهٔ صفات و [[معاد]] ناروا می‌شمارند.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.</ref> این گرایش در برخی شاخه‌ها به ظاهرگرایی در صفات [[خدا]] انجامید و از سوی [[معتزله]] و فیلسوفان به «تشبیه» و «تجسیم» متهم شد.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ مفید، أوائل المقالات.</ref>
  
−
== مبانی فکری ==
+
==روابط با دیگر جریان‌ها==
−
اهل حدیث برای اثبات دیدگاه خود به آیاتی مانند {{متن قرآن|«وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»}}؛ «و آنچه پیامبر به شما داد بستانید و از آنچه شما را نهی کرد بازایستید» استناد می‌کنند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ حشر، آیهٔ ۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> و آیهٔ {{متن قرآن|«أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ»}}؛ «از خدا و پیامبر فرمان برید».<ref>قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۵۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> بر این اساس، آنان ظواهر آیات و روایات را حجت می‌دانند و تأویل عقلانی را در حوزهٔ صفات و معاد ناروا می‌شمارند.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.</ref> این گرایش در برخی شاخه‌ها به ظاهرگرایی در صفات خدا انجامید و از سوی معتزله و فیلسوفان به «تشبیه» و «تجسیم» متهم شد.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ مفید، أوائل المقالات.</ref>
+
با ظهور [[ابوالحسن اشعری]] در سدهٔ چهارم هجری، [[کلام]] اشعری کوشید میان [[عقل]] و نقل سازش برقرار کند؛ اهل حدیثِ سخت‌گیر، این سازش را نپذیرفتند و [[اشاعره]] را نیز به انحراف متهم کردند.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام.</ref> در برابر، اشعریان خود را وارث اهل حدیث می‌دانستند.<ref>همان.</ref>  
  
−
== روابط با دیگر جریان‌ها ==
+
در [[شیعه]] نیز دو گرایش حدیث‌محور و عقل‌گرا در طول تاریخ دیده می‌شود؛ گرایش نخست در آثار [[شیخ کلینی|شیخ کلینی]] و [[شیخ صدوق]] و گرایش دوم در آثار [[شیخ مفید]] و [[سید مرتضی]] نمایان است.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل.</ref> این تفاوت، تفاوتی در روش است، نه در اصول [[عقاید|اعتقادی]].<ref>همان.</ref>
−
با ظهور [[ابوالحسن اشعری]] در سدهٔ چهارم، کلام اشعری کوشید میان عقل و نقل سازش برقرار کند؛ اهل حدیثِ سخت‌گیر، این سازش را نپذیرفتند و اشعریان را نیز به انحراف متهم کردند.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام.</ref> در برابر، اشعریان خود را وارث اهل حدیث می‌دانستند.<ref>همان.</ref> در [[شیعه]] نیز دو گرایش حدیث‌محور و عقل‌گرا در طول تاریخ دیده می‌شود؛ گرایش نخست در آثار [[شیخ کلینی|کلینی]] و [[شیخ صدوق]] و گرایش دوم در آثار [[شیخ مفید]] و [[سید مرتضی]] نمایان است.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل.</ref> این تفاوت، تفاوتی در روش است، نه در اصول اعتقادی.<ref>همان.</ref>
 
  
−
== نقدها ==
+
==نقدها==
−
منتقدان، سه اشکال اصلی بر جریان اهل حدیث گرفته‌اند: نخست، تعارض روش آنان با عقل در فهم متون؛ دوم، بی‌اعتنا بودن به نقد سندی و محتوایی روایات که راه را برای ورود احادیث ضعیف و موضوع باز می‌کند؛ سوم، ظاهرگرایی در صفات خدا که به تشبیه می‌انجامد.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.</ref> در برابر، اهل حدیث بر آن‌اند که تکیه بر عقل و تأویل، به تحریف معنای متون دینی و فروپاشی سنت می‌انجامد.<ref>ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.</ref>
+
منتقدان، سه اشکال اصلی بر جریان اهل حدیث گرفته‌اند: نخست، تعارض روش آنان با [[عقل]] در فهم متون؛ دوم، بی‌اعتنا بودن به نقد [[سند حدیث|سندی]] و محتوایی روایات که راه را برای ورود [[حدیث ضعیف|احادیث ضعیف]] و [[حدیث جعلی|موضوع]] باز می‌کند؛ سوم، ظاهرگرایی در صفات [[خدا]] که به تشبیه می‌انجامد.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.</ref> در برابر، اهل حدیث بر آن‌اند که تکیه بر عقل و [[تأویل]]، به تحریف معنای متون دینی و فروپاشی [[سنت]] می‌انجامد.<ref>ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.</ref>
  
