حدیث رایت
حدیث رایت یا حدیث پرچم، سخنی از پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله در غزوه خیبر (سال هفتم هجری) است که در آن فرمود فردا پرچم جنگ را به مردی می‌سپارد که خدا و رسولش او را دوست می‌دارند و او خدا و رسولش را دوست می‌دارد. سپس پرچم را به امام علی علیه السلام داد و خیبر به دست او گشوده شد. این سخن در صحیح بخاری و صحیح مسلم و دیگر مجموعه‌های حدیثی اهل سنت با چند سند نقل شده و از مشهورترین فضایل امام علی علیه‌السلام است. متکلمان شیعه آن را شاهدی بر افضلیت و اولویت آن حضرت شمرده‌اند، هرچند آن را نصّ صریح بر امامت نمی‌دانند. در برابر، برخی عالمان اهل سنت دلالت آن را به فضیلت و محبت محدود کرده‌اند.
محتویات
متن حدیث
مشهورترین صورت حدیث در صحیح بخاری چنین است:
«لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَدًا رَجُلًا يُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ، وَيُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ»؛ «فردا این پرچم را به مردی می‌سپارم که خدا و رسولش او را دوست می‌دارند و او خدا و رسولش را دوست می‌دارد».[۱]
در بیشتر طرق، این جمله نیز آمده است: «يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ»؛ «خداوند به دست او [دژهای خیبر را] می‌گشاید».[۲] در برخی نقل‌ها، ماجرای بهبود چشم امام علی علیه‌السلام نیز آمده است: پیامبر صلی الله علیه وآله آب دهان خود را بر چشم او مالید و او بهبود یافت.[۳]
زمینهٔ تاریخی
غزوه خیبر در سال هفتم هجری و پس از صلح حدیبیه رخ داد. خیبر در حدود صد کیلومتری شمال مدینه قرار داشت و مرکز دژهای یهودیان حجاز بود و از نظر اقتصادی و نظامی اهمیت داشت. پیامبر صلی الله علیه وآله سپاهی را برای گشودن آن دژها فرستاد، اما محاصره به درازا کشید.[۴]
بر پایهٔ گزارش‌های موجود در صحیح بخاری، در روزهای نخست، پرچم به برخی از صحابه سپرده شد، اما گشودن دژها به دست آنان انجام نشد. سپس پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود پرچم را به کسی خواهد داد که خدا و رسولش او را دوست می‌دارند. در همان حال، امام علی علیه السلام از درد چشم رنج می‌برد. پیامبر او را فرا خواند، آب دهان بر چشمش مالید و پرچم را به او داد.[۵]
سند و طرق نقل
حدیث رایت از چند صحابی نقل شده است؛ مشهورترین راوی آن سهل بن سعد ساعدی است. این حدیث در صحیح بخاری در کتاب المغازی و در برخی طرق در کتاب الجهاد آمده و در صحیح مسلم در کتاب فضائل الصحابة نقل شده است.[۶] احمد بن حنبل نیز آن را در مسند خود آورده و محدثان دیگری مانند نسائی و ابن ماجه طرق آن را ثبت کرده‌اند.[۷]
در منابع شیعه، این حدیث در آثار کهن حدیثی و تاریخی نقل شده است. شیخ صدوق و شیخ مفید آن را در شمار فضایل امیرالمؤمنین علیه‌السلام آورده‌اند و علامه مجلسی در بحار الأنوار ابوابی را به غزوه خیبر و این حدیث اختصاص داده است.[۸]
دلالت‌ها
افضلیت امام علی علیه‌السلام
گواهی پیامبر صلی الله علیه وآله بر اینکه خدا و رسولش آن مرد را دوست می‌دارند و او نیز خدا و رسولش را دوست می‌دارد، نشانهٔ برتری او بر دیگران است. متکلمان شیعه از این گواهی، افضلیت امام علی علیه‌السلام را نتیجه می‌گیرند و با قاعدهٔ «لزوم تقدیم افضل»، اولویت او را برای امامت استدلال می‌کنند.[۹]
پیروزی به دست او
جملهٔ «یفتح الله علی یدیه» نشان می‌دهد که پیروزی سپاه اسلام در خیبر به دست امام علی علیه‌السلام رقم خورد. این مطلب در منابع تاریخی نیز گزارش شده و از افتخارات آن حضرت شمرده می‌شود.[۱۰]
محبت متقابل
حدیث، محبت دو سویه میان خدا و بنده را مطرح می‌کند. شارحان شیعه این تعبیر را بالاترین درجهٔ قرب الهی دانسته‌اند و آن را با آیات محبت الهی به بندگان صالح پیوند داده‌اند.[۱۱]
دلالت نزد اهل سنت
