ظهور امام مهدی(ع): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه)
 
جز (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه)
 
سطر ۱: سطر ۱:
−
'''ظهور امام مهدی(ع)''' در باور [[شیعه]] [[امامیه]]، آشکار شدن دوازدهمین امام، [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام مهدی(ع)]]، پس از دورهٔ [[غیبت کبری]] و آغاز قیام و حکومت اوست. این واژه در برابر [[غیبت]] به کار می‌رود. بر پایهٔ گزارش منابع کهن شیعه، امام در [[مکه]] و کنار [[کعبه]] ظاهر می‌شود و یارانش که شمارشان ۳۱۳ تن گزارش شده، گرد او جمع می‌شوند. ظهور در این منابع، مقدمهٔ تحقق وعدهٔ الهی دربارهٔ حکومت صالحان و برپایی [[عدالت]] در جهان شمرده می‌شود.<ref>نعمانی، الغیبة؛ صدوق، کمال الدین؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.</ref>
+
'''ظهور امام مهدی(ع)''' در باور [[شیعه]] [[امامیه]]، آشکار شدن دوازدهمین امام، [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام مهدی(ع)]]، پس از دورهٔ [[غیبت کبری]] و آغاز قیام و حکومت اوست. این واژه در برابر [[غیبت]] به کار می‌رود. بر پایهٔ گزارش منابع کهن شیعه، امام در [[مکه]] و کنار [[کعبه]] ظاهر می‌شود و یارانش که شمارشان ۳۱۳ تن گزارش شده، گرد او جمع می‌شوند. ظهور در این منابع، مقدمهٔ تحقق وعدهٔ الهی دربارهٔ حکومت صالحان و برپایی [[عدالت]] در جهان شمرده می‌شود.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ صدوق، کمال الدین، ج۲ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
−
زمان ظهور در منابع شیعه به‌صراحت نامعلوم دانسته شده و تعیین تاریخ برای آن نکوهش شده است.<ref>کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب کراهية التوقيت؛ طوسی، الغیبة.</ref> بیشتر محدثان [[اهل سنت]] نیز اصل آمدن مهدی از اهل بیت را پذیرفته‌اند، هرچند در ولادت او و در جزئیات ظهور با شیعه هم‌داستان نیستند.<ref>ابو داود، سنن، کتاب المهدی؛ احمد بن حنبل، المسند؛ ابن خلدون، المقدمة.</ref>
+
زمان ظهور در منابع شیعه به‌صراحت نامعلوم دانسته شده و تعیین تاریخ برای آن نکوهش شده است.<ref>کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب کراهية التوقيت، ج۲، ص۲۴۱؛ طوسی، الغیبة، ج۱ {{صحت آدرس}}.</ref> بیشتر محدثان [[اهل سنت]] نیز اصل آمدن مهدی از اهل بیت را پذیرفته‌اند، هرچند در ولادت او و در جزئیات ظهور با شیعه هم‌داستان نیستند.<ref>ابو داود، سنن، کتاب المهدی، ج۴، ص۱۰۶ {{صحت آدرس}}؛ احمد بن حنبل، المسند {{صحت آدرس}}؛ ابن خلدون، المقدمة، ج۱، فصل فی أمر الفاطمی {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==معنای ظهور==
 
==معنای ظهور==
  
−
«ظهور» از ریشهٔ «ظ-ه-ر» و در لغت به معنای آشکار شدن چیزی پس از پوشیدگی است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «ظهر».</ref> در اصطلاح، بر آشکار شدن امام دوازدهم پس از غیبت و آغاز مرحلهٔ قیام او اطلاق می‌شود و در برابر «غیبت» قرار می‌گیرد. همین ریشه در قرآن در آیهٔ {{متن قرآن|«لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»}}؛ «تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند» به کار رفته است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۳۳.</ref> در منابع روایی، در کنار «ظهور»، تعبیرهای «خروج» و «قیام» نیز برای همین رخداد به کار رفته است.<ref>نعمانی، الغیبة؛ طوسی، الغیبة.</ref>
+
«ظهور» از ریشهٔ «ظ-ه-ر» و در لغت به معنای آشکار شدن چیزی پس از پوشیدگی است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «ظهر» {{صحت آدرس}}.</ref> در اصطلاح، بر آشکار شدن امام دوازدهم پس از غیبت و آغاز مرحلهٔ قیام او اطلاق می‌شود و در برابر «غیبت» قرار می‌گیرد. همین ریشه در قرآن در آیهٔ {{متن قرآن|«لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»}}؛ «تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند» به کار رفته است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۳۳.</ref> در منابع روایی، در کنار «ظهور»، تعبیرهای «خروج» و «قیام» نیز برای همین رخداد به کار رفته است.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ طوسی، الغیبة، ج۱ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==جایگاه در اعتقادات شیعه==
 
