مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

کوه ثور

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
۳۰۰px

کشور

عربستان

شهر

مکه

  • طول:"۵۷.۹'۵۰°۳۹ شرقی
  • عرض:"۴۴.۹'۲۲°۲۱ شمالی
۳۰۰px
مشاهده در نقشه

«کوه ثور» نام کوهی در جنوب مکه است و شهرت آن به سبب غاری است که پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله در آغاز هجرتش از مکه به مدینه برای رهایی از دست مشرکان به آن پناه برد و سه شبانه در آن اقامت گزید. پس از اقامت پیامبر اکرم در غار، به فرمان خداوند عنکبوت بر در آن تار تنیده و کبوتران وحشی نیز بر دهانه‌ی غار لانه ساختند و این موجب شد که مشرکان مکه با اینکه تا دهانه غار رد پای پیامبر و همراهش ابوبکر را دنبال نموده بودند، ورود پیامبر به غار را با مشاهده این وضعیت محال دانسته و بازگردند.

موقعیت جغرافیایی و مشخصات کوه ثور

«کوه ثور» در جنوب مكه واقع است و از تنعیم (محل مُحرم شدن مكیان براى عمره)، دیده مى شود. غار معروف ثور در شمال این كوه قرار دارد[۱] و در فاصله‌ی دورتر نسبت به شهر مکه واقع شده است.[۲]

کوه ثور از سه کوه متصل به هم‌، شکل یافته است که در سومین آنها غار ثور واقع شده است و در منابع آمده است که نام این کوه «اطحل» بوده است، آورده‌اند که "ثور بن عبدالمناة" از اشراف قریش در آنجا زاده شده است[۳] و به خاطر همین عده‌ای نام این کوه را برگرفته از نام "ثور بن عبدالمناه" می‌دانند. در جایی دیگر آمده است که بلندی این کوه مانند شاخ‌های گاو است، به این علت کوه را «ثور» یعنی «گاو» می‌خوانند.[۴]

در قدیم‌ الایام از دو راه کوهستانی به کوه ثور می‌رفتند؛ یک راه کوتاه و دشوار بود و از میان کوه‌های «خندقه» و «[[کوه ابوقبیس|ابوقیس»» می‌گذشت.[۵] و دیگری آسان بود؛ ولی طولانی‌تر بود و از راه «مسفله» عبور می‌کرد.[۶] این غار دو ورودی یا شکاف دارد، یکی غربی که بسیار تنگ است و تقریباً به کف غار چسبیده است و عبور از آن خیلی دشوار است و راه ورودی شرقی که تا حدودی پهن است و گویند پس از ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به غار این شکاف به معجزه الهی ایجاد شد.[۷]

به گفته‌ی "ابن جبیر"، دهانه‌ی غربی غار که پیامبر صلی الله علیه وآله از آنجا وارد شد، دو تا سه وجب و ارتفاع طول آن یک ذراع بود، در حالی که ارتفاع دهانه‌ی شرقی آن را پنج وجب گفته‌اند که مردم به راحتی از آن رفت و آمد می‌کنند.[۸]

اهمیت کوه ثور

این کوه از زمان اقامت سه روزه‌ی پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله، نزد مسلمان مبارک شمرده می‌شود و همواره مورد زیارت حاجیان بوده است.[۹]

شهرت این کوه به سبب غاری است که پیامبر صلی الله علیه وآله در آغاز هجرتش از مکه به مدینه در «لیلة المبیت»[۱۰] برای رهایی از دست مشرکان به آن پناه برد و سه شبانه روز در غار ثور، معجزه آسا اقامت گزید.[۱۱] در سوره‌ توبه آیه‌ ۴۰ از این غار نام برده شده است: «إِلَّا تَنصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّـهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنزَلَ اللَّـهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَّمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَىٰ وَكَلِمَةُ اللَّـهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّـهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ»؛ اگر او را یاری نکنید، خداوند او را یاری کرد؛ (و در مشکل‌ترین ساعات، او را تنها نگذاشت؛) آن هنگام که کافران او را از مکه بیرون کردند، در حالی که دومین نفر بود و یک نفر بیشتر همراه نداشت، در آن هنگام که آن دو در غار بودند و او به همراه خود می‌گفت: «غم مخور، خدا با ماست» در این هنگام، خداوند سکینه و آرامش برای او فرستاد و با لشکرهایی که مشاهده نمی‌کردید، او را تقویت نمود و گفتار (و هدف) کافران را پایین قرار داد، (و آنها را با شکست مواجه ساخت؛) و سخن خدا (و آیین او)، بالا (و پیروز) است و خداوند عزیز و حکیم است.

