دومة الحسنا

دومة الحسنا
نام کامل	دومة (دومه) بنت عمرو بن وهب بن معتب
زادروز	نامعلوم
زادگاه
وفات	نامعلوم
آثار
شناخته‌شده برای	مادر مختار ثقفی و همسر ابوعبید ثقفی، ملقب به «دومة الحسناء»

دومة الحسنا یا دومة الحسناء، با نام کامل دومة (دومه) دختر عمرو بن وهب بن معتب، از زنان قبیلهٔ ثقیف و مادر مختار ثقفی بود. او همسر ابوعبید بن مسعود ثقفی، پدر مختار، بود. مختار در سال نخست هجری، همان سالی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) از مکه به مدینه هجرت کرد، زاده شد. لقب «دومة الحسناء» در منابع کهن، از جمله در ذوب النضار ابن نما حلی، برای او آمده است. «دومة الحسنا» نام یک شخص است، نه نام مکان؛ نباید آن را با دومة الجندل، شهر تاریخی شمال عربستان، یکی گرفت.

نام و لقب

منابع کهن نام او را به دو صورت نوشته‌اند. بلاذری در یک جا او را «دومة بنت عمرو بن وهب بن معتب» و در جای دیگر «دومة بنت وهب بن معتب بن وهب بن کعب الثقفی» می‌خواند؛ در گزارش دوم، نام «عمرو» افتاده است. لقب «دومة الحسناء» را ابن نما حلی در گزارش خواستگاری ابوعبید آورده است.

ازدواج

به گزارش بلاذری، ابوعبید بن مسعود، پدر مختار، پیش از ازدواج با دومه در میان زنان قوم خود جست‌وجو می‌کرد. سرانجام در خواب به او گفته شد که با دومه ازدواج کند: «تَزَوَّجْ دَوْمَةَ»؛ با دومه ازدواج کن. ابن نما حلی همین گزارش را با لقب کامل آورده است: «تَزَوَّجْ دَوْمَةَ الْحَسْنَاءَ»؛ با دومهٔ زیبا ازدواج کن.

خواب دومه

به دومه رؤیایی دربارهٔ فرزندش نسبت داده‌اند. بر پایهٔ گزارش بلاذری، چون به مختار باردار شد، در خواب دید که کسی این ابیات را می‌خواند: «أَبْشِرِی بِالْوَلَدِ/ أَشْبَهُ شَیْءٍ بِالْأَسَدِ/ إِذَا الرِّجَالُ فِی کَبَدٍ/ تَقَاوَلُوا عَلَی لَبَدٍ/ کَانَ لَهُ حَظُّ الْأَسَدِ»؛ مژده باد تو را فرزندی که از هر چیز به شیر شبیه‌تر است؛ آنگاه که مردان در سختی بر سر چیزهای کم‌ارزش با هم کشمکش کنند، بهرهٔ شیر از آن او خواهد بود. نسبت این رؤیا به او قطعی نیست و در منابع کهن، در ضمن گزارش‌های مربوط به مختار نقل شده است.

فرزندان

ابن نما حلی فرزندان دومه را چنین برشمرده است: مختار، جبر، ابوجبر، ابوالحکم و ابوامیه. بلاذری نیز ولادت مختار را در سال هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و ازدواج پدرش با دومه را پیش از آن دانسته است.

در روزگار مختار

دومه در کوفه در کنار فرزندش بود. بلاذری گزارش می‌کند که در روزهای محاصرهٔ مختار در کاخ کوفه، جوانانی از مقابل کاخ او را با نسبت مادرش می‌خواندند و فریاد می‌زدند: «یَا بْنَ دَوْمَةَ»؛ ای پسر دومه! مختار در پاسخ گفت: «إِنَّ الَّذِی تُعَیِّرُونَهُ ابْنُ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ»؛ کسی که شما او را سرزنش می‌کنید، پسر مردی بزرگ از یکی از دو شهر است. بلاذری بی‌درنگ پس از این گزارش، نسب مادر مختار را یاد می‌کند.

دربارهٔ سرانجام دومه، منابع کهن خبر روشنی ندارند. در گزارش بلاذری از محاصرهٔ کوفه و کشته شدن مختار به دست سپاه مصعب بن زبیر، از سرانجام مادر او سخنی نرفته است. بنابراین گزارش‌هایی که او را از کشتگان آن روزها می‌شمارند، پشتوانهٔ روشنی در منابع کهن ندارد.

«دومة الحسنا» یا «دومة الجندل»

دومة الجندل شهری در شمال عربستان، در ناحیهٔ جوف، بر سر راه عراق به شام بود. این شهر در تاریخ صدر اسلام نیز شناخته شده است و غزوه دومة الجندل به آنجا نسبت دارد. اما «دومة الحسنا» در فهرست شخصیت‌های وابسته به قیام مختار، به مادر مختار اشاره دارد و با آن شهر یکی نیست. شباهت نام این دو، سبب اشتباه میان آن‌ها شده است.

منابع

• بلاذری، احمد بن یحیی؛ أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق؛ ج۶.
• ابن نما حلی، جعفر بن محمد؛ ذوب النضار فی شرح الثار، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
• یاقوت حموی، شهاب‌الدین؛ معجم البلدان، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ذیل «دومة الجندل».