==جایگاه در اعتقادات شیعه==
  
−
باور به ظهور در نظام اعتقادی امامیه، در ادامهٔ باور به [[امامت]] دوازده امام و آموزهٔ غیبت جای دارد.<ref>مفید، اوائل المقالات؛ صدوق، کمال الدین.</ref> بر پایهٔ گزارش مشهور منابع شیعه، امام دوازدهم در سال ۲۵۵ ق زاده شد. بر پایهٔ منابع شیعه، پدرش [[امام حسن عسکری علیه السلام]] در سال ۲۶۰ ق به شهادت رسید و پس از آن، دورهٔ [[غیبت صغری]] آغاز شد. در این دوره چهار تن به نیابت از او با شیعیان ارتباط داشتند: عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح و علی بن محمد سمری. این چهار تن به [[نواب اربعه]] شناخته می‌شوند. بنابر گزارش منابع شیعه، با درگذشت چهارمین نایب در سال ۳۲۹ ق، [[غیبت کبری]] آغاز شد و شیعیان در انتظار ظهور به سر می‌برند.<ref>صدوق، کمال الدین؛ طوسی، الغیبة؛ مفید، اوائل المقالات.</ref>
+
باور به ظهور در نظام اعتقادی امامیه، در ادامهٔ باور به [[امامت]] دوازده امام و آموزهٔ غیبت جای دارد.<ref>مفید، اوائل المقالات، ج۱، بحث الإمامة {{صحت آدرس}}؛ صدوق، کمال الدین، ج۲ {{صحت آدرس}}.</ref> بر پایهٔ گزارش مشهور منابع شیعه، امام دوازدهم در سال ۲۵۵ ق زاده شد. بر پایهٔ منابع شیعه، پدرش [[امام حسن عسکری علیه السلام]] در سال ۲۶۰ ق به شهادت رسید و پس از آن، دورهٔ [[غیبت صغری]] آغاز شد. در این دوره چهار تن به نیابت از او با شیعیان ارتباط داشتند: عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح و علی بن محمد سمری. این چهار تن به [[نواب اربعه]] شناخته می‌شوند. بنابر گزارش منابع شیعه، با درگذشت چهارمین نایب در سال ۳۲۹ ق، [[غیبت کبری]] آغاز شد و شیعیان در انتظار ظهور به سر می‌برند.<ref>صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۵۱۶ {{صحت آدرس}}؛ طوسی، الغیبة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ مفید، اوائل المقالات، ج۱، بحث الإمامة {{صحت آدرس}}.</ref>
  
−
از [[پیامبر اسلام]] صلی‌الله‌علیه‌وآله در سنن ابو داود نقل شده است: {{متن حدیث|«لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا يَوْمٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِكَ الْيَوْمَ حَتَّى يَبْعَثَ رَجُلًا مِنِّي أَوْ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي يُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِي»}}؛ «اگر از دنیا جز یک روز نماند، خداوند آن روز را چندان دراز می‌کند تا مردی از من یا از اهل بیت من را که هم‌نام من است، برانگیزد».<ref>ابو داود، سنن، کتاب المهدی.</ref>
+
از [[پیامبر اسلام]] صلی‌الله‌علیه‌وآله در سنن ابو داود نقل شده است: {{متن حدیث|«لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا يَوْمٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِكَ الْيَوْمَ حَتَّى يَبْعَثَ رَجُلًا مِنِّي أَوْ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي يُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِي»}}؛ «اگر از دنیا جز یک روز نماند، خداوند آن روز را چندان دراز می‌کند تا مردی از من یا از اهل بیت من را که هم‌نام من است، برانگیزد».<ref>ابو داود، سنن، کتاب المهدی، ج۴، ص۱۰۶ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==ظهور در قرآن==
 
==ظهور در قرآن==
  
−
در قرآن، نام امام دوازدهم و ظهور او به‌صراحت نیامده است. اما شماری از آیات از وعدهٔ حکومت صالحان و پیروزی دین حق خبر می‌دهند و مفسران شیعه، از جمله طباطبایی، این وعده‌ها را بر دورهٔ ظهور تطبیق داده‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن.</ref> نمونهٔ آن، آیهٔ مستضعفان است: {{متن قرآن|«وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ»}}؛ «و می‌خواهیم بر کسانی که در زمین به استضعاف کشیده شده‌اند نعمت بخشیم و آنان را پیشوایان و وارثان گردانیم». و نیز: {{متن قرآن|«وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»}}؛ «و همانا در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان شایستهٔ من به ارث می‌برند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۵؛ سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۰۵.</ref>
+
در قرآن، نام امام دوازدهم و ظهور او به‌صراحت نیامده است. اما شماری از آیات از وعدهٔ حکومت صالحان و پیروزی دین حق خبر می‌دهند و مفسران شیعه، از جمله طباطبایی، این وعده‌ها را بر دورهٔ ظهور تطبیق داده‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۵ سورهٔ قصص، ج۱۶ {{صحت آدرس}}؛ ذیل آیهٔ ۱۰۵ سورهٔ انبیاء، ج۱۴ {{صحت آدرس}}.</ref> نمونهٔ آن، آیهٔ مستضعفان است: {{متن قرآن|«وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ»}}؛ «و می‌خواهیم بر کسانی که در زمین به استضعاف کشیده شده‌اند نعمت بخشیم و آنان را پیشوایان و وارثان گردانیم». و نیز: {{متن قرآن|«وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»}}؛ «و همانا در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان شایستهٔ من به ارث می‌برند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۵؛ سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۰۵.</ref>
  