اقامت پیامبر اکرم در غار ثور

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در شب پنج شنبه، در اول ماه ربیع‌ الاول سال ۱۳ بعثت از مکه به مدینه هجرت کردند.[۱۲] رسول‌ اکرم از طریق وحی از توطئه مشرکان آگاه شد؛ چنان‌ که این واقعه در سوره‌ انفال آیه‌ی ۳۰ آمده است: «وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُواْ لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللّهُ وَاللّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ»؛ به یاد آور هنگامی که کافران نقشه می‌کشیدند که تو را به زندان بیفکنند یا به قتل برسانند و یا از مکه خارج سازند، آنها نقشه می‌کشیدند و خداوند هم تدبیر می‌کرد و خداوند بهترین تدبیر کنندگان است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در همان شب اول ربیع‌ الاول رهسپار غار ثور شد و "ابوبکر بن ابی قهافه" با وی همراه گشت و پس از سه روز که در غار ثور ماندند، در شب چهارم ربیع‌ الاول راه مدینه را در پیش گرفتند. قریش در جستجوی پیامبر سخت در تکاپو افتادند و شخصی از میان قریش که ملقب به «ابوکرز» از قبیله‌ی خزائه بود[۱۳] و در شناختن رد پای افراد مهارتی بسزا داشت، اثر قدم‌های پیامبر صلی الله علیه وآله را از درب خانه تا غار پیدا کرد و تا دهانه‌ی غار ثور پیش رفتند.[۱۴] در اولین شب اقامت پیامبر صلی الله علیه و آله در غار، خداوند فرمان داد عنکبوت بر در غار تار تنیده و موجب استتار بیشتری شود[۱۵] و کبوتران وحشی بر دهانه‌ی غار لانه ساختند و نشستند.[۱۶]

در این هنگام مردان قریش که از هر خانواده یک نفر آمده بودند با شمشیر و تبر از همه جلوتر به دهانه‌ی غار رسیدند و دو کبوتر وحشی را بر دهانه‌ی غار دیدند و برگشتند، دیگران گفتند: چرا به دهانه‌ی غار نزدیک نشدید؟ گفتند: دو کبوتر وحشی دیدیم و فهمیدیم که در غار هیچ کس نیست.[۱۷] پیامبر صلی الله علیه و آله که این سخن را شنید، متوجه شد که خداوند به واسطه‌ی وجود آن دو کبوتر بلا را از ایشان دفع فرموده است. چون مشرکین دوباره در بیابان پراکنده شدند و در حوالی غار به جستجوی پیامبر صلی الله علیه و آله و ابوبکر پرداختند، ابوبکر ترسید و مضطرب شد، چنانچه خداوند در سوره‌ توبه آیه‌ی ۳۹ فرموده است: «لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا...»؛ غم مخور خدا با ماست.[۱۸]

رسول‌ خدا صلی الله علیه وآله سه روز همچنان در غار ماندند و در این مدت چند نفر بودند که از محل اختفای رسول‌ خدا صلی الله علیه و آله مطلع بودند و برای آن حضرت و ابوبکر غذا می‌آوردند و اخبار مکه را به اطلاع آن حضرت می‌رساندند؛ یکی امام علی علیه السلام بود که هر روزه به آنجا می‌رفت و دیگری "عبدالله بن ابی‌بکر" که شب‌ها را نزد آنها می‌رفت[۱۹] و دیگری غلام ابوبکر، "عامر بن فهیره" بود که گوسفندان ابوبکر را برای برای چرا بر در غار می‌برد و هنگام شب نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و ابوبکر می‌رفت تا از شیر آنها بخورند.[۲۰] پیامبر صلی الله علیه و آله در شب چهارم ربیع‌الاول از غار ثور خارج شدند و علی علیه السلام مقدمات سفر را فراهم ‌کرد. پس شتر را خریداری نمود و "عبدالله بن اریقط" را اجیر کرد تا به عنوان راهنما پیامبر صلی الله علیه و آله و همراهانش را در مسیر راه مدینه راهنمایی کند.[۲۱]

