اهل حدیث: تفاوت بین نسخهها
(اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر)) |
|||
| (۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۱ کاربر نشان داده نشده) | |||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | ''' | + | '''«اهل حدیث»''' یا «'''اصحاب حدیث»'''، عنوان جریانی در تاریخ اندیشهٔ [[اسلام|اسلامی]] است، که اعتبار معرفت دینی را بر [[قرآن]] و [[سنت]] نقلشده استوار میکند و در برابر جریانهای عقلگرا، مانند [[معتزله]] و «اهل رأی» قرار میگیرد.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.</ref> این جریان در سدهٔ سوم هجری با تکیه بر [[احمد بن حنبل]] و سپس با تدوین صحاح حدیثی، به یکی از نیرومندترین جریانهای اهل سنت تبدیل شد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱ (ترجمهٔ احمد بن حنبل).</ref> |
| − | == تعریف و کاربرد == | + | ==تعریف و کاربرد== |
| − | «اهل حدیث» ترکیبی است که در آن «اهل» به معنای پیرو و گرونده به چیزی است و | + | «اهل حدیث» ترکیبی است که در آن «اهل» به معنای پیرو و گرونده به چیزی است و «[[حدیث]]» در برابر «رأی» و «[[قیاس]]» قرار میگیرد.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «حدث».</ref> بر این پایه، اهل حدیث کسانیاند که در استنباط [[احکام]] و معارف، تنها به متن [[قرآن]] و [[احادیث]] تکیه میکنند و [[اجتهاد]] به رأی و [[قیاس در فقه|قیاس]] را معتبر نمیشمارند.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، فصل أصحاب الحدیث.</ref> در برابر آنان، «اهل رأی» قرار دارند که در استنباط، جای بیشتری برای [[عقل]] و قیاس باز میکنند.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.</ref> |
| − | + | ==خاستگاه و پیشینه== | |
| + | ریشههای جریان «اهل حدیث» به سدهٔ دوم هجری و رقابت مکتبهای حدیثی [[حجاز]] با مکتبهای فقهی [[عراق]] بازمیگردد.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.</ref> در حجاز، محدثان بر نقل و [[سند حدیث|سند]] تکیه میکردند و در عراق، فقیهان به رأی و [[قیاس]] گرایش داشتند.<ref>همان.</ref> با ظهور [[معتزله]] و بحثهای [[کلام|کلامی]] دربارهٔ صفات [[خدا]] و حدوث و قدم [[قرآن]]، تعارض میان دو جریان شدت گرفت.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق؛ شهرستانی، الملل والنحل.</ref> | ||
| − | + | در دورهٔ [[مأمون (خلیفه عباسی)|مأمون عباسی]]، باور به «خلق قرآن» (حادث بودن قرآن) بهعنوان عقیدهٔ رسمی، تحمیل شد و محدثانِ مخالف، از جمله [[احمد بن حنبل]]، آزمون سختی را گذراندند؛ این دوره در [[تاریخ اسلام]] به «محنت» شهرت یافت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱؛ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۱۸ق.</ref> با روی کار آمدن [[متوکل (خلیفه عباسی)|متوکل]]، فشار بر محدثان برداشته شد و جریان اهل حدیث قدرت گرفت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۳۲ق؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.</ref> در سدهٔ سوم، تدوین صحاح حدیثی، بهویژه «[[محمد بن اسماعیل بخاری|صحیح بخاری]]» و «[[مسلم بن حجاج نیشابوری|صحیح مسلم]]»، پشتوانهٔ متنی این جریان را فراهم کرد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، مقدمه.</ref> | |
| − | |||
| − | + | ==مبانی فکری== | |
| + | اهل حدیث برای اثبات دیدگاه خود به آیاتی مانند {{متن قرآن|«وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»}}؛ «و آنچه پیامبر به شما داد بستانید و از آنچه شما را نهی کرد بازایستید»<ref>قرآن کریم، سورهٔ حشر، آیهٔ ۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> و آیهٔ {{متن قرآن|«أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ»}}؛ «از خدا و پیامبر فرمان برید»<ref>قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۵۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> استناد میکنند. بر این اساس، آنان ظواهر [[آیات]] و [[حدیث|روایات]] را [[حجت]] میدانند و [[تأویل]] عقلانی را در حوزهٔ صفات و [[معاد]] ناروا میشمارند.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.</ref> این گرایش در برخی شاخهها به ظاهرگرایی در صفات [[خدا]] انجامید و از سوی [[معتزله]] و فیلسوفان به «تشبیه» و «تجسیم» متهم شد.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ مفید، أوائل المقالات.</ref> | ||