−
آیهٔ دیگری از جانشینی مؤمنان شایسته در زمین خبر می‌دهد: {{متن قرآن|«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ»}}؛ «خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین خواهد کرد». دربارهٔ پیروزی دین حق نیز آمده است: {{متن قرآن|«هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»}}؛ «اوست که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند». دلالت این آیات بر شخص امام مهدی(ع) صریح نیست و مفسران، مصداق آن‌ها را بر پایهٔ روایات تعیین می‌کنند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ نور، آیهٔ ۵۵؛ سورهٔ توبه، آیهٔ ۳۳؛ طباطبایی، المیزان.</ref>
+
آیهٔ دیگری از جانشینی مؤمنان شایسته در زمین خبر می‌دهد: {{متن قرآن|«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ»}}؛ «خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین خواهد کرد». دربارهٔ پیروزی دین حق نیز آمده است: {{متن قرآن|«هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»}}؛ «اوست که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند». دلالت این آیات بر شخص امام مهدی(ع) صریح نیست و مفسران، مصداق آن‌ها را بر پایهٔ روایات تعیین می‌کنند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ نور، آیهٔ ۵۵؛ سورهٔ توبه، آیهٔ ۳۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۵۵ سورهٔ نور، ج۱۵ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==زمان ظهور==
 
==زمان ظهور==
  
−
در منابع شیعه، زمانی برای ظهور به‌طور قطعی تعیین نشده است.<ref>طوسی، الغیبة؛ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب کراهية التوقيت.</ref> قرآن، علم به وقت قیامت را ویژهٔ خدا می‌داند: {{متن قرآن|«وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ»}}؛ «و کلیدهای غیب نزد اوست؛ کسی جز او آن‌ها را نمی‌داند». و در جای دیگر: {{متن قرآن|«لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ»}}؛ «کسی جز او آن [قیامت] را در وقتش آشکار نمی‌کند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ انعام، آیهٔ ۵۹؛ سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۸۷.</ref>
+
در منابع شیعه، زمانی برای ظهور به‌طور قطعی تعیین نشده است.<ref>طوسی، الغیبة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب کراهية التوقيت، ج۲، ص۲۴۱.</ref> قرآن، علم به وقت قیامت را ویژهٔ خدا می‌داند: {{متن قرآن|«وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ»}}؛ «و کلیدهای غیب نزد اوست؛ کسی جز او آن‌ها را نمی‌داند». و در جای دیگر: {{متن قرآن|«لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ»}}؛ «کسی جز او آن [قیامت] را در وقتش آشکار نمی‌کند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ انعام، آیهٔ ۵۹؛ سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۸۷.</ref>
  
−
بر همین اساس، در منابع حدیثی شیعه تعیین وقت ظهور نکوهش شده است. از [[امام صادق علیه السلام]] نقل شده است: {{متن حدیث|«كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ»}}؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند».<ref>کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب کراهية التوقيت.</ref> آموزهٔ [[بداء]] نیز در فهم این بحث اثر دارد. بر پایهٔ این آموزه، تقدیرهای الهی یکسان و تغییرناپذیر نیستند: {{متن قرآن|«يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ»}}؛ «خداوند هر چه را بخواهد محو می‌کند و هر چه را بخواهد استوار می‌دارد و کتاب مادر نزد اوست». برخی عالمان شیعه نیز با تکیه بر همین آموزه، تعیین قطعی وقت ظهور را نادرست دانسته‌اند.<ref>طوسی، الغیبة؛ قرآن کریم، سورهٔ رعد، آیهٔ ۳۹.</ref>
+
بر همین اساس، در منابع حدیثی شیعه تعیین وقت ظهور نکوهش شده است. از [[امام صادق علیه السلام]] نقل شده است: {{متن حدیث|«كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ»}}؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند».<ref>کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب کراهية التوقيت، ج۲، ص۲۴۱.</ref> آموزهٔ [[بداء]] نیز در فهم این بحث اثر دارد. بر پایهٔ این آموزه، تقدیرهای الهی یکسان و تغییرناپذیر نیستند: {{متن قرآن|«يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ»}}؛ «خداوند هر چه را بخواهد محو می‌کند و هر چه را بخواهد استوار می‌دارد و کتاب مادر نزد اوست». برخی عالمان شیعه نیز با تکیه بر همین آموزه، تعیین قطعی وقت ظهور را نادرست دانسته‌اند.<ref>طوسی، الغیبة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ قرآن کریم، سورهٔ رعد، آیهٔ ۳۹.</ref>
  
