تاریخ یعقوبی (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| (۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده) | |||
| سطر ۸: | سطر ۸: | ||
|نویسنده= ابن واضح یعقوبی | |نویسنده= ابن واضح یعقوبی | ||
| − | |موضوع= تاریخ اسلام | + | |موضوع= تاریخ جهان و اسلام |
|زبان= عربی | |زبان= عربی | ||
| سطر ۲۶: | سطر ۲۶: | ||
}} | }} | ||
| − | '''«تاریخ یعقوبی»''' | + | '''«تاریخ یعقوبی»''' تألیف [[ابن واضح یعقوبی|احمد ابن واضح یعقوبی]] (م، ۲۹۲ ق)، از قدیمی‌ترین کتب [[تاریخ]] عمومی است که در تمدن اسلامی نوشته شده است. این کتاب به زبان عربی است و در دو جلد، خلاصه‌ای از تاریخ جهان از آغاز تا اواسط قرن سوم هجری را دربر دارد. |
==مؤلف== | ==مؤلف== | ||
| − | احمد بن ابی یعقوب بن جعفر بن وَهْب بن واضح | + | احمد بن ابی یعقوب بن جعفر بن وَهْب بن واضح یعقوبی، معروف به [[ابن واضح یعقوبی]] (متوفای ۲۸۴ یا ۲۹۲ ق)، به عنوان «کاتب» و «اخباری» شهرت دارد. لقب نخست اشاره به شغل دبیری در دربار [[حکومت بنی عباس|عباسی]] است و لقب دوم به اعتبار مورخ بودن وی و آشنایی او با اخبار تاریخی است. گفته شده که «واضح» جد یعقوبی، علایق [[شیعه|شیعی]] داشته و هم او بوده است که در زمانی که مسئول «برید» [[مصر]] بوده، ادریس بن عبدالله بن حسن برادر [[محمد بن عبدالله نفس زکیه|محمد نفس زکیه]] را به مغرب فراری داده و جانش را بر سر این کار گذاشته بود.<ref> تاریخ طبری، ج ۱۰، ص ۵۹۱.</ref> |
| − | همچنین به احتمال قوی، یعقوبی [[شیعه]] بوده است، زیرا نشانه‌های تشیع وی در کتاب تاریخش کاملاً روشن است؛ از جمله این نشانه‌ها، اخبار وی در داستان [[واقعه سقیفه بنی ساعده|سقیفه]] و کیفیت برخوردهای [[خلفای نخستین|خلفا]] و نیز شیوه گزارش‌هایی است که از | + | همچنین به احتمال قوی، یعقوبی [[شیعه]] بوده است، زیرا نشانه‌های تشیع وی در کتاب تاریخش کاملاً روشن است؛ از جمله این نشانه‌ها، اخبار وی در داستان [[واقعه سقیفه بنی ساعده|سقیفه]] و کیفیت برخوردهای [[خلفای نخستین|خلفا]] و نیز شیوه گزارش‌هایی است که از حوادث [[تاریخ اسلام]] ارائه داده است. |
| − | == | + | علاوه بر «التّاریخ»، برخی دیگر از آثار او عبارتند از: [[مشاكلة الناس لزمانهم (کتاب)|مشاکلة الناس لزمانهم]]، البُلدان، المسالک و الممالک، اخبار الأمم السّالفه، اخبار الطاهریین. |
| + | |||
| + | == معرفی کتاب == | ||
| + | کتاب «التّاریخ» یک دوره [[تاریخ]] عمومی است که از [[هبوط حضرت آدم از بهشت|هبوط حضرت آدم]] علیه‌السلام آغاز شده و تا حوادث سال ۲۵۹ هجری ادامه یافته است. مطالب آن، مشتمل است بر تاريخ امم، ملوک و انبيا، [[تاريخ اسلام]] و خلفا (تا ايام خلافت [[معتمد (خلیفه عباسی)|معتمد عباسى]]) و در واقع نوعى دايرةالمعارف تاريخى روزگار مؤلف بشمار مى‌آيد. | ||
| + | |||