| − | == | + | ==روابط با دیگر جریانها== |
| − | اهل | + | با ظهور [[ابوالحسن اشعری]] در سدهٔ چهارم هجری، [[کلام]] اشعری کوشید میان [[عقل]] و نقل سازش برقرار کند؛ اهل حدیثِ سختگیر، این سازش را نپذیرفتند و [[اشاعره]] را نیز به انحراف متهم کردند.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام.</ref> در برابر، اشعریان خود را وارث اهل حدیث میدانستند.<ref>همان.</ref> |
| − | + | در [[شیعه]] نیز دو گرایش حدیثمحور و عقلگرا در طول تاریخ دیده میشود؛ گرایش نخست در آثار [[شیخ کلینی|شیخ کلینی]] و [[شیخ صدوق]] و گرایش دوم در آثار [[شیخ مفید]] و [[سید مرتضی]] نمایان است.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل.</ref> این تفاوت، تفاوتی در روش است، نه در اصول [[عقاید|اعتقادی]].<ref>همان.</ref> | |
| − | |||
| − | == نقدها == | + | ==نقدها== |
| − | منتقدان، سه اشکال اصلی بر جریان اهل حدیث گرفتهاند: نخست، تعارض روش آنان با عقل در فهم متون؛ دوم، بیاعتنا بودن به نقد سندی و محتوایی روایات که راه را برای ورود احادیث ضعیف و موضوع باز میکند؛ سوم، ظاهرگرایی در صفات خدا که به تشبیه میانجامد.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.</ref> در برابر، اهل حدیث بر آناند که تکیه بر عقل و | + | منتقدان، سه اشکال اصلی بر جریان اهل حدیث گرفتهاند: نخست، تعارض روش آنان با [[عقل]] در فهم متون؛ دوم، بیاعتنا بودن به نقد [[سند حدیث|سندی]] و محتوایی روایات که راه را برای ورود [[حدیث ضعیف|احادیث ضعیف]] و [[حدیث جعلی|موضوع]] باز میکند؛ سوم، ظاهرگرایی در صفات [[خدا]] که به تشبیه میانجامد.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.</ref> در برابر، اهل حدیث بر آناند که تکیه بر عقل و [[تأویل]]، به تحریف معنای متون دینی و فروپاشی [[سنت]] میانجامد.<ref>ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.</ref> |
| − | == در دورهٔ معاصر == | + | ==در دورهٔ معاصر== |
| − | در دورهٔ معاصر، جریانهای سلفی و وهابی خود را ادامهدهندهٔ راه اهل حدیث میدانند و بر رد تأویل و بازگشت به ظاهر نصوص تأکید میکنند.<ref>ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء.</ref> در برابر، عالمان شیعه و نیز بسیاری از عالمان اهل | + | در دورهٔ معاصر، جریانهای سلفی و [[وهابیت|وهابی]] خود را ادامهدهندهٔ راه اهل حدیث میدانند و بر رد [[تأویل]] و بازگشت به ظاهر نصوص تأکید میکنند.<ref>ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء.</ref> در برابر، عالمان [[شیعه]] و نیز بسیاری از عالمان [[اهل سنت]]، بر ضرورت جمع میان نقل و عقل تأکید کردهاند.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل.</ref> |
| − | == پانویس == | + | ==پانویس== |
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
| − | == منابع == | + | ==منابع== |
| − | * قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان). | + | |
| − | * ابن تیمیه، احمد؛ ''مجموع الفتاوی''، ریاض: دار عالم الکتب، ۱۴۱۲ق. | + | *قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان). |
| − | * ابن حجر، احمد بن علی؛ ''تهذیب التهذیب''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق. | + | *ابن تیمیه، احمد؛ ''مجموع الفتاوی''، ریاض: دار عالم الکتب، ۱۴۱۲ق. |
| − | * ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق. | + | *ابن حجر، احمد بن علی؛ ''تهذیب التهذیب''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق. |
| − | * اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ ''المقالات والفرق''، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش. | + | *ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق. |
| − | * آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ ''الذریعة إلی تصانیف الشیعة''، بیروت: دار الأضواء، بیتا. | + | *اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ ''المقالات والفرق''، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش. |
| − | * بغدادی، عبدالقاهر؛ ''الفرق بین الفرق''، بیروت: دار المعرفة، بیتا. | + | *آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ ''الذریعة إلی تصانیف الشیعة''، بیروت: دار الأضواء، بیتا. |
| − | * ذهبی، محمد بن احمد؛ ''سیر أعلام النبلاء''، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق. | + | *بغدادی، عبدالقاهر؛ ''الفرق بین الفرق''، بیروت: دار المعرفة، بیتا. |
| − | * سید مرتضی، علی بن حسین؛ ''رسائل الشریف المرتضی''، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق. | + | *ذهبی، محمد بن احمد؛ ''سیر أعلام النبلاء''، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق. |
| − | * شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ ''الملل والنحل''، قم: شریف رضی، ۱۳۶۴ش. | + | *سید مرتضی، علی بن حسین؛ ''رسائل الشریف المرتضی''، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق. |
| − | * طبری، محمد بن جریر؛ ''تاریخ الطبری''، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق. | + | *شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ ''الملل والنحل''، قم: شریف رضی، ۱۳۶۴ش. |
| − | * طوسی، محمد بن حسن؛ ''الفهرست''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بیتا. | + | *طبری، محمد بن جریر؛ ''تاریخ الطبری''، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق. |
| − | * مفید، محمد بن محمد؛ ''أوائل المقالات''، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق. | + | *طوسی، محمد بن حسن؛ ''الفهرست''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بیتا. |
| − | * نجاشی، احمد بن علی؛ ''رجال النجاشی''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق. | + | *مفید، محمد بن محمد؛ ''أوائل المقالات''، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق. |
| + | *نجاشی، احمد بن علی؛ ''رجال النجاشی''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق. | ||
[[رده:اهل سنت]] | [[رده:اهل سنت]] | ||
| − | |||
[[رده:اصطلاحات حدیثی]] | [[رده:اصطلاحات حدیثی]] | ||
| − | [[رده: | + | [[رده:اصطلاحات کلامی]] |
| + | [[رده:فرقه های کلامی]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۵۹
«اهل حدیث» یا «اصحاب حدیث»، عنوان جریانی در تاریخ اندیشهٔ اسلامی است، که اعتبار معرفت دینی را بر قرآن و سنت نقلشده استوار میکند و در برابر جریانهای عقلگرا، مانند معتزله و «اهل رأی» قرار میگیرد.[۱] این جریان در سدهٔ سوم هجری با تکیه بر احمد بن حنبل و سپس با تدوین صحاح حدیثی، به یکی از نیرومندترین جریانهای اهل سنت تبدیل شد.[۲]
محتویات
تعریف و کاربرد
«اهل حدیث» ترکیبی است که در آن «اهل» به معنای پیرو و گرونده به چیزی است و «حدیث» در برابر «رأی» و «قیاس» قرار میگیرد.[۳] بر این پایه، اهل حدیث کسانیاند که در استنباط احکام و معارف، تنها به متن قرآن و احادیث تکیه میکنند و اجتهاد به رأی و قیاس را معتبر نمیشمارند.[۴] در برابر آنان، «اهل رأی» قرار دارند که در استنباط، جای بیشتری برای عقل و قیاس باز میکنند.[۵]
خاستگاه و پیشینه
ریشههای جریان «اهل حدیث» به سدهٔ دوم هجری و رقابت مکتبهای حدیثی حجاز با مکتبهای فقهی عراق بازمیگردد.[۶] در حجاز، محدثان بر نقل و سند تکیه میکردند و در عراق، فقیهان به رأی و قیاس گرایش داشتند.[۷] با ظهور معتزله و بحثهای کلامی دربارهٔ صفات خدا و حدوث و قدم قرآن، تعارض میان دو جریان شدت گرفت.[۸]
در دورهٔ مأمون عباسی، باور به «خلق قرآن» (حادث بودن قرآن) بهعنوان عقیدهٔ رسمی، تحمیل شد و محدثانِ مخالف، از جمله احمد بن حنبل، آزمون سختی را گذراندند؛ این دوره در تاریخ اسلام به «محنت» شهرت یافت.[۹] با روی کار آمدن متوکل، فشار بر محدثان برداشته شد و جریان اهل حدیث قدرت گرفت.[۱۰] در سدهٔ سوم، تدوین صحاح حدیثی، بهویژه «صحیح بخاری» و «صحیح مسلم»، پشتوانهٔ متنی این جریان را فراهم کرد.[۱۱]
مبانی فکری
