فردوسی
| فردوسی | |
| نام کامل | منصور بن حسن طوسی (بنابر پژوهش‌های معاصر) |
| زادروز | ۳۲۹ق/۹۴۱م؛ برخی پژوهشگران ۳۲۴ تا ۳۳۱ق را محتمل دانسته‌اند |
| زادگاه | باژ (پاژ)، از توابع طوس در خراسان |
| وفات | ۴۱۱ق/۱۰۲۰م؛ به گزارشی ۴۱۶ق |
| مدفن | باغ شخصی او در طوس، نزدیک مشهد |
| آثار |
شاهنامه؛ ابیات پراکنده‌ای که به او نسبت داده شده است |
| شناخته‌شده برای |
سرایندهٔ شاهنامه، حماسهٔ ملی ایران و بزرگ‌ترین منظومهٔ حماسی زبان فارسی |
فردوسی، با کنیهٔ ابوالقاسم، شاعر و حماسه‌سرای ایرانی سدهٔ چهارم و پنجم هجری و سرایندهٔ شاهنامه است. او در روستای باژ (پاژ) از توابع طوس در خراسان زاده شد. شاهنامه، حماسهٔ ملی ایرانیان، روایت‌های اساطیری، پهلوانی و تاریخی ایران را از روزگار کیومرث تا فروپاشی ساسانیان، در قالب مثنوی و در بحر متقارب و در نزدیک به ۵۰ هزار بیت دربر دارد.[۱][۲]
آگاهی‌های تاریخی دربارهٔ زندگی فردوسی اندک است و بسیاری از داستان‌های مربوط به او، از جمله ماجرای پاداش شاهنامه از سوی سلطان محمود غزنوی، بر گزارش‌های متأخر و افسانه‌آمیز استوار است.[۲] ابیاتی از شاهنامه، از جمله ستایش اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله)، مبنای بحث دربارهٔ تشیع او شده است.[۲]
محتویات
نام و لقب
کنیهٔ فردوسی «ابوالقاسم» و لقبش «فردوسی» است و منابع در این دو اختلافی ندارند.[۲] در نام او و نام پدرش، اما، اختلاف است؛ صورت‌هایی مانند «ابوالقاسم حسن بن علی طوسی»، «حسن بن اسحاق بن شرفشاه» و «منصور بن احمد بن فرخ» در منابع و مقدمه‌های دست‌نویس‌های شاهنامه آمده است.[۲] برخی پژوهشگران معاصر، از جمله علیرضا شاپور شهبازی و جلال خالقی مطلق، «منصور بن حسن» را معتبرترین صورت دانسته‌اند؛ زیرا در ترجمهٔ عربی بنداری و نسخهٔ کهن فلورانس آمده است.[۲] در منابع متأخر و در زبان مردم، او را «حکیم فردوسی» نیز می‌خوانند.[۲]
زادگاه
فردوسی از روستای باژ (باز/فاز) از توابع طوس، در ناحیهٔ طبران، برخاسته بود.[۳] نظامی عروضی، که یکی از کهن‌ترین گزارش‌ها دربارهٔ زندگی او را نوشته، این روستا را بزرگ می‌شمارد و می‌گوید فردوسی «از دهاقین طوس بود» و «در آن دیه شوکتی تمام داشت»، چندان که از درآمد زمین‌های خود بی‌نیاز بود.[۳] دهقانان زمین‌داران باسواد و فرهنگ‌دوست بودند و خانوادهٔ فردوسی به همین طبقه تعلق داشت.[۲]
سال تولد او به‌درستی روشن نیست. برخی پژوهشگران ۳۲۹ق/۹۴۱م را پذیرفته‌اند و برخی برای احتیاط، بازه‌ای چندساله میان ۳۲۴ تا ۳۳۱ق را پیشنهاد کرده‌اند.[۲] از آموزش‌ها و استادان او آگاهی مستندی در دست نیست و آنچه در مقدمه‌های دست‌نویس‌ها و تذکره‌ها در این باره آمده، بیشتر حکایت است.[۲]
سرایش شاهنامه
فردوسی نظم شاهنامه را در سال‌های ۳۶۶ تا ۳۷۰ق، پس از دست‌یافتن به شاهنامهٔ منثور ابومنصوری، آغاز کرد و ویرایش نخست آن را در ۳۸۴ق به پایان برد.[۲] ویرایش دوم، که به سلطان محمود غزنوی تقدیم شد، به تصریح خود شاعر در ۲۵ اسفند ۴۰۰ق پایان یافت.[۲] منابع در شمار سال‌های سرایش اختلاف دارند و ۲۵، ۳۰ و ۳۵ سال را آورده‌اند؛ این اختلاف با دو ویرایش کتاب پیوند دارد.[۲]
فردوسی در پایان کتاب می‌گوید:[۴]
بسی رنج بردم در این سال سی
عجم زنده کردم بدین پارسی
ساختار شاهنامه