| + | شیوه نگارش کتاب، تاریخی است نه [[حدیث|حدیثی]]؛ بدین معنی که [[ابن واضح یعقوبی|یعقوبی]] مانند برخی از مورخان [[محدث]]، حوادث تاریخی را به صورت حدیث با ذکر سلسله [[سند حدیث|سند]] نیاورده است، بلکه به عنوان مورخ پس از استفاده از مآخذ مختلف، کتاب خود را تألیف کرده است. | ||
| + | |||
| + | یعقوبی در مقدمه جلد دوم یادآور شده است که قصد تألیف کتابی مختصر را داشته، ولذا بسیاری از اشعار و همچنین اخبار طولانی را حذف کرده است.<ref> تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۶.</ref> | ||
| + | |||
| + | اين كتاب از نخستين تاريخ‌نامه‌هاى عمومى سال‌شمارانه است و يكى از مهم‌ترين ويژگى‌هاى آن، اين است كه مؤلف مطالب پيش از اسلام را موضوعى و مباحث پس از اسلام را سال‌شمارانه آورده است. | ||
| − | + | به عقيده اشپولر، ويژگى مهم و غير قابل انكار يعقوبى، حفظ بى‌طرفى نسبتاً فراوان در بيان روابط مذهبى است كه اين مطلب، به‌علاوه اخبار گران‌بهاى وى از [[ایران]] و يونان، توجه خاص به [[بغداد]] و [[سامرا]]، عنايت ويژه به ثغور جهان اسلام و مطالبى ديگر از اين قبيل، اهميتى شگفت به «تاريخ يعقوبى» مى‌بخشد. | |
| − | + | اين اثر را به نام‌هاى «تاريخ كبير»، «تاريخ عالم»، «تاريخ ابن واضح»، «أخبار العباسية» و... نيز ناميده‌اند. زمان تأليف كتاب به‌درستى روشن نيست؛ برخى تأليف آن را مقدم بر «البُلدان» -نوشته‌شده در سال ۲۷۸ ق- دانسته‌اند. | |
| − | + | ==محتوای کتاب== | |
| − | بخش نخست کتاب ـ که | + | كتاب «تاريخ يعقوبى» در دو جلد تنظيم شده است؛ بخش نخست کتاب ـ که درباره تاریخ پیش از [[اسلام]] است ـ مقدمه ای داشته که در دست نیست. در بخش فعلی کتاب، که از میانه داستان آفرینش آغاز شده، سرگذشت پیامبران از [[حضرت آدم علیه السلام|آدم]] تا [[حضرت عیسی علیه السلام|عیسی]] علیهم السلام و پس از آن تاریخچه ای از پادشاهان و ملل و ممالک جهان آمده است. |
| − | یعقوبی در بیان تاریخ پیامبران، از [[قرآن مجید]] و مآخذ اسلامی و کتب عهدین از جمله [[انجیل|اناجیل اربعه]] نقل و اقتباس کرده است<ref> رجوع کنید به ترجمة آیتی ، ج ۱، حواشی ، جاهای متعدد </ref>. وی هرگاه از تاریخ سیاسی اقوام اطلاعات کافی نداشته، تاریخ فرهنگی آنان را آورده است<ref> روزنتال ، ص ۱۵۵ </ref>. به گفته هوتسما، مستشرق هلندی، مأخذ عمده یعقوبی | + | یعقوبی در بیان تاریخ پیامبران، از [[قرآن مجید]] و مآخذ اسلامی و کتب عهدین از جمله [[انجیل|اناجیل اربعه]] نقل و اقتباس کرده است<ref> رجوع کنید به ترجمة آیتی ، ج ۱، حواشی ، جاهای متعدد </ref>. وی هرگاه از تاریخ سیاسی اقوام اطلاعات کافی نداشته، تاریخ فرهنگی آنان را آورده است<ref> روزنتال ، ص ۱۵۵ </ref>. به گفته هوتسما، مستشرق هلندی، مأخذ عمده یعقوبی درباره تاریخ [[بنی اسرائیل]]، پس از کتاب مقدّس، کتابی بوده به نام «غار گنجینه ها» که یعقوبی بعضی مطالب آن را که با اصول عقاید اسلامی موافق ندیده حذف کرده است.<ref> یعقوبی ، چاپ هوتسما، ج ۱، مقدمه ، ص VIII </ref> |