اهل حدیث برای اثبات دیدگاه خود به آیاتی مانند «وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»؛ «و آنچه پیامبر به شما داد بستانید و از آنچه شما را نهی کرد بازایستید»[۱۲] و آیهٔ «أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ»؛ «از خدا و پیامبر فرمان برید»[۱۳] استناد میکنند. بر این اساس، آنان ظواهر آیات و روایات را حجت میدانند و تأویل عقلانی را در حوزهٔ صفات و معاد ناروا میشمارند.[۱۴] این گرایش در برخی شاخهها به ظاهرگرایی در صفات خدا انجامید و از سوی معتزله و فیلسوفان به «تشبیه» و «تجسیم» متهم شد.[۱۵]
روابط با دیگر جریانها
با ظهور ابوالحسن اشعری در سدهٔ چهارم هجری، کلام اشعری کوشید میان عقل و نقل سازش برقرار کند؛ اهل حدیثِ سختگیر، این سازش را نپذیرفتند و اشاعره را نیز به انحراف متهم کردند.[۱۶] در برابر، اشعریان خود را وارث اهل حدیث میدانستند.[۱۷]
در شیعه نیز دو گرایش حدیثمحور و عقلگرا در طول تاریخ دیده میشود؛ گرایش نخست در آثار شیخ کلینی و شیخ صدوق و گرایش دوم در آثار شیخ مفید و سید مرتضی نمایان است.[۱۸] این تفاوت، تفاوتی در روش است، نه در اصول اعتقادی.[۱۹]
نقدها
منتقدان، سه اشکال اصلی بر جریان اهل حدیث گرفتهاند: نخست، تعارض روش آنان با عقل در فهم متون؛ دوم، بیاعتنا بودن به نقد سندی و محتوایی روایات که راه را برای ورود احادیث ضعیف و موضوع باز میکند؛ سوم، ظاهرگرایی در صفات خدا که به تشبیه میانجامد.[۲۰] در برابر، اهل حدیث بر آناند که تکیه بر عقل و تأویل، به تحریف معنای متون دینی و فروپاشی سنت میانجامد.[۲۱]
در دورهٔ معاصر
در دورهٔ معاصر، جریانهای سلفی و وهابی خود را ادامهدهندهٔ راه اهل حدیث میدانند و بر رد تأویل و بازگشت به ظاهر نصوص تأکید میکنند.[۲۲] در برابر، عالمان شیعه و نیز بسیاری از عالمان اهل سنت، بر ضرورت جمع میان نقل و عقل تأکید کردهاند.[۲۳]
پانویس
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱ (ترجمهٔ احمد بن حنبل).
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «حدث».
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، فصل أصحاب الحدیث.
- ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.
- ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.
- ↑ همان.
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق؛ شهرستانی، الملل والنحل.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱؛ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۱۸ق.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۳۲ق؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، مقدمه.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حشر، آیهٔ ۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۵۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.
- ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ مفید، أوائل المقالات.
- ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام.
- ↑ همان.
- ↑ مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل.
- ↑ همان.
- ↑ مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.
- ↑ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.
- ↑ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء.
- ↑ مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ابن تیمیه، احمد؛ مجموع الفتاوی، ریاض: دار عالم الکتب، ۱۴۱۲ق.
- ابن حجر، احمد بن علی؛ تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق.
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ المقالات والفرق، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، بیتا.
- بغدادی، عبدالقاهر؛ الفرق بین الفرق، بیروت: دار المعرفة، بیتا.
- ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
- سید مرتضی، علی بن حسین؛ رسائل الشریف المرتضی، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل والنحل، قم: شریف رضی، ۱۳۶۴ش.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الفهرست، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بیتا.
- مفید، محمد بن محمد؛ أوائل المقالات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.