 
==مکان ظهور==
 
==مکان ظهور==
  
−
بر پایهٔ روایات شیعه، مکه آغازگاه ظهور است. در برخی از این روایات آمده است که امام در [[مسجد الحرام]] و کنار [[کعبه]]، میان رکن و [[مقام ابراهیم]]، ظاهر می‌شود و نخستین بیعت یارانش در همان‌جا انجام می‌گیرد. در جزئیات این گزارش‌ها اختلاف وجود دارد و شمار و ترتیب رخدادها در منابع یکسان نیست.<ref>نعمانی، الغیبة؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.</ref>
+
بر پایهٔ روایات شیعه، مکه آغازگاه ظهور است. در برخی از این روایات آمده است که امام در [[مسجد الحرام]] و کنار [[کعبه]]، میان رکن و [[مقام ابراهیم]]، ظاهر می‌شود و نخستین بیعت یارانش در همان‌جا انجام می‌گیرد. در جزئیات این گزارش‌ها اختلاف وجود دارد و شمار و ترتیب رخدادها در منابع یکسان نیست.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==یاران==
 
==یاران==
  
−
شمار یاران ویژهٔ امام در روایات مشهور شیعه ۳۱۳ تن گزارش شده است. در برخی روایات، این شمار به شمار یاران بدر تشبیه شده است.<ref>صدوق، کمال الدین؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.</ref> در این روایات بر ایمان و اخلاص آنان تأکید شده و گفته شده است که از سرزمین‌های گوناگون گرد می‌آیند و در مکه به امام می‌پیوندند. روایات در بیان ویژگی‌های فردی و شمار دقیق این گروه یکسان نیستند.<ref>نعمانی، الغیبة؛ صدوق، کمال الدین.</ref>
+
شمار یاران ویژهٔ امام در روایات مشهور شیعه ۳۱۳ تن گزارش شده است. در برخی روایات، این شمار به شمار یاران بدر تشبیه شده است.<ref>صدوق، کمال الدین، ج۲ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> در این روایات بر ایمان و اخلاص آنان تأکید شده و گفته شده است که از سرزمین‌های گوناگون گرد می‌آیند و در مکه به امام می‌پیوندند. روایات در بیان ویژگی‌های فردی و شمار دقیق این گروه یکسان نیستند.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ صدوق، کمال الدین، ج۲ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==روند قیام==
 
==روند قیام==
  
−
روند ظهور در روایات به‌صورت کلی چنین ترسیم شده است: آشکار شدن امام در مکه، بیعت یاران، آغاز قیام و سپس گسترش حکومت. در این گزارش‌ها از جزئیات نظامی و ترتیب فتوحات نیز سخن رفته است، هرچند این جزئیات در منابع یکدست نیست.<ref>نعمانی، الغیبة؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.</ref> در روایات، از برپایی عدالت در دوران قیام سخن رفته است: {{متن حدیث|«يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطًا وَعَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ ظُلْمًا وَجَوْرًا»}}؛ «زمین را از داد و عدل پر می‌کند، چنان‌که از ستم و بیداد پر شده است».<ref>احمد بن حنبل، المسند؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.</ref>
+
روند ظهور در روایات به‌صورت کلی چنین ترسیم شده است: آشکار شدن امام در مکه، بیعت یاران، آغاز قیام و سپس گسترش حکومت. در این گزارش‌ها از جزئیات نظامی و ترتیب فتوحات نیز سخن رفته است، هرچند این جزئیات در منابع یکدست نیست.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> در روایات، از برپایی عدالت در دوران قیام سخن رفته است: {{متن حدیث|«يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطًا وَعَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ ظُلْمًا وَجَوْرًا»}}؛ «زمین را از داد و عدل پر می‌کند، چنان‌که از ستم و بیداد پر شده است».<ref>احمد بن حنبل، المسند {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==فرود عیسی==
 
==فرود عیسی==
  
−
بر پایهٔ روایاتی که در منابع اهل سنت نیز آمده، [[حضرت عیسی علیه السلام]] در این دوره فرود می‌آید: {{متن حدیث|«كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْيَمَ فِيكُمْ وَإِمَامُكُمْ مِنْكُمْ»}}؛ «چگونه خواهید بود آنگاه که پسر مریم در میان شما فرود آید و امام شما از خودتان باشد؟».<ref>مسلم، صحیح، کتاب الإیمان، باب نزول عیسی بن مریم.</ref> برخی عالمان شیعه این روایت را ناظر به همراهی عیسی با امام و اقتدا کردن او به امام در نماز دانسته‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲؛ مسلم، صحیح، کتاب الإیمان.</ref>
+
بر پایهٔ روایاتی که در منابع اهل سنت نیز آمده، [[حضرت عیسی علیه السلام]] در این دوره فرود می‌آید: {{متن حدیث|«كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْيَمَ فِيكُمْ وَإِمَامُكُمْ مِنْكُمْ»}}؛ «چگونه خواهید بود آنگاه که پسر مریم در میان شما فرود آید و امام شما از خودتان باشد؟».<ref>مسلم، صحیح، کتاب الإیمان، باب نزول عیسی بن مریم، ج۱، ص۱۳۶ {{صحت آدرس}}.</ref> برخی عالمان شیعه این روایت را ناظر به همراهی عیسی با امام و اقتدا کردن او به امام در نماز دانسته‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}؛ مسلم، صحیح، کتاب الإیمان، باب نزول عیسی بن مریم، ج۱، ص۱۳۶ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==نشانه‌های ظهور==
 