| − | یعقوبی در فصل «ملوک فارس» به فرهنگ اساطیری و تاریخ [[ایران]] باستان پرداخته و در باره نظام کشورداری و سلسله مراتب دولتی ساسانیان اطلاعات ارزشمندی داده است<ref> رجوع کنید به چاپ بیروت ، ج ۱، ص ۱۷۵ـ۱۷۷ </ref>. ظاهراً مأخذ وی در این باره گاهنامگ پهلوی بوده که خود قسمتی از کتاب بزرگتری به نام آیین نامگ بوده است. خوذای نامگ، تاریخ رسمی ساسانیان، از دیگر منابع یعقوبی است<ref> کریستن سن ، ص ۸۰ ـ۸۲ ، ۹۱ </ref>. | + | یعقوبی در فصل «ملوک فارس» به [[فرهنگ]] اساطیری و تاریخ [[ایران]] باستان پرداخته و در باره نظام کشورداری و سلسله مراتب دولتی ساسانیان اطلاعات ارزشمندی داده است<ref> رجوع کنید به چاپ بیروت ، ج ۱، ص ۱۷۵ـ۱۷۷ </ref>. ظاهراً مأخذ وی در این باره گاهنامگ پهلوی بوده که خود قسمتی از کتاب بزرگتری به نام آیین نامگ بوده است. خوذای نامگ، تاریخ رسمی ساسانیان، از دیگر منابع یعقوبی است<ref> کریستن سن ، ص ۸۰ ـ۸۲ ، ۹۱ </ref>. ازاین‌رو تاریخ یعقوبی از قدیمترین و مهمترین منابع برای شناخت دوره ساسانیان به شمار می رود.<ref> همان ، ص ۸۸ </ref> |
| − | مجلد دوم | + | مجلد دوم «تاریخ یعقوبی» به [[تاریخ اسلام]] اختصاص دارد. در آغاز مجلد، شرح زندگی [[پیامبر اسلام]] صلی اللّه علیه وآله وسلم از ولادت تا [[مبعث حضرت محمد صلی الله علیه و آله|بعثت]]، [[هجرت پیامبر اسلام به مدینه|هجرت]]، [[غزوات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله|غزوات]]، سفیران عرب، کاتبان و همسران پیامبر، خطبه ها و مواعظ او، [[حجة الوداع]]، وفات و سپس اوصاف و نسب پیامبر آمده است. |
| − | شرح رویدادهای روزگار نخستین جانشینان پیامبر، یعنی [[ابوبکر]] | + | شرح رویدادهای روزگار نخستین جانشینان پیامبر، یعنی [[ابوبکر]]، [[عمر بن خطاب|عمر]]، [[عثمان بن عفان|عثمان]]، [[امام علی علیه السلام|امام علی]] و [[امام حسن علیه السلام|امام حسن]] علیهماالسلام، مبحث بعدی است. سپس به دوران حکومت خلفای [[بنی امیه|اموی]] و [[حکومت بنی عباس|عباسی]] به ترتیب تاریخ جلوس آنان تا حوادث ۲۵۹ ق. پرداخته شده است. تاریخ عباسیان نزدیک به یک پنجم کتاب را شامل می شود، چنانکه [[مسعودی]]<ref> ج ۱، ص ۱۶ </ref> از کتابی با عنوان تاریخ «در اخبار عباسیان و جز ایشان» یاد کرده که احتمالاً همان تاریخ یعقوبی است.<ref> قس حاجی خلیفه ، ج ۱، ستون ۲۶، ذیل «اخبار بنی العباس ».</ref> |
| − | روش یعقوبی در مجلد دوم، تحقیق در روایات و گزینش آنهاست؛ | + | روش یعقوبی در مجلد دوم، تحقیق در روایات و گزینش آنهاست؛ او برخلاف مورخان اخباری، چون [[محمد بن جریر طبری|طبری]]، سلسله [[سند حدیث|اسناد]] روایات را به دست نداده، بلکه پس از بررسی و تدقیق در اخبار راویان و سیره نویسان و مورخان و تفاوتهای آنها، گزارشی جامع از اخبار و روایات فراهم آورده است<ref> چاپ بیروت ، ج ۲، ص ۵ </ref>. یعقوبی در مقدمه این جلد، ضمن معرفی مآخذ خود، شماری از راویان و اخباریان و نسب شناسان مشهور سده های دوم و سوم را نام برده است.<ref> رجوع کنید به همان ، ج ۲، ص ۶. </ref> |
