ولایت امام علی(ع)

ولایت امام علی علیه‌السلام اصطلاحی در کلام امامیه است که بر سرپرستی و اولویت آن حضرت بر مؤمنان پس از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله دلالت می‌کند. این اصطلاح دو لایه دارد: دوستی و محبت واجب، و سرپرستی امور دین و دنیای مؤمنان. پشتوانهٔ آموزه، آیه ولایت (مائده، ۵۵) و سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر خم است. متکلمان شیعه «ولی» را در این دو متن به «سزاوارتر به تصرف» برمی‌گردانند و از آن امامت امام علی علیه‌السلام را نتیجه می‌گیرند. در برابر، بیشتر عالمان اهل سنت همان واژه را به دوستی و یاری محدود می‌کنند. کانون اختلاف، معنای «ولی» و گسترهٔ آن است. جزئیات واقعهٔ غدیر در مدخل‌های جداگانه بررسی شده است.

معنای ولایت

«ولایت» از مادهٔ «وَلْی» و در اصل به معنای نزدیکی و پیوند است. در لغت عرب، «ولی» بر کسی اطلاق می‌شود که به تدبیر کار دیگری سزاوارتر است و متصدی آن است. راغب اصفهانی ولایت را «تولّی امر»، یعنی عهده‌دار شدن کار، معنا کرده و «ولی» را متصدی امر دیگری شمرده است. این واژه در معانی دیگری چون دوست و یاور نیز به کار رفته است؛ از این‌رو تعیین معنای آن در هر متن به قرینه نیاز دارد.

کاربرد قرآنی واژه، هر دو معنا را نشان می‌دهد. خداوند خود را سرپرست مؤمنان می‌خواند: «اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ»؛ «خدا سرپرست مؤمنان است و آنان را از تاریکی‌ها به روشنایی بیرون می‌برد» (بقره، ۲۵۷). در جای دیگر، مؤمنان دوست و یاور یکدیگر خوانده شده‌اند: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ»؛ «مردان و زنان مؤمن دوستان و یاور یکدیگرند» (توبه، ۷۱). پس «ولایت» در قرآن هم بر سرپرستی الهی و هم بر دوستی و یاری مؤمنان اطلاق می‌شود؛ معنای آن در آیهٔ ولایت را باید از قرینهٔ حصر فهمید.

جایگاه در اعتقادات شیعه

در کلام امامیه، ولایت امام علی علیه‌السلام امتداد ولایت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و بخشی از آموزهٔ امامت است. در روایتی از امام باقر علیه‌السلام، اسلام بر پنج پایه بنا شده و ولایت در کنار نماز و زکات و روزه و حج آمده است: «بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ: عَلَى الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصَّوْمِ وَالْحَجِّ وَالْوَلَايَةِ»؛ «اسلام بر پنج پایه استوار است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت». در همین چارچوب، شیخ مفید در اوائل المقالات امامت را امری منصوص و از مسائل اعتقادی می‌شمارد و امام علی علیه‌السلام را منصوب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌داند. در این نگاه، ولایت اصلی اعتقادی است که پذیرش آن در شمار ایمان می‌آید.

آیهٔ ولایت

خداوند در آیهٔ ۵۵ سورهٔ مائده می‌فرماید: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»؛ «سرپرست و دوست شما فقط خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند» (مائده، ۵۵). واژهٔ «إنّما» (تنها) سرپرستی را در این سه عنوان محصور می‌کند و «الَّذِينَ آمَنُوا» (کسانی که ایمان آورده‌اند) را در کنار خدا و رسول می‌نشاند.

دربارهٔ مصداق «الَّذِينَ آمَنُوا» (کسانی که ایمان آورده‌اند) و جملهٔ «وَهُمْ رَاكِعُونَ» (در حال رکوع‌اند) گزارش‌ها یکسان نیست. بر پایهٔ گزارشی که در منابع شیعه و شماری از منابع اهل سنت آمده، امام علی علیه‌السلام در حال رکوع انگشتر خود را به نیازمندی بخشید و آیه در همین باره نازل شد؛ عبدالله بن عباس، ابوذر غفاری و عمار یاسر از راویان آن شمرده شده‌اند. با این حال، همهٔ مفسران آن را نپذیرفته‌اند؛ شماری آیه را بر عموم مؤمنان حمل کرده و شماری لفظ جمع را با تطبیق آن بر یک تن ناسازگار خوانده‌اند.

دلالت آیه بر ولایت ویژه دو مقدمه دارد. نخست اینکه خدا و رسول در آیه بی‌گمان «ولی» به معنای سرپرست‌اند. دوم اینکه «إنّما» سرپرستی را در همین سه عنوان منحصر کرده است. اگر «ولی» تنها به معنای دوست بود، آیه معنای تازه‌ای نمی‌رساند؛ زیرا دوستی مؤمنان با یکدیگر در آیهٔ ۷۱ سورهٔ توبه برای همهٔ آنان ثابت شده است. پس در این آیه نوعی سرپرستی افزون بر دوستی عمومی مطرح است و چون گزارش تفسیری مصداق آن را امام علی علیه‌السلام دانسته، این سرپرستی از آنِ اوست.