==نشانه‌های ظهور==
  
−
در منابع روایی، برای ظهور نشانه‌هایی ذکر شده است که به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی تقسیم می‌شوند.<ref>نعمانی، الغیبة؛ طوسی، الغیبة.</ref> برخی منابع، نشانه‌های حتمی را پنج مورد برشمرده‌اند: [[صیحه آسمانی]]، [[خروج سفیانی]]، [[خسف بیداء]]، کشته شدن [[نفس زکیه]] و خروج یمانی.<ref>نعمانی، الغیبة؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.</ref> [[دجال]] نیز در شماری از روایات هر دو مذهب آمده است، هرچند در فهرست نشانه‌های حتمی شیعه جای ثابتی ندارد.<ref>مسلم، صحیح، کتاب الفتن؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.</ref> در شمار و ترتیب این نشانه‌ها اختلاف وجود دارد و عالمان شیعه هشدار داده‌اند که تطبیق نشانه‌ها بر حوادث روزگار، زمینهٔ ادعاهای بی‌پایه و تعیین وقت ظهور است.<ref>طوسی، الغیبة؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.</ref>
+
در منابع روایی، برای ظهور نشانه‌هایی ذکر شده است که به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی تقسیم می‌شوند.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴ {{صحت آدرس}}؛ طوسی، الغیبة، ج۱، باب علایم الظهور {{صحت آدرس}}.</ref> برخی منابع، نشانه‌های حتمی را پنج مورد برشمرده‌اند: [[صیحه آسمانی]]، [[خروج سفیانی]]، [[خسف بیداء]]، کشته شدن [[نفس زکیه]] و خروج یمانی.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> [[دجال]] نیز در شماری از روایات هر دو مذهب آمده است، هرچند در فهرست نشانه‌های حتمی شیعه جای ثابتی ندارد.<ref>مسلم، صحیح، کتاب الفتن واشراط الساعة، باب ذکر الدجال، ج۴ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> در شمار و ترتیب این نشانه‌ها اختلاف وجود دارد و عالمان شیعه هشدار داده‌اند که تطبیق نشانه‌ها بر حوادث روزگار، زمینهٔ ادعاهای بی‌پایه و تعیین وقت ظهور است.<ref>طوسی، الغیبة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==تفاوت با رجعت==
 
==تفاوت با رجعت==
  
−
[[رجعت]] در باور شیعه به معنای بازگشت گروهی از مردگان به دنیا در دورهٔ ظهور یا پس از آن است. تفاوت آن با ظهور در این است که ظهور آشکار شدن امامی زنده است، اما رجعت بازگشت کسانی است که از دنیا رفته‌اند. بر پایهٔ گزارش‌های شیعه، در شمار رجعت‌کنندگان، [[امام حسین علیه السلام]] نیز هست.<ref>مفید، اوائل المقالات؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۳.</ref>
+
[[رجعت]] در باور شیعه به معنای بازگشت گروهی از مردگان به دنیا در دورهٔ ظهور یا پس از آن است. تفاوت آن با ظهور در این است که ظهور آشکار شدن امامی زنده است، اما رجعت بازگشت کسانی است که از دنیا رفته‌اند. بر پایهٔ گزارش‌های شیعه، در شمار رجعت‌کنندگان، [[امام حسین علیه السلام]] نیز هست.<ref>مفید، اوائل المقالات، ج۱، بحث الإمامة {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، باب الرجعة، ج۵۳ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==دیدگاه اهل سنت==
 
==دیدگاه اهل سنت==
  
−
بیشتر محدثان اهل سنت نیز اصل ظهور مهدی را پذیرفته‌اند. در منابع آنان، مهدی از اهل بیت پیامبر و هم‌نام پیامبر معرفی شده و گفته شده است که زمین را از عدل پر می‌کند.<ref>ابو داود، سنن، کتاب المهدی؛ احمد بن حنبل، المسند.</ref> در این منابع از ولادت و غیبت او پیش از ظهور سخنی نرفته و بیشتر بر ظهور او در [[آخر الزمان]] تأکید شده است. در [[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح مسلم]] بابی با عنوان «المهدی» دیده نمی‌شود و روایات آخرالزمان در کتاب «الفتن» آمده است.<ref>بخاری، صحیح، کتاب الفتن؛ مسلم، صحیح، کتاب الفتن.</ref> [[ابن خلدون]] در «المقدمه»، اسناد شماری از روایات مهدی را نقد کرده و آن‌ها را در حد تواتر ندانسته است.<ref>ابن خلدون، المقدمة.</ref> در برابر، محدثان دیگری همان روایات را پذیرفته و در جوامع حدیثی خود آورده‌اند.<ref>ابو داود، سنن، کتاب المهدی؛ احمد بن حنبل، المسند.</ref>
+
بیشتر محدثان اهل سنت نیز اصل ظهور مهدی را پذیرفته‌اند. در منابع آنان، مهدی از اهل بیت پیامبر و هم‌نام پیامبر معرفی شده و گفته شده است که زمین را از عدل پر می‌کند.<ref>ابو داود، سنن، کتاب المهدی، ج۴، ص۱۰۶ {{صحت آدرس}}؛ احمد بن حنبل، المسند {{صحت آدرس}}.</ref> در این منابع از ولادت و غیبت او پیش از ظهور سخنی نرفته و بیشتر بر ظهور او در [[آخر الزمان]] تأکید شده است. در [[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح مسلم]] بابی با عنوان «المهدی» دیده نمی‌شود و روایات آخرالزمان در کتاب «الفتن» آمده است.<ref>بخاری، صحیح، کتاب الفتن {{صحت آدرس}}؛ مسلم، صحیح، کتاب الفتن {{صحت آدرس}}.</ref> [[ابن خلدون]] در «المقدمه»، اسناد شماری از روایات مهدی را نقد کرده و آن‌ها را در حد تواتر ندانسته است.<ref>ابن خلدون، المقدمة، ج۱، فصل فی أمر الفاطمی {{صحت آدرس}}.</ref> در برابر، محدثان دیگری همان روایات را پذیرفته و در جوامع حدیثی خود آورده‌اند.<ref>ابو داود، سنن، کتاب المهدی، ج۴، ص۱۰۶ {{صحت آدرس}}؛ احمد بن حنبل، المسند {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==پانویس==
 