| − | ویژگی بارز | + | ویژگی بارز «تاریخ یعقوبی»، که نشان از [[شیعه]] بودن مؤلف دارد، ذکر احوال [[ائمه اطهار|امامان]] شیعه علیهم السلام است. وی به مناسبت ذکر وفات ائمه، خلاصه ای از سرگذشت و سخنان آنان را تا [[امام هادی علیه السلام|امام علی النقی]] علیه السلام (۲۵۴ ق) آورده است. یعقوبی ضمن یاد کردن از [[امام علی]] علیه السلام و منزلت او و فضایل [[اهل بیت]] علیهم السلام، درباره شخصیت [[ابوطالب علیه السلام|ابوطالب]]، [[حدیث غدیر|حدیث غدیرخم]] و [[حدیث ثقلین]]، ماجرای [[واقعه سقیفه بنی ساعده|سقیفه]]، [[خلفای نخستین|خلفای نخست]] و [[امام حسن علیه السلام|امام حسن]] علیه السلام، [[طلحة بن عبیدالله|طلحه]] و [[زبیر بن عوام|زبیر]] و زبیریان و [[امویان]] و [[قیام زید بن علی بن حسین (ع)|قیام زید بن علی]] نیز مطالبی آورده است.<ref> چاپ بیروت ، جاهای متعدد؛ نیز رجوع کنید به دوری ، ص ۵۲ ـ۵۳. </ref> در ذكر هر [[خليفه]]، كارگزاران خلفا، [[امیر الحاج|امراى حاج]] و ديگر اتباع خليفه نيز مطرح مى‌گردد. |
| − | + | حدود يك‌پنجم كتاب درباره مطالب مربوط به تاريخ [[عباسيان]] است. وی درباره عباسیان میانه‌رو بوده و از حوادثی که برای آنان ناخوشایند بوده، مانند قتل ابن هُبَیره و [[ابومسلم خراسانى|ابومسلم خراسانی]] و سقوط برمکیان، به صورتی مناسب سخن گفته و حتی در وفات [[امام موسی کاظم علیه السلام|امام موسی کاظم]] علیه السلام به ذکر روایت عباسی بسنده کرده است.<ref> رجوع کنید به چاپ بیروت ، ج ۲، ص ۴۱۴ </ref> یعقوبی در باره حوادث نزدیک به عصر خود، مانند [[قیام صاحب الزنج|قیام علی بن محمد صاحب الزنج]] (متوفی ۲۷۰ ق)، به ملاحظاتی کوتاه اکتفا کرده است. اما این نکات از ارزش و اهمیت تاریخ یعقوبی در تحول علم [[تاریخ]] نزد مسلمانان نمی کاهد.<ref> دوری ، ص ۵۳. | |
</ref> | </ref> | ||
| − | یعقوبی در تاریخ نگاری شیوه ای معتدل داشته و اطلاعاتی که داده، از جمله خطبه ها و وصایای سیاسی و اخلاقی و نامه های رسمی<ref> رجوع کنید به فهارس تاریخ الیعقوبی ، ص ۴۵۵ـ۴۷۴، ۴۹۱ـ۴۹۲ </ref>، دقیق و گاه منحصر به فرد است.<ref> دوری ، ص ۵۲؛ نیز رجوع کنید به یعقوبی ، چاپ بیروت ، ج ۲، ص ۳۹۷ـ ۳۹۸. </ref> یعقوبی در اثر خویش برخی مباحث جغرافیایی را نیز مطرح کرده<ref> برای نمونه رجوع کنید به چاپ بیروت ، ج ۱، ص ۸۴ ـ ۸۵، ۱۷۶ـ۱۷۷، ۱۸۲ـ۱۸۳ </ref> و به | + | یعقوبی در تاریخ نگاری شیوه ای معتدل داشته و اطلاعاتی که داده، از جمله خطبه ها و وصایای سیاسی و [[اخلاق|اخلاقی]] و نامه های رسمی<ref> رجوع کنید به فهارس تاریخ الیعقوبی ، ص ۴۵۵ـ۴۷۴، ۴۹۱ـ۴۹۲ </ref>، دقیق و گاه منحصر به فرد است.