حدیث غدیر

حدیث غدیر، که سند و طرق آن در مدخل مستقل آمده، از حیث دلالت بر ولایت کانون بحث است. پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله در بازگشت از حجة الوداع، نخست از حاضران پرسید: «أَلَسْتُ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؟»؛ «آیا من به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نیستم؟» و پس از اقرار آنان فرمود: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»؛ «هر کس من مولای او هستم، این علی مولای اوست».

«مولا» در لغت عرب معانی متعددی دارد: سرپرست، دوست، یاور و آزادکننده؛ از این‌رو تعیین معنای آن به قرینه وابسته است. متکلمان شیعه قرینه را همان پرسش مقدماتی می‌دانند: پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نخست اولویت خود بر مؤمنان را به تأیید حاضران گذاشت و سپس همان نسبت را برای امام علی علیه‌السلام ثابت کرد. در این قرینه، «مولا» به معنای «سزاوارتر به تصرف» است.

دلالت بر امامت

صورت استدلال چنین است: «ولی» و «مولا» در آیه و حدیث به معنای سزاوارتر به تصرف است؛ هر کس بر مؤمنان سزاوارتر به تصرف باشد، اطاعتش واجب و سرپرستی امور آنان از آنِ اوست؛ و چنین جایگاهی همان امامت است. نتیجه آنکه امام علی علیه‌السلام پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله سرپرست مؤمنان است. این استدلال در آثار کلامی امامیه صورت برهانی دارد.

در کنار دلیل نقلی، برای ضرورت خود ولایت استدلال عقلی نیز آورده شده است. بر پایهٔ برهان لطف، غرض از بعثت پیامبران هدایت مردم است و این غرض بدون سرپرستی که مردم را در فهم دین و ادارهٔ جامعه راه ببرد، کامل نمی‌شود. چنین سرپرستی باید از خطا و گناه مصون باشد؛ وگرنه نقض غرض لازم می‌آید. از این‌رو ولایت به معنای سرپرستی با عصمت پیوند دارد و تعیین مصداق آن، به باور متکلمان امامیه، جز از راه نصّ ممکن نیست.

گسترهٔ ولایت

امامت در کلام امامیه «ریاستی همگانی در امور دین و دنیا» تعریف می‌شود؛ بر این اساس، ولایت امام دو حوزهٔ روشن دارد: مرجعیت دینی در تبیین قرآن و احکام، و سرپرستی سیاسی و اجتماعی در حکومت و قضاوت و ادارهٔ امور. آنچه به تصرف در عالم آفرینش مربوط است، ولایت تکوینی خوانده می‌شود و با این سرپرستی تفاوت دارد. ولایت تشریعی، یعنی حق تصرف و حکم در امور شرعی، اصطلاحی عام است که مدخل جداگانه دارد.

دیدگاه اهل سنت

شماری از عالمان اهل سنت حدیث غدیر را معتبر شمرده و آن را در ابواب مناقب آورده‌اند، اما بیشترشان «مولا» را به دوستی و یاری تفسیر کرده‌اند. در تفسیر آیهٔ ولایت نیز گروهی گزارش شأن نزول را پذیرفته‌اند، ولی «ولی» را به دوستی و نصرت معنا کرده و دلالت آیه بر امامت را نپذیرفته‌اند؛ فخر رازی از جمله مفسرانی است که در مفاتیح الغیب استدلال شیعه را به نقد گرفته است.

متکلمان شیعه این تفسیر را ناتمام می‌دانند. به باور آنان، محبت امام علی علیه‌السلام تکلیفی عمومی است و اختصاص به حاضران غدیر ندارد؛ پس اگر «مولا» فقط محبت بود، سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فایده‌ای جز یادآوری یک تکلیف همگانی نداشت. نیز در آیهٔ ولایت، حصر «إنّما» و ذکر مؤمنان در کنار خدا و رسول، سرپرستی افزون بر دوستی عمومی را می‌رساند. بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، حسان بن ثابت در همان روز شعری در تأیید این ولایت خواند.

منابع

• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق؛ مادهٔ «ولی».
• احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق؛ ج۱.
• حسکانی، عبیدالله؛ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تهران: مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
• حاکم نیشابوری، محمد؛ المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق؛ ج۳.
• حلی، حسن بن یوسف؛ الباب الحادی عشر، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق؛ مادهٔ «ولی».
• سیوطی، جلال‌الدین؛ الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، احمد؛ الاحتجاج، تحقیق محمدباقر الخرسان، نجف: دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
• طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• فخر رازی، محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
• قرآن کریم.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۲.
• مفید، محمد بن محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.