شاهنامه را به‌طور کلی به سه بخش تقسیم می‌کنند: داستان‌های اساطیری از کیومرث تا فریدون، داستان‌های پهلوانی از کیقباد تا مرگ رستم، و بخش تاریخی از اسکندر تا یزدگرد سوم.[۵] از مشهورترین داستان‌های آن، رستم و سهراب، سیاوش، بیژن و منیژه و رستم و اسفندیار است.[۵] این منظومه به سبک خراسانی سروده شده و شمار ابیات آن را در نسخه‌ها و چاپ‌های مختلف از حدود ۵۰ هزار تا ۶۰ هزار بیت نوشته‌اند.[۵]
منابع شاهنامه
خدای‌نامهٔ پهلوی، شاهنامهٔ منثور ابومنصوری و روایت‌های دهقانان و موبدان، منابع اصلی شاهنامه دانسته می‌شوند.[۵] شاهنامهٔ ابومنصوری به فرمان ابومنصور محمد بن عبدالرزاق، سپهسالار طوس، فراهم آمد و ابومنصور معمری آن را گرد آورد.[۵] فردوسی خود در آغاز کتاب از این «مهتر گردن‌فراز» یاد می‌کند که او را به نظم این «نامهٔ شهریار» فراخواند.[۶] پیش از او نیز دقیقی طوسی نظم شاهنامه را آغاز کرده بود و فردوسی پس از مرگ او کار را پی گرفت و بخشی از گشتاسپ‌نامهٔ او را در کتاب خود گنجاند.[۲][۵]
مذهب
دربارهٔ مذهب فردوسی بحث بسیار است.[۲] در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، با استناد به ابیات خود شاعر و گزارش‌های کهن، او مسلمان و شیعه دانسته شده است.[۲] از جمله ابیاتی که به این بحث دامن زده است:[۷]
پیمبر بدو اندرون با علی
همه اهل بیت نبی و وصی
برین زادم و هم برین بگذرم
چنان دان که خاک پی حیدرم
در این ابیات، پیامبر (صلی الله علیه و آله) و علی (علیه‌السلام) در یک صف آمده‌اند و همین، مبنای استدلال کسانی است که او را دوستدار اهل بیت می‌دانند.[۲]
نظامی عروضی گزارش می‌کند که در دربار محمود، همین ابیات را دلیل «رفض» فردوسی شمردند و او را «رافضی و معتزلی مذهب» خواندند.[۳] پژوهشگران در تعیین دقیق گرایش او هم‌داستان نیستند؛ برخی او را شیعهٔ زیدی، برخی اسماعیلی و گروهی دوازده‌امامی دانسته‌اند.[۲] نیز گفته شده است که مخالفان او را به «مدح گبران و مجوسان» متهم می‌کردند و در دورهٔ معاصر برخی او را شعوبی متعصب یا زرتشتی‌گرا خوانده‌اند؛ این دیدگاه‌ها با نقد روبه‌رو شده است.[۲]
فردوسی و سلطان محمود
دربارهٔ رابطهٔ فردوسی با دربار غزنوی و پاداش شاهنامه، گزارش‌های گوناگونی در دست است که از کهن‌ترین آن‌ها گزارش نظامی عروضی در سدهٔ ششم است.[۳] بر پایهٔ گزارش او، فردوسی شاهنامه را در هفت مجلد نوشت، به غزنین برد و به پایمردی خواجه احمد حسن کاتب به محمود عرضه کرد.[۳] محمود با درباریان مشورت کرد؛ آنان پرداخت پنجاه هزار درهم را «بسیار» شمردند و فردوسی را «رافضی و معتزلی» خواندند. در پایان، تنها بیست هزار درهم به شاعر رسید.[۳]
فردوسی آن سیم را میان گرمابه‌بان و فقاع‌فروش بخش کرد، شبانه از غزنین به هرات رفت و شش ماه در خانهٔ اسماعیل وراق پنهان شد؛ سپس به طبرستان نزد سپهبد شهریار از آل باوند پناه برد.[۳] به گزارش نظامی عروضی، شهریار صد هزار درهم به او داد و هجویهٔ صدبیتی او در نکوهش محمود را، که تنها شش بیتش باقی مانده، از میان برداشت.[۳] همو می‌افزاید که محمود بعدها از کردار خود پشیمان شد و فرمان داد شصت هزار دینار برای فردوسی به طوس بفرستند؛ این مال هنگامی به طوس رسید که جنازهٔ شاعر را از دروازهٔ شهر بیرون می‌بردند.[۳]
این گزارش‌ها را پژوهشگران یکسره تاریخی نمی‌دانند؛ چنان‌که انگیزهٔ تأمین جهیزیهٔ دختر «افسانه‌ای بیش نیست» خوانده شده و در برخی جزئیات، از جمله سفر فردوسی به غزنین، تردید شده است.[۲]
وفات