==پانویس==

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۲۵

ظهور امام مهدی(ع) در باور شیعه امامیه، آشکار شدن دوازدهمین امام، امام مهدی(ع)، پس از دورهٔ غیبت کبری و آغاز قیام و حکومت اوست. این واژه در برابر غیبت به کار می‌رود. بر پایهٔ گزارش منابع کهن شیعه، امام در مکه و کنار کعبه ظاهر می‌شود و یارانش که شمارشان ۳۱۳ تن گزارش شده، گرد او جمع می‌شوند. ظهور در این منابع، مقدمهٔ تحقق وعدهٔ الهی دربارهٔ حکومت صالحان و برپایی عدالت در جهان شمرده می‌شود.[۱]

زمان ظهور در منابع شیعه به‌صراحت نامعلوم دانسته شده و تعیین تاریخ برای آن نکوهش شده است.[۲] بیشتر محدثان اهل سنت نیز اصل آمدن مهدی از اهل بیت را پذیرفته‌اند، هرچند در ولادت او و در جزئیات ظهور با شیعه هم‌داستان نیستند.[۳]

معنای ظهور

«ظهور» از ریشهٔ «ظ-ه-ر» و در لغت به معنای آشکار شدن چیزی پس از پوشیدگی است.[۴] در اصطلاح، بر آشکار شدن امام دوازدهم پس از غیبت و آغاز مرحلهٔ قیام او اطلاق می‌شود و در برابر «غیبت» قرار می‌گیرد. همین ریشه در قرآن در آیهٔ «لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»؛ «تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند» به کار رفته است.[۵] در منابع روایی، در کنار «ظهور»، تعبیرهای «خروج» و «قیام» نیز برای همین رخداد به کار رفته است.[۶]

جایگاه در اعتقادات شیعه

باور به ظهور در نظام اعتقادی امامیه، در ادامهٔ باور به امامت دوازده امام و آموزهٔ غیبت جای دارد.[۷] بر پایهٔ گزارش مشهور منابع شیعه، امام دوازدهم در سال ۲۵۵ ق زاده شد. بر پایهٔ منابع شیعه، پدرش امام حسن عسکری علیه السلام در سال ۲۶۰ ق به شهادت رسید و پس از آن، دورهٔ غیبت صغری آغاز شد. در این دوره چهار تن به نیابت از او با شیعیان ارتباط داشتند: عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح و علی بن محمد سمری. این چهار تن به نواب اربعه شناخته می‌شوند. بنابر گزارش منابع شیعه، با درگذشت چهارمین نایب در سال ۳۲۹ ق، غیبت کبری آغاز شد و شیعیان در انتظار ظهور به سر می‌برند.[۸]

از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله در سنن ابو داود نقل شده است: «لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا يَوْمٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِكَ الْيَوْمَ حَتَّى يَبْعَثَ رَجُلًا مِنِّي أَوْ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي يُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِي»؛ «اگر از دنیا جز یک روز نماند، خداوند آن روز را چندان دراز می‌کند تا مردی از من یا از اهل بیت من را که هم‌نام من است، برانگیزد».[۹]

ظهور در قرآن

در قرآن، نام امام دوازدهم و ظهور او به‌صراحت نیامده است. اما شماری از آیات از وعدهٔ حکومت صالحان و پیروزی دین حق خبر می‌دهند و مفسران شیعه، از جمله طباطبایی، این وعده‌ها را بر دورهٔ ظهور تطبیق داده‌اند.[۱۰] نمونهٔ آن، آیهٔ مستضعفان است: «وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ»؛ «و می‌خواهیم بر کسانی که در زمین به استضعاف کشیده شده‌اند نعمت بخشیم و آنان را پیشوایان و وارثان گردانیم». و نیز: «وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»؛ «و همانا در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان شایستهٔ من به ارث می‌برند».[۱۱]