−
== در دورهٔ معاصر ==
+
==در دورهٔ معاصر==
−
در دورهٔ معاصر، جریان‌های سلفی و وهابی خود را ادامه‌دهندهٔ راه اهل حدیث می‌دانند و بر رد تأویل و بازگشت به ظاهر نصوص تأکید می‌کنند.<ref>ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء.</ref> در برابر، عالمان شیعه و نیز بسیاری از عالمان اهل سنت، بر ضرورت جمع میان نقل و عقل تأکید کرده‌اند.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل.</ref>
+
در دورهٔ معاصر، جریان‌های سلفی و [[وهابیت|وهابی]] خود را ادامه‌دهندهٔ راه اهل حدیث می‌دانند و بر رد [[تأویل]] و بازگشت به ظاهر نصوص تأکید می‌کنند.<ref>ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء.</ref> در برابر، عالمان [[شیعه]] و نیز بسیاری از عالمان [[اهل سنت]]، بر ضرورت جمع میان نقل و عقل تأکید کرده‌اند.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل.</ref>
  
−
== پانویس ==
+
==پانویس==
 
{{پانویس}}
 
{{پانویس}}
  
−
== منابع ==
+
==منابع==
−
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
+
 
−
* ابن تیمیه، احمد؛ ''مجموع الفتاوی''، ریاض: دار عالم الکتب، ۱۴۱۲ق.
+
*قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
−
* ابن حجر، احمد بن علی؛ ''تهذیب التهذیب''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق.
+
*ابن تیمیه، احمد؛ ''مجموع الفتاوی''، ریاض: دار عالم الکتب، ۱۴۱۲ق.
−
* ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
+
*ابن حجر، احمد بن علی؛ ''تهذیب التهذیب''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق.
−
* اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ ''المقالات والفرق''، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
+
*ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
−
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ ''الذریعة إلی تصانیف الشیعة''، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا.
+
*اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ ''المقالات والفرق''، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
−
* بغدادی، عبدالقاهر؛ ''الفرق بین الفرق''، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
+
*آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ ''الذریعة إلی تصانیف الشیعة''، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا.
−
* ذهبی، محمد بن احمد؛ ''سیر أعلام النبلاء''، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
+
*بغدادی، عبدالقاهر؛ ''الفرق بین الفرق''، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
−
* سید مرتضی، علی بن حسین؛ ''رسائل الشریف المرتضی''، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
+
*ذهبی، محمد بن احمد؛ ''سیر أعلام النبلاء''، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
−
* شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ ''الملل والنحل''، قم: شریف رضی، ۱۳۶۴ش.
+
*سید مرتضی، علی بن حسین؛ ''رسائل الشریف المرتضی''، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
−
* طبری، محمد بن جریر؛ ''تاریخ الطبری''، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
+
*شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ ''الملل والنحل''، قم: شریف رضی، ۱۳۶۴ش.
−
* طوسی، محمد بن حسن؛ ''الفهرست''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
+
*طبری، محمد بن جریر؛ ''تاریخ الطبری''، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
−
* مفید، محمد بن محمد؛ ''أوائل المقالات''، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
+
*طوسی، محمد بن حسن؛ ''الفهرست''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
−
* نجاشی، احمد بن علی؛ ''رجال النجاشی''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
+
*مفید، محمد بن محمد؛ ''أوائل المقالات''، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
 +
*نجاشی، احمد بن علی؛ ''رجال النجاشی''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
  
 
[[رده:اهل سنت]]
 
[[رده:اهل سنت]]
−
[[رده:علوم حدیث]]
 
 
[[رده:اصطلاحات حدیثی]]
 
[[رده:اصطلاحات حدیثی]]
−
[[رده:کلام]]
+
[[رده:اصطلاحات کلامی]]
 +
[[رده:فرقه های کلامی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۷ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۵۹

«اهل حدیث» یا «اصحاب حدیث»، عنوان جریانی در تاریخ اندیشهٔ اسلامی است، که اعتبار معرفت دینی را بر قرآن و سنت نقل‌شده استوار می‌کند و در برابر جریان‌های عقل‌گرا، مانند معتزله و «اهل رأی» قرار می‌گیرد.[۱] این جریان در سدهٔ سوم هجری با تکیه بر احمد بن حنبل و سپس با تدوین صحاح حدیثی، به یکی از نیرومندترین جریان‌های اهل سنت تبدیل شد.[۲]

تعریف و کاربرد

«اهل حدیث» ترکیبی است که در آن «اهل» به معنای پیرو و گرونده به چیزی است و «حدیث» در برابر «رأی» و «قیاس» قرار می‌گیرد.[۳] بر این پایه، اهل حدیث کسانی‌اند که در استنباط احکام و معارف، تنها به متن قرآن و احادیث تکیه می‌کنند و اجتهاد به رأی و قیاس را معتبر نمی‌شمارند.[۴] در برابر آنان، «اهل رأی» قرار دارند که در استنباط، جای بیشتری برای عقل و قیاس باز می‌کنند.[۵]

خاستگاه و پیشینه

ریشه‌های جریان «اهل حدیث» به سدهٔ دوم هجری و رقابت مکتب‌های حدیثی حجاز با مکتب‌های فقهی عراق بازمی‌گردد.[۶] در حجاز، محدثان بر نقل و سند تکیه می‌کردند و در عراق، فقیهان به رأی و قیاس گرایش داشتند.[۷] با ظهور معتزله و بحث‌های کلامی دربارهٔ صفات خدا و حدوث و قدم قرآن، تعارض میان دو جریان شدت گرفت.[۸]