فردوسی در ۴۱۱ق/۱۰۲۰م درگذشت و برخی منابع ۴۱۶ق را آورده‌اند.[۲] بر پایهٔ گزارش نظامی عروضی، گروهی متعصب به سبب اتهام رفض، از خاک‌سپاری او در گورستان مسلمانان جلوگیری کردند و او را در باغ شخصی‌اش، درون دروازهٔ رزان، به خاک سپردند.[۳] نظامی عروضی خود در ۵۱۰ق مزار او را زیارت کرده است.[۳] عطار نیشابوری نیز ماجرای نمازنگزاردن بر جنازهٔ او را به نظم کشیده است.[۲]
آرامگاه فردوسی در طوس، نزدیک مشهد امروزی، در سده‌های بعد زیارتگاه دوستداران او شد؛ قاضی نورالله شوشتری در سدهٔ یازدهم از زیارت آن به دست «جمهور انام، خصوصاً شیعهٔ امامیه» یاد کرده است.[۲] بنای امروزی آرامگاه در دورهٔ پهلوی، به کوشش محمدتقی بهار و ارباب کیخسرو شاهرخ، ساخته شد.[۲]
جایگاه ادبی
شاهنامه بزرگ‌ترین اثر حماسی زبان فارسی و حماسهٔ ملی ایرانیان شمرده می‌شود.[۸] فردوسی در سنت شعر فارسی و در پی شاعرانی چون رودکی جای دارد و در روزگاری می‌سرود که در دربار محمود، مدیحه‌سرایان حرفه‌ای چون فرخی سیستانی و منوچهری دامغانی فعال بودند.[۲] شاعران پس از او، از اسدی توسی و نظامی گنجوی تا سعدی، حافظ و جامی، او را ستوده‌اند.[۲] زبان شاهنامه نیز از ذخایر مهم واژگان فارسی شمرده می‌شود و در پاسداری از فرهنگ ایرانی سهمی بزرگ داشته است.[۸]
ستایش و نکوهش
ستایش فردوسی در ادب فارسی دیرینه و گسترده است؛ شاعرانی چون نظامی گنجوی، سعدی و جامی او را در شمار بزرگان سخن نشانده‌اند.[۲] در برابر، از روزگار خود او اتهام‌هایی نیز دامنگیرش بود: رفض، اعتزال و مدح گبران.[۳][۲] این اتهام‌ها بیشتر از سوی متعصبان و رقیبان درباری مطرح می‌شد و در منابع بعدی بازتاب یافت.[۲] در پژوهش‌های معاصر نیز کوشش‌هایی برای معرفی او به‌عنوان شعوبی متعصب یا زرتشتی‌گرا صورت گرفته که با نقد روبه‌رو شده است.[۲] پژوهشگران سدهٔ اخیر، با نقد تاریخی، بسیاری از حکایت‌های زندگی او را افسانه‌گونه دانسته و کوشیده‌اند با استناد به خود شاهنامه، تصویری مستندتر از او به دست دهند.[۲]
پانویس
- ↑ فردوسی، شاهنامه، چ خالقی مطلق، ج۱، مقدمه.
- ↑ ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ ۲٫۱۲ ۲٫۱۳ ۲٫۱۴ ۲٫۱۵ ۲٫۱۶ ۲٫۱۷ ۲٫۱۸ ۲٫۱۹ ۲٫۲۰ ۲٫۲۱ ۲٫۲۲ ۲٫۲۳ ۲٫۲۴ ۲٫۲۵ ۲٫۲۶ ۲٫۲۷ ۲٫۲۸ ۲٫۲۹ ۲٫۳۰ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل «فردوسی» (محمد جعفری قنواتی).
- ↑ ۳٫۰۰ ۳٫۰۱ ۳٫۰۲ ۳٫۰۳ ۳٫۰۴ ۳٫۰۵ ۳٫۰۶ ۳٫۰۷ ۳٫۰۸ ۳٫۰۹ ۳٫۱۰ ۳٫۱۱ نظامی عروضی، چهار مقاله، حکایت فردوسی.
- ↑ فردوسی، شاهنامه، چ خالقی مطلق، ج۸، پایان کتاب.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ ۵٫۵ دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ج۴، مدخل «فردوسی».
- ↑ فردوسی، شاهنامه، چ خالقی مطلق، ج۱، آغاز کتاب.
- ↑ فردوسی، شاهنامه، چ خالقی مطلق، ج۱، ص۱۱.
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان فارسی، ج۱، بخش فردوسی.
منابع
- دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل «فردوسی» (محمد جعفری قنواتی)، نسخهٔ آنلاین: cgie.org.ir؛ دسترسی: ۱۹ آبان ۱۴۰۵.
- دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۱ش؛ ج۴.
- صفا، ذبیح‌الله؛ تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان فارسی، تهران: ابن سینا و فردوس، ۱۳۳۵–۱۳۷۰ش؛ ج۱.
- فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه، تصحیح جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۶ش؛ ج۱ و ج۸.
- نظامی عروضی، احمد؛ چهار مقاله، تصحیح محمد قزوینی، تهران: کتابفروشی زوار، ۱۳۳۳ش، حکایت فردوسی.