پانویس

  1. پرش به بالا ازرقی، عبدالله؛ اخبار مکه، بیروت، چاپ رشدی، ج۲، ص‌۲۹۴.
  2. پرش به بالا ابن جبیر، محمد بن احمد؛ سفرنامه ابن جبیر، ترجمه پرویز اتابکی، مشهد، آستان قدس رضوی، مؤسسه چاپ و انتشارات، ۱۳۷۰، ص‌۹۳.
  3. پرش به بالا ابن حزم اندلسی، علی بن احمد، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، بیروت، دارالندوه الجدیه، ص‌۲۰۱.
  4. پرش به بالا یاقوت حموی، شهاب الدین؛ معجم البلدان، ترجمه علی‌نقی منزوی، تهران، سازمان میراث فرهنگی و پژوهشگاه، ۱۳۸۰، ص‌۲۸۳.
  5. پرش به بالا رفعت پاشا، ابراهیم؛ مرأتی الحرمین، بیروت، دارالعرفه، ج۱، ص‌۶۳.
  6. پرش به بالا همان، ص‌۶۳.
  7. پرش به بالا ابن جبیر، محمد ابن احمد، سفرنامه ابن جبیر، ترجمه پرویز اتابکی، مشهد، آستان قدس رضوی، مؤسسه چاپ و انتشارات، ۱۳۷۰، ص‌۹۴ و ۱۳۹-۱۴۰.
  8. پرش به بالا همان، ص‌۱۲۴-۱۲۵.
  9. پرش به بالا همان، ص‌۹۳.
  10. پرش به بالا لیله المبیت همان شبی است که حضرت امام علی علیه السلام در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله به اذن الهی خوابیدند.
  11. پرش به بالا ابن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دارالاحیاء التراث، ۱۴۱۷، ج۱، ص‌۲۲۰، ابن کثیر، معجزات النبی، تصحیح، مجدی بن محمد شهاوی، بیروت و عالم الکتب، ج۲، ص‌۲۳۹.
  12. پرش به بالا آیتی، محمدابراهیم؛ چکیده تاریخ پیامبر اسلام به کوشش ابوالقاسم گرجی، تلخیص و ترجمه جعفر شریعت مدار (مشهد و تهران)، انتشارات بنیاد، چاپ اول، ۱۳۷۸، ص‌۶۷.
  13. پرش به بالا تاریخ یعقوبی، ج۲، ص‌۳۹۸؛ الطبقات الکبری، ج۱، ص‌۲۱۰.
  14. پرش به بالا یعقوبی، ابن واضح؛ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص‌۳۹۸.
  15. پرش به بالا کاتب واقدی، محمد بن سعد؛ طبقات، ترجمه دکتر محمود مهدوی، تهران، انتشارات فرهنگ و اندیشه، ج۱، صص۲۱۴-۲۱۵.
  16. پرش به بالا یعقوبی، احمد بن اسحاق؛ معجم البلدان، ترجمه محمدابراهیم آیتی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۹۷-۳۹۸.
  17. پرش به بالا ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص‌۲۱۵ و ‌۲۲۸.
  18. پرش به بالا این آیه با ترجمه کامل در صفحات قبل تکرار شده است.
  19. پرش به بالا ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص‌۲۳۱.
  20. پرش به بالا همان.
  21. پرش به بالا سیره ابن هشام، ج۲، ص‌۱۳۱.

منابع

حضرت محمد (صلی الله علیه و آله)
رحمة للعالمین.jpg
رویدادهای مهم زندگی
حمله اصحاب فیل به مکهسفر پیامبر اکرم به شامازدواج با حضرت خدیجه کبری (س) • گذاشتن سنگ حجرالاسود در جای خویش • مبعثمعراجولادت حضرت فاطمه سلام الله علیهارفتن به شعب ابی طالبعام الحزنسفر به طائفهجرت به مدینهازدواج حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س)غزوه بدرغزوه احدغزوه احزابصلح حدیبیهغزوه خیبرسریه ذات السلاسل فتح مکهغزوه حنینغزوه تبوکغدیر خم
بستگان
امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) •عبدالله بن عبدالمطلب(س) • عبدالمطلبابوطالب(ع) • حمزه بن عبدالمطلب(ع) • عباس بن عبدالمطلبابولهبجعفر طیارآمنه(س) • فاطمه بنت اسد(س) • خدیجه کبری(س) • حضرت زهرا(س) • امام حسن(ع) • امام حسین(ع) • حضرت زینب(س)
اصحاب
سلمان فارسیعمار بن یاسرابوذرمقدادابوسلمه مخزومیزيد بن حارثهعثمان بن مظعونمصعب بن عمیرابوبکرطلحهزبیرعثمان بن عفانعمر بن خطابسعد بن ابی وقاصعبدالله بن مسعوداسعد بن زرارهسعد بن معاذسعد بن عبادهعثمان بن حنیفسهل بن حنیفابو ایوب انصاری حذیفة بن یمانخالد بن سعيدخزیمة بن ثابتعبدالله بن رواحهاویس قرنیعبدالله بن مسعود بلال حبشی
مکان های مرتبط
مکهمدینهغار حراکعبهشعب ابوطالبغدیر خمفدکبقیعغار ثورمسجد قبامسجد النبیمسجد الحرام


آرشیو عکس و تصویر