<ref> دوری ، ص ۵۲؛ نیز رجوع کنید به یعقوبی ، چاپ بیروت ، ج ۲، ص ۳۹۷ـ ۳۹۸. </ref> یعقوبی در اثر خویش برخی مباحث جغرافیایی را نیز مطرح کرده<ref> برای نمونه رجوع کنید به چاپ بیروت ، ج ۱، ص ۸۴ ـ ۸۵، ۱۷۶ـ۱۷۷، ۱۸۲ـ۱۸۳ </ref> و به گاهشماری [[ایران|ایرانی]] و رومی نیز توجه نشان داده است<ref> رجوع کنید به همان ، ج ۱، ص ۱۵۶، ۱۷۴ـ ۱۷۵ </ref>. او در ذکر ولادت [[حضرت عیسی]] علیه السلام و ولادت و [[مبعث حضرت محمد صلی الله علیه و آله|بعثت]] و وفات [[پیامبر اسلام]] و آغاز دوره هر یک از خلفا اطلاعاتی نجومی داده که برگرفته از منجمانی همچون [[محمد بن موسی خوارزمی]] (متوفی ۲۳۲) و ماشاءاللّه یهودی (متوفی ۲۰۰ یا ۲۰۵) است.<ref> همان ، ج ۱، ص ۶۸، ج ۲، ص ۶، ۱۱۳ </ref> |
| − | |||
| − | |||
| − | == | + | ==کتب مرتبط با تاریخ یعقوبی== |
| + | بنا بر نظر هوتسما، يعقوبى در مورخان و نويسندگان دوره‌هاى بعدى، تأثير فراوان نهاده است. چنانکه [[مسعودی]] (متوفی ۳۴۵ یا ۳۴۶) در نگارش تاریخ پیش از اسلام کتاب «[[مروج الذهب (کتاب)|مروج الذهب]]» خود، از یعقوبی پیروی کرده و مطالب بسیاری از او اقتباس نموده است.<ref> یعقوبی ، چاپ هوتسما، مقدمه ، ص VIII </ref> در سده ششم هجری، مؤلف «مجمل التواریخ و القصص»، تاریخ یعقوبی را در دست داشته و از آن نقل و اقتباس کرده است.<ref> رجوع کنید به ص ۲۲۹، ۲۷۱، ۲۷۸ </ref> | ||
| − | + | «تاریخ یعقوبی» را محمدابراهیم آیتی به فارسی ترجمه و در ۱۳۴۱ شمسی در تهران چاپ کرده است. | |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
| سطر ۷۲: | سطر ۸۰: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
| − | |||
*[[دانشنامه جهان اسلام (کتاب)|دانشنامه جهان اسلام]]، "مدخل تاریخ یعقوبی" از محمدرضا ناجی. | *[[دانشنامه جهان اسلام (کتاب)|دانشنامه جهان اسلام]]، "مدخل تاریخ یعقوبی" از محمدرضا ناجی. | ||
| + | *[[نرم افزار نور السیرة ۲|نرم افزار نور السیره]]، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. | ||
| + | *کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، محمدرضا ضمیری، ص۳۰۳-۳۰۴. | ||
[[رده:منابع تاریخ اسلام]] | [[رده:منابع تاریخ اسلام]] | ||
| سطر ۹۰: | سطر ۹۹: | ||
|رده= دارد | |رده= دارد | ||
}} | }} | ||
| + | [[رده:کتاب‌های تاریخی]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۷ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۴۳
 | |
| نویسنده | ابن واضح یعقوبی |
| موضوع | تاریخ جهان و اسلام |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۲ |
|
| |
«تاریخ یعقوبی» تألیف احمد ابن واضح یعقوبی (م، ۲۹۲ ق)، از قدیمی‌ترین کتب تاریخ عمومی است که در تمدن اسلامی نوشته شده است. این کتاب به زبان عربی است و در دو جلد، خلاصه‌ای از تاریخ جهان از آغاز تا اواسط قرن سوم هجری را دربر دارد.
مؤلف
احمد بن ابی یعقوب بن جعفر بن وَهْب بن واضح یعقوبی، معروف به ابن واضح یعقوبی (متوفای ۲۸۴ یا ۲۹۲ ق)، به عنوان «کاتب» و «اخباری» شهرت دارد. لقب نخست اشاره به شغل دبیری در دربار عباسی است و لقب دوم به اعتبار مورخ بودن وی و آشنایی او با اخبار تاریخی است. گفته شده که «واضح» جد یعقوبی، علایق شیعی داشته و هم او بوده است که در زمانی که مسئول «برید» مصر بوده، ادریس بن عبدالله بن حسن برادر محمد نفس زکیه را به مغرب فراری داده و جانش را بر سر این کار گذاشته بود.[۱]
همچنین به احتمال قوی، یعقوبی شیعه بوده است، زیرا نشانه‌های تشیع وی در کتاب تاریخش کاملاً روشن است؛ از جمله این نشانه‌ها، اخبار وی در داستان سقیفه و کیفیت برخوردهای خلفا و نیز شیوه گزارش‌هایی است که از حوادث تاریخ اسلام ارائه داده است.
علاوه بر «التّاریخ»، برخی دیگر از آثار او عبارتند از: مشاکلة الناس لزمانهم، البُلدان، المسالک و الممالک، اخبار الأمم السّالفه، اخبار الطاهریین.
معرفی کتاب
کتاب «التّاریخ» یک دوره تاریخ عمومی است که از هبوط حضرت آدم علیه‌السلام آغاز شده و تا حوادث سال ۲۵۹ هجری ادامه یافته است. مطالب آن، مشتمل است بر تاريخ امم، ملوک و انبيا، تاريخ اسلام و خلفا (تا ايام خلافت معتمد عباسى) و در واقع نوعى دايرةالمعارف تاريخى روزگار مؤلف بشمار مى‌آيد.
شیوه نگارش کتاب، تاریخی است نه حدیثی؛ بدین معنی که یعقوبی مانند برخی از مورخان محدث، حوادث تاریخی را به صورت حدیث با ذکر سلسله سند نیاورده است، بلکه به عنوان مورخ پس از استفاده از مآخذ مختلف، کتاب خود را تألیف کرده است.
یعقوبی در مقدمه جلد دوم یادآور شده است که قصد تألیف کتابی مختصر را داشته، ولذا بسیاری از اشعار و همچنین اخبار طولانی را حذف کرده است.[۲]
اين كتاب از نخستين تاريخ‌نامه‌هاى عمومى سال‌شمارانه است و يكى از مهم‌ترين ويژگى‌هاى آن، اين است كه مؤلف مطالب پيش از اسلام را موضوعى و مباحث پس از اسلام را سال‌شمارانه آورده است.
به عقيده اشپولر، ويژگى مهم و غير قابل انكار يعقوبى، حفظ بى‌طرفى نسبتاً فراوان در بيان روابط مذهبى است كه اين مطلب، به‌علاوه اخبار گران‌بهاى وى از ایران و يونان، توجه خاص به بغداد و سامرا، عنايت ويژه به ثغور جهان اسلام و مطالبى ديگر از اين قبيل، اهميتى شگفت به «تاريخ يعقوبى» مى‌بخشد.
اين اثر را به نام‌هاى «تاريخ كبير»، «تاريخ عالم»، «تاريخ ابن واضح»، «أخبار العباسية» و... نيز ناميده‌اند. زمان تأليف كتاب به‌درستى روشن نيست؛ برخى تأليف آن را مقدم بر «البُلدان» -نوشته‌شده در سال ۲۷۸ ق- دانسته‌اند.
محتوای کتاب
كتاب «تاريخ يعقوبى» در دو جلد تنظيم شده است؛ بخش نخست کتاب ـ که درباره تاریخ پیش از اسلام است ـ مقدمه ای داشته که در دست نیست. در بخش فعلی کتاب، که از میانه داستان آفرینش آغاز شده، سرگذشت پیامبران از آدم تا عیسی علیهم السلام و پس از آن تاریخچه ای از پادشاهان و ملل و ممالک جهان آمده است.
یعقوبی در بیان تاریخ پیامبران، از قرآن مجید و مآخذ اسلامی و کتب عهدین از جمله اناجیل اربعه نقل و اقتباس کرده است[۳]. وی هرگاه از تاریخ سیاسی اقوام اطلاعات کافی نداشته، تاریخ فرهنگی آنان را آورده است[۴]. به گفته هوتسما، مستشرق هلندی، مأخذ عمده یعقوبی درباره تاریخ بنی اسرائیل، پس از کتاب مقدّس، کتابی بوده به نام «غار گنجینه ها» که یعقوبی بعضی مطالب آن را که با اصول عقاید اسلامی موافق ندیده حذف کرده است.[۵]
یعقوبی در فصل «ملوک فارس» به فرهنگ اساطیری و تاریخ ایران باستان پرداخته و در باره نظام کشورداری و سلسله مراتب دولتی ساسانیان اطلاعات ارزشمندی داده است[۶]. ظاهراً مأخذ وی در این باره گاهنامگ پهلوی بوده که خود قسمتی از کتاب بزرگتری به نام آیین نامگ بوده است. خوذای نامگ، تاریخ رسمی ساسانیان، از دیگر منابع یعقوبی است[۷]. ازاین‌رو تاریخ یعقوبی از قدیمترین و مهمترین منابع برای شناخت دوره ساسانیان به شمار می رود.[۸]
مجلد دوم «تاریخ یعقوبی» به تاریخ اسلام اختصاص دارد. در آغاز مجلد، شرح زندگی پیامبر اسلام صلی اللّه علیه وآله وسلم از ولادت تا بعثت، هجرت، غزوات، سفیران عرب، کاتبان و همسران پیامبر، خطبه ها و مواعظ او، حجة الوداع، وفات و سپس اوصاف و نسب پیامبر آمده است.
شرح رویدادهای روزگار نخستین جانشینان پیامبر، یعنی ابوبکر، عمر، عثمان، امام علی و امام حسن علیهماالسلام، مبحث بعدی است. سپس به دوران حکومت خلفای اموی و عباسی به ترتیب تاریخ جلوس آنان تا حوادث ۲۵۹ ق. پرداخته شده است. تاریخ عباسیان نزدیک به یک پنجم کتاب را شامل می شود، چنانکه مسعودی[۹] از کتابی با عنوان تاریخ «در اخبار عباسیان و جز ایشان» یاد کرده که احتمالاً همان تاریخ یعقوبی است.[۱۰]
روش یعقوبی در مجلد دوم، تحقیق در روایات و گزینش آنهاست؛ او برخلاف مورخان اخباری، چون طبری، سلسله اسناد روایات را به دست نداده، بلکه پس از بررسی و تدقیق در اخبار راویان و سیره نویسان و مورخان و تفاوتهای آنها، گزارشی جامع از اخبار و روایات فراهم آورده است[۱۱]. یعقوبی در مقدمه این جلد، ضمن معرفی مآخذ خود، شماری از راویان و اخباریان و نسب شناسان مشهور سده های دوم و سوم را نام برده است.[۱۲]
ویژگی بارز «تاریخ یعقوبی»، که نشان از شیعه بودن مؤلف دارد، ذکر احوال امامان شیعه علیهم السلام است. وی به مناسبت ذکر وفات ائمه، خلاصه ای از سرگذشت و سخنان آنان را تا امام علی النقی علیه السلام (۲۵۴ ق) آورده است. یعقوبی ضمن یاد کردن از امام علی علیه السلام و منزلت او و فضایل اهل بیت علیهم السلام، درباره شخصیت ابوطالب، حدیث غدیرخم و حدیث ثقلین، ماجرای سقیفه، خلفای نخست و امام حسن علیه السلام، طلحه و زبیر و زبیریان و امویان و قیام زید بن علی نیز مطالبی آورده است.[۱۳] در ذكر هر خليفه، كارگزاران خلفا، امراى حاج و ديگر اتباع خليفه نيز مطرح مى‌گردد.
حدود يك‌پنجم كتاب درباره مطالب مربوط به تاريخ عباسيان است. وی درباره عباسیان میانه‌رو بوده و از حوادثی که برای آنان ناخوشایند بوده، مانند قتل ابن هُبَیره و ابومسلم خراسانی و سقوط برمکیان، به صورتی مناسب سخن گفته و حتی در وفات امام موسی کاظم علیه السلام به ذکر روایت عباسی بسنده کرده است.[۱۴] یعقوبی در باره حوادث نزدیک به عصر خود، مانند قیام علی بن محمد صاحب الزنج (متوفی ۲۷۰ ق)، به ملاحظاتی کوتاه اکتفا کرده است. اما این نکات از ارزش و اهمیت تاریخ یعقوبی در تحول علم تاریخ نزد مسلمانان نمی کاهد.[۱۵]
یعقوبی در تاریخ نگاری شیوه ای معتدل داشته و اطلاعاتی که داده، از جمله خطبه ها و وصایای سیاسی و اخلاقی و نامه های رسمی[۱۶]، دقیق و گاه منحصر به فرد است.[۱۷] یعقوبی در اثر خویش برخی مباحث جغرافیایی را نیز مطرح کرده[۱۸] و به گاهشماری ایرانی و رومی نیز توجه نشان داده است[۱۹]. او در ذکر ولادت حضرت عیسی علیه السلام و ولادت و بعثت و وفات پیامبر اسلام و آغاز دوره هر یک از خلفا اطلاعاتی نجومی داده که برگرفته از منجمانی همچون محمد بن موسی خوارزمی (متوفی ۲۳۲) و ماشاءاللّه یهودی (متوفی ۲۰۰ یا ۲۰۵) است.[۲۰]
کتب مرتبط با تاریخ یعقوبی
بنا بر نظر هوتسما، يعقوبى در مورخان و نويسندگان دوره‌هاى بعدى، تأثير فراوان نهاده است. چنانکه مسعودی (متوفی ۳۴۵ یا ۳۴۶) در نگارش تاریخ پیش از اسلام کتاب «مروج الذهب» خود، از یعقوبی پیروی کرده و مطالب بسیاری از او اقتباس نموده است.[۲۱] در سده ششم هجری، مؤلف «مجمل التواریخ و القصص»، تاریخ یعقوبی را در دست داشته و از آن نقل و اقتباس کرده است.[۲۲]
«تاریخ یعقوبی» را محمدابراهیم آیتی به فارسی ترجمه و در ۱۳۴۱ شمسی در تهران چاپ کرده است.
پانویس
- ↑ تاریخ طبری، ج ۱۰، ص ۵۹۱.
- ↑ تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۶.
- ↑ رجوع کنید به ترجمة آیتی ، ج ۱، حواشی ، جاهای متعدد
- ↑ روزنتال ، ص ۱۵۵
- ↑ یعقوبی ، چاپ هوتسما، ج ۱، مقدمه ، ص VIII
- ↑ رجوع کنید به چاپ بیروت ، ج ۱، ص ۱۷۵ـ۱۷۷
- ↑ کریستن سن ، ص ۸۰ ـ۸۲ ، ۹۱
- ↑ همان ، ص ۸۸
- ↑ ج ۱، ص ۱۶
- ↑ قس حاجی خلیفه ، ج ۱، ستون ۲۶، ذیل «اخبار بنی العباس ».
- ↑ چاپ بیروت ، ج ۲، ص ۵
- ↑ رجوع کنید به همان ، ج ۲، ص ۶.
- ↑ چاپ بیروت ، جاهای متعدد؛ نیز رجوع کنید به دوری ، ص ۵۲ ـ۵۳.
- ↑ رجوع کنید به چاپ بیروت ، ج ۲، ص ۴۱۴
- ↑ دوری ، ص ۵۳.
- ↑ رجوع کنید به فهارس تاریخ الیعقوبی ، ص ۴۵۵ـ۴۷۴، ۴۹۱ـ۴۹۲
- ↑ دوری ، ص ۵۲؛ نیز رجوع کنید به یعقوبی ، چاپ بیروت ، ج ۲، ص ۳۹۷ـ ۳۹۸.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به چاپ بیروت ، ج ۱، ص ۸۴ ـ ۸۵، ۱۷۶ـ۱۷۷، ۱۸۲ـ۱۸۳
- ↑ رجوع کنید به همان ، ج ۱، ص ۱۵۶، ۱۷۴ـ ۱۷۵
- ↑ همان ، ج ۱، ص ۶۸، ج ۲، ص ۶، ۱۱۳
- ↑ یعقوبی ، چاپ هوتسما، مقدمه ، ص VIII
- ↑ رجوع کنید به ص ۲۲۹، ۲۷۱، ۲۷۸
منابع
- دانشنامه جهان اسلام، "مدخل تاریخ یعقوبی" از محمدرضا ناجی.
- نرم افزار نور السیره، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، محمدرضا ضمیری، ص۳۰۳-۳۰۴.