آیهٔ دیگری از جانشینی مؤمنان شایسته در زمین خبر می‌دهد: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ»؛ «خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین خواهد کرد». دربارهٔ پیروزی دین حق نیز آمده است: «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»؛ «اوست که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند». دلالت این آیات بر شخص امام مهدی(ع) صریح نیست و مفسران، مصداق آن‌ها را بر پایهٔ روایات تعیین می‌کنند.[۱۲]

زمان ظهور

در منابع شیعه، زمانی برای ظهور به‌طور قطعی تعیین نشده است.[۱۳] قرآن، علم به وقت قیامت را ویژهٔ خدا می‌داند: «وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ»؛ «و کلیدهای غیب نزد اوست؛ کسی جز او آن‌ها را نمی‌داند». و در جای دیگر: «لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ»؛ «کسی جز او آن [قیامت] را در وقتش آشکار نمی‌کند».[۱۴]

بر همین اساس، در منابع حدیثی شیعه تعیین وقت ظهور نکوهش شده است. از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ»؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند».[۱۵] آموزهٔ بداء نیز در فهم این بحث اثر دارد. بر پایهٔ این آموزه، تقدیرهای الهی یکسان و تغییرناپذیر نیستند: «يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ»؛ «خداوند هر چه را بخواهد محو می‌کند و هر چه را بخواهد استوار می‌دارد و کتاب مادر نزد اوست». برخی عالمان شیعه نیز با تکیه بر همین آموزه، تعیین قطعی وقت ظهور را نادرست دانسته‌اند.[۱۶]

مکان ظهور

بر پایهٔ روایات شیعه، مکه آغازگاه ظهور است. در برخی از این روایات آمده است که امام در مسجد الحرام و کنار کعبه، میان رکن و مقام ابراهیم، ظاهر می‌شود و نخستین بیعت یارانش در همان‌جا انجام می‌گیرد. در جزئیات این گزارش‌ها اختلاف وجود دارد و شمار و ترتیب رخدادها در منابع یکسان نیست.[۱۷]

یاران

شمار یاران ویژهٔ امام در روایات مشهور شیعه ۳۱۳ تن گزارش شده است. در برخی روایات، این شمار به شمار یاران بدر تشبیه شده است.[۱۸] در این روایات بر ایمان و اخلاص آنان تأکید شده و گفته شده است که از سرزمین‌های گوناگون گرد می‌آیند و در مکه به امام می‌پیوندند. روایات در بیان ویژگی‌های فردی و شمار دقیق این گروه یکسان نیستند.[۱۹]

روند قیام

روند ظهور در روایات به‌صورت کلی چنین ترسیم شده است: آشکار شدن امام در مکه، بیعت یاران، آغاز قیام و سپس گسترش حکومت. در این گزارش‌ها از جزئیات نظامی و ترتیب فتوحات نیز سخن رفته است، هرچند این جزئیات در منابع یکدست نیست.[۲۰] در روایات، از برپایی عدالت در دوران قیام سخن رفته است: «يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطًا وَعَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ ظُلْمًا وَجَوْرًا»؛ «زمین را از داد و عدل پر می‌کند، چنان‌که از ستم و بیداد پر شده است».[۲۱]

فرود عیسی

بر پایهٔ روایاتی که در منابع اهل سنت نیز آمده، حضرت عیسی علیه السلام در این دوره فرود می‌آید: «كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْيَمَ فِيكُمْ وَإِمَامُكُمْ مِنْكُمْ»؛ «چگونه خواهید بود آنگاه که پسر مریم در میان شما فرود آید و امام شما از خودتان باشد؟».[۲۲] برخی عالمان شیعه این روایت را ناظر به همراهی عیسی با امام و اقتدا کردن او به امام در نماز دانسته‌اند.[۲۳]

نشانه‌های ظهور

در منابع روایی، برای ظهور نشانه‌هایی ذکر شده است که به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی تقسیم می‌شوند.[۲۴] برخی منابع، نشانه‌های حتمی را پنج مورد برشمرده‌اند: صیحه آسمانی، خروج سفیانی، خسف بیداء، کشته شدن نفس زکیه و خروج یمانی.[۲۵] دجال نیز در شماری از روایات هر دو مذهب آمده است، هرچند در فهرست نشانه‌های حتمی شیعه جای ثابتی ندارد.[۲۶] در شمار و ترتیب این نشانه‌ها اختلاف وجود دارد و عالمان شیعه هشدار داده‌اند که تطبیق نشانه‌ها بر حوادث روزگار، زمینهٔ ادعاهای بی‌پایه و تعیین وقت ظهور است.[۲۷]

تفاوت با رجعت

رجعت در باور شیعه به معنای بازگشت گروهی از مردگان به دنیا در دورهٔ ظهور یا پس از آن است. تفاوت آن با ظهور در این است که ظهور آشکار شدن امامی زنده است، اما رجعت بازگشت کسانی است که از دنیا رفته‌اند. بر پایهٔ گزارش‌های شیعه، در شمار رجعت‌کنندگان، امام حسین علیه السلام نیز هست.[۲۸]