در دورهٔ مأمون عباسی، باور به «خلق قرآن» (حادث بودن قرآن) به‌عنوان عقیدهٔ رسمی، تحمیل شد و محدثانِ مخالف، از جمله احمد بن حنبل، آزمون سختی را گذراندند؛ این دوره در تاریخ اسلام به «محنت» شهرت یافت.[۹] با روی کار آمدن متوکل، فشار بر محدثان برداشته شد و جریان اهل حدیث قدرت گرفت.[۱۰] در سدهٔ سوم، تدوین صحاح حدیثی، به‌ویژه «صحیح بخاری» و «صحیح مسلم»، پشتوانهٔ متنی این جریان را فراهم کرد.[۱۱]

مبانی فکری

اهل حدیث برای اثبات دیدگاه خود به آیاتی مانند «وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»؛ «و آنچه پیامبر به شما داد بستانید و از آنچه شما را نهی کرد بازایستید»[۱۲] و آیهٔ «أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ»؛ «از خدا و پیامبر فرمان برید»[۱۳] استناد می‌کنند. بر این اساس، آنان ظواهر آیات و روایات را حجت می‌دانند و تأویل عقلانی را در حوزهٔ صفات و معاد ناروا می‌شمارند.[۱۴] این گرایش در برخی شاخه‌ها به ظاهرگرایی در صفات خدا انجامید و از سوی معتزله و فیلسوفان به «تشبیه» و «تجسیم» متهم شد.[۱۵]

روابط با دیگر جریان‌ها

با ظهور ابوالحسن اشعری در سدهٔ چهارم هجری، کلام اشعری کوشید میان عقل و نقل سازش برقرار کند؛ اهل حدیثِ سخت‌گیر، این سازش را نپذیرفتند و اشاعره را نیز به انحراف متهم کردند.[۱۶] در برابر، اشعریان خود را وارث اهل حدیث می‌دانستند.[۱۷]

در شیعه نیز دو گرایش حدیث‌محور و عقل‌گرا در طول تاریخ دیده می‌شود؛ گرایش نخست در آثار شیخ کلینی و شیخ صدوق و گرایش دوم در آثار شیخ مفید و سید مرتضی نمایان است.[۱۸] این تفاوت، تفاوتی در روش است، نه در اصول اعتقادی.[۱۹]

نقدها

منتقدان، سه اشکال اصلی بر جریان اهل حدیث گرفته‌اند: نخست، تعارض روش آنان با عقل در فهم متون؛ دوم، بی‌اعتنا بودن به نقد سندی و محتوایی روایات که راه را برای ورود احادیث ضعیف و موضوع باز می‌کند؛ سوم، ظاهرگرایی در صفات خدا که به تشبیه می‌انجامد.[۲۰] در برابر، اهل حدیث بر آن‌اند که تکیه بر عقل و تأویل، به تحریف معنای متون دینی و فروپاشی سنت می‌انجامد.[۲۱]

در دورهٔ معاصر

در دورهٔ معاصر، جریان‌های سلفی و وهابی خود را ادامه‌دهندهٔ راه اهل حدیث می‌دانند و بر رد تأویل و بازگشت به ظاهر نصوص تأکید می‌کنند.[۲۲] در برابر، عالمان شیعه و نیز بسیاری از عالمان اهل سنت، بر ضرورت جمع میان نقل و عقل تأکید کرده‌اند.[۲۳]

پانویس

  1. ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.
  2. ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱ (ترجمهٔ احمد بن حنبل).
  3. ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «حدث».
  4. ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، فصل أصحاب الحدیث.
  5. ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.
  6. ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.
  7. ↑ همان.
  8. ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق؛ شهرستانی، الملل والنحل.
  9. ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱؛ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۱۸ق.
  10. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۳۲ق؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.
  11. ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، مقدمه.
  12. ↑ قرآن کریم، سورهٔ حشر، آیهٔ ۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  13. ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۵۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  14. ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.
  15. ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ مفید، أوائل المقالات.
  16. ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام.
  17. ↑ همان.
  18. ↑ مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل.
  19. ↑ همان.
  20. ↑ مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.
  21. ↑ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.
  22. ↑ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء.
  23. ↑ مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل.


منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • ابن تیمیه، احمد؛ مجموع الفتاوی، ریاض: دار عالم الکتب، ۱۴۱۲ق.
  • ابن حجر، احمد بن علی؛ تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
  • اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ المقالات والفرق، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا.
  • بغدادی، عبدالقاهر؛ الفرق بین الفرق، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
  • ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
  • سید مرتضی، علی بن حسین؛ رسائل الشریف المرتضی، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
  • شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل والنحل، قم: شریف رضی، ۱۳۶۴ش.
  • طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
  • طوسی، محمد بن حسن؛ الفهرست، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
  • مفید، محمد بن محمد؛ أوائل المقالات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.