عالمان اهل سنت حدیث رایت را از فضایل قطعی امام علی علیه‌السلام شمرده‌اند و آن را در ابواب مناقب و فضایل نقل کرده‌اند. با این حال، بیشتر آنان دلالت آن را به فضیلت و محبت محدود می‌کنند و از آن نصّ بر امامت یا خلافت برداشت نمی‌کنند. برخی نیز آن را ویژهٔ همان واقعهٔ خیبر دانسته‌اند.[۱۲]
متکلمان شیعه در پاسخ می‌گویند فضیلتِ یادشده در حدیث، امری موقت و مخصوص خیبر نیست؛ زیرا گواهی پیامبر بر محبت الهی، نشانهٔ کمالی پایدار در شخص است. نیز تصریح به «فتح به دست او» جایگاه برجستهٔ او را در میان صحابه نشان می‌دهد.[۱۳]
در ادب و فرهنگ شیعه
حدیث رایت در شعر و ادب فارسی و عربی بازتاب یافته و شاعران شیعه آن را در وصف امام علی علیه‌السلام به کار گرفته‌اند. این حدیث در مناقب‌نگاری‌های کهن، مانند مناقب آل أبی طالب، در کنار حدیث غدیر و حدیث منزلت از فضایل اصلی آن حضرت شمرده شده است.[۱۴]
پانویس
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب المغازی، باب غزوة خیبر.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علی بن أبی طالب.
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب المغازی، باب غزوة خیبر؛ احمد بن حنبل، المسند.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲، غزوة خیبر؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۳.
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب المغازی، باب غزوة خیبر؛ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة.
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب المغازی، باب غزوة خیبر؛ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علی بن أبی طالب.
- ↑ احمد بن حنبل، المسند؛ نسائی، السنن.
- ↑ صدوق، الأمالی؛ مفید، الإرشاد، ج۱؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۱.
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۳؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۶؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۱.
- ↑ نووی، شرح صحیح مسلم، کتاب الفضائل؛ ابن حجر، فتح الباری، کتاب المغازی.
- ↑ حلی، منهاج الکرامة؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
- ↑ ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج۲؛ قمی، الکنی و الألقاب، ج۱.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن حجر عسقلانی، احمد؛ فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
- ابن شهرآشوب، محمد؛ مناقب آل أبی طالب، قم: علامه، بی‌تا؛ ج۲.
- ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ الشلبی، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۲.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
- سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۴.
- صدوق، محمد بن علی؛ الأمالی، قم: مؤسسة البعثة، ۱۴۱۷ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق؛ ج۶.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۳.
- قمی، عباس؛ الکنی و الألقاب، تهران: مکتبة الصدر، بی‌تا؛ ج۱.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲۱.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
- نسائی، احمد؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- نووی، یحیی؛ شرح صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۲ق.
- یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
| غزوات پیامبر اکرم (ص) | ||||||
| 2 هجری | غزوه ودّان * غزوه بواط * غزوه عشيره * غزوه كدر * غزوه بنى قينقاع * غزوه سويق | |||||
| 3 هجری | غزوه بدر * غزوه غطفان * غزوه احد * غزوه حمراء الأسد | |||||
| 4 هجری | غزوه بنى نضير * غزوه ذات الرقاع * غزوه بدر الموعد | |||||
| 5 هجری | غزوه دومة الجندل * غزوه خندق یا احزاب * غزوه بنى قريظه | |||||
| 6 هجری | غزوه بنى لحيان * غزوه ذى قرد * غزوه بنى مصطلق * غزوه حديبيه | |||||
| 7 هجری | غزوه خيبر | |||||
| 8 هجری | غزوه فتح مكه * غزوه حنين * غزوه طائف | |||||
| 9 هجری | غزوه تبوك | |||||