دیدگاه اهل سنت

بیشتر محدثان اهل سنت نیز اصل ظهور مهدی را پذیرفته‌اند. در منابع آنان، مهدی از اهل بیت پیامبر و هم‌نام پیامبر معرفی شده و گفته شده است که زمین را از عدل پر می‌کند.[۲۹] در این منابع از ولادت و غیبت او پیش از ظهور سخنی نرفته و بیشتر بر ظهور او در آخر الزمان تأکید شده است. در صحیح بخاری و صحیح مسلم بابی با عنوان «المهدی» دیده نمی‌شود و روایات آخرالزمان در کتاب «الفتن» آمده است.[۳۰] ابن خلدون در «المقدمه»، اسناد شماری از روایات مهدی را نقد کرده و آن‌ها را در حد تواتر ندانسته است.[۳۱] در برابر، محدثان دیگری همان روایات را پذیرفته و در جوامع حدیثی خود آورده‌اند.[۳۲]

پانویس

  1. ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ صدوق، کمال الدین، ج۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  2. ↑ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب کراهية التوقيت، ج۲، ص۲۴۱؛ طوسی، الغیبة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  3. ↑ ابو داود، سنن، کتاب المهدی، ج۴، ص۱۰۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ احمد بن حنبل، المسند (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن خلدون، المقدمة، ج۱، فصل فی أمر الفاطمی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  4. ↑ ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «ظهر» (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  5. ↑ قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۳۳.
  6. ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، الغیبة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  7. ↑ مفید، اوائل المقالات، ج۱، بحث الإمامة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ صدوق، کمال الدین، ج۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  8. ↑ صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۵۱۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، الغیبة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، اوائل المقالات، ج۱، بحث الإمامة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  9. ↑ ابو داود، سنن، کتاب المهدی، ج۴، ص۱۰۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  10. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۵ سورهٔ قصص، ج۱۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ذیل آیهٔ ۱۰۵ سورهٔ انبیاء، ج۱۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  11. ↑ قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۵؛ سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۰۵.
  12. ↑ قرآن کریم، سورهٔ نور، آیهٔ ۵۵؛ سورهٔ توبه، آیهٔ ۳۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۵۵ سورهٔ نور، ج۱۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  13. ↑ طوسی، الغیبة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب کراهية التوقيت، ج۲، ص۲۴۱.
  14. ↑ قرآن کریم، سورهٔ انعام، آیهٔ ۵۹؛ سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۸۷.
  15. ↑ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب کراهية التوقيت، ج۲، ص۲۴۱.
  16. ↑ طوسی، الغیبة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ قرآن کریم، سورهٔ رعد، آیهٔ ۳۹.
  17. ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  18. ↑ صدوق، کمال الدین، ج۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  19. ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ صدوق، کمال الدین، ج۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  20. ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  21. ↑ احمد بن حنبل، المسند (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  22. ↑ مسلم، صحیح، کتاب الإیمان، باب نزول عیسی بن مریم، ج۱، ص۱۳۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  23. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مسلم، صحیح، کتاب الإیمان، باب نزول عیسی بن مریم، ج۱، ص۱۳۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  24. ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، الغیبة، ج۱، باب علایم الظهور (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  25. ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  26. ↑ مسلم، صحیح، کتاب الفتن واشراط الساعة، باب ذکر الدجال، ج۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  27. ↑ طوسی، الغیبة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  28. ↑ مفید، اوائل المقالات، ج۱، بحث الإمامة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، باب الرجعة، ج۵۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  29. ↑ ابو داود، سنن، کتاب المهدی، ج۴، ص۱۰۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ احمد بن حنبل، المسند (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  30. ↑ بخاری، صحیح، کتاب الفتن (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مسلم، صحیح، کتاب الفتن (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  31. ↑ ابن خلدون، المقدمة، ج۱، فصل فی أمر الفاطمی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  32. ↑ ابو داود، سنن، کتاب المهدی، ج۴، ص۱۰۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ احمد بن حنبل، المسند (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).


منابع

  • قرآن کریم.
  • ابن خلدون، عبدالرحمن؛ المقدمة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
  • ابو داود، سلیمان بن اشعث؛ سنن أبی داود، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
  • احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، تحقیق مصطفی دیب البغا، دمشق: دار ابن کثیر و دار الیمامة، چاپ پنجم، ۱۴۱۴ق.
  • صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۵ق.
  • طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
  • طوسی، محمد بن حسن؛ الغیبة، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
  • مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۵۲ و ۵۳.
  • مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، تحقیق محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • مفید، محمد بن محمد؛ اوائل المقالات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
  • نعمانی، محمد بن ابراهیم؛ الغیبة، تهران: مکتبة الصدوق، ۱۳۹۷ق.
‌اعتقادات شیعه
توحید توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی
عدل قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین
نبوت عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن
امامت

باورها:

ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان

ائمه علیهم السلام:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج)

معاد برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم