حدیث من مات
حدیث من مات یا حدیث معرفت امام، سخنی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است که در آن، مرگ کسی که امام خود را نشناسد، مرگ در حال جاهلیت شمرده شده است. این حدیث در منابع شیعه با محوریت «معرفت امام» و در منابع اهل سنت با محوریت «امام» یا «بیعت» نقل شده است. از کهن‌ترین منابع شیعی آن الکافی و از مشهورترین منابع اهل سنت صحیح مسلم است. شیخ صدوق نیز صورت «امام زمانه» را در کمال الدین از امام حسن عسکری علیه السلام روایت کرده است. حدیث در علم کلام امامیه از مستندات وجوب معرفت امام و لزوم وجود حجت الهی در هر عصر شمرده می‌شود. دلالت حدیث و مصداق «امام» در آن، میان مذاهب محل اختلاف است.[۱]
محتویات
متن حدیث
در الکافی، از کهن‌ترین جوامع حدیثی شیعه، این حدیث در بابی با عنوان «من مات و لیس له إمام من أئمة الهدی» (هر کس بمیرد و امامی از امامان هدایت نداشته باشد) و در سه روایت آمده است. دو صورت پرکاربردتر آن چنین است: «مَنْ مَاتَ وَ لَا یَعْرِفُ إِمَامَهُ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً»؛ «هر کس بمیرد و امام خود را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است»، و «مَنْ مَاتَ وَ لَیْسَ عَلَیْهِ إِمَامٌ فَمِیتَتُهُ مِیتَةُ جَاهِلِیَّةٍ»؛ «هر کس بمیرد و امامی بر او نباشد، مرگش مرگ جاهلیت است».[۲]
صورت مشهور آن با افزودهٔ «زمانه» در زبان متکلمان و سخنرانان دینی رایج است. شیخ صدوق آن را در کمال الدین از امام حسن عسکری علیه السلام آورده است: «إِنَّ الْأَرْضَ لَا تَخْلُو مِنْ حُجَّةٍ لِلَّهِ عَلَی خَلْقِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ، وَ أَنَّ مَنْ مَاتَ وَ لَمْ یَعْرِفْ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً»؛ «زمین تا روز قیامت از حجتی از سوی خدا بر آفریدگانش خالی نمی‌ماند و هر کس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است». امام در ادامه فرمود: «إِنَّ هَذَا حَقٌّ کَمَا أَنَّ النَّهَارَ حَقٌّ»؛ «این سخن حق است، همان‌گونه که روز حق است».[۳]
در صحیح مسلم، حدیث در کتاب الإمارة و با تعبیر بیعت آمده است: «مَنْ خَلَعَ یَدًا مِنْ طَاعَةٍ لَقِیَ اللَّهَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ لَا حُجَّةَ لَهُ، وَ مَنْ مَاتَ وَ لَیْسَ فِی عُنُقِهِ بَیْعَةٌ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً»؛ «هر کس دست از اطاعت بردارد، روز قیامت خدا را بدون حجت ملاقات می‌کند و هر کس بمیرد و بیعتی بر گردنش نباشد، به مرگ جاهلیت مرده است». در مسند احمد نیز از معاویة بن ابی سفیان نقل شده است: «مَنْ مَاتَ بِغَیْرِ إِمَامٍ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً»؛ «هر کس بدون امام بمیرد، به مرگ جاهلیت مرده است».[۴]
سند و طرق
سه طریق الکافی به امام صادق علیه السلام می‌رسد: طریق فضیل بن یسار، طریق ابن ابی یعفور و طریق حارث بن مغیره. در این روایات، امام سخن را از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌کند و در دو مورد، راوی از درستی انتساب آن به پیامبر می‌پرسد و امام آن را تأیید می‌کند. مجلسی در مرآة العقول سند دو طریق نخست را «ضعیف علی المشهور» (ضعیف بر پایهٔ نظر مشهور محدثان) و طریق سوم را «صحیح» (معتبر) دانسته است.[۵]
در کمال الدین طریق دیگری به امام حسن عسکری علیه السلام می‌رسد. صدوق این خبر را با سندی از محمد بن ابراهیم بن اسحاق و ابوعلی بن همام، از محمد بن عثمان عمری، نقل می‌کند که آن را از پدر خود شنیده بود. در این گزارش، پرسش از «خبری که از پدران امام روایت شده» مطرح می‌شود و امام آن را تصدیق می‌کند و مصداق امام زمان را فرزندش محمد علیه السلام معرفی می‌کند.[۶]
در منابع اهل سنت، حدیث از معاویه در مسند احمد و از عبدالله بن عمر در صحیح مسلم، با چند طریق از نافع، نقل شده است.[۷] با این همه، کثرت طرق سبب نشده است که همهٔ محدثان سند آن را بی‌اشکال بدانند؛ چنان‌که مجلسی دو طریق از طرق شیعی را ضعیف شمرده است.[۸]
دلالت
حدیث، نشناختن امام را هم‌سنگ مرگ مردم جاهلیت می‌داند و از این راه، شناخت امام را شرط مرگِ بیرون از جاهلیت می‌شمارد؛ یعنی مرگی که در آن، انسان بدون راهبر از دنیا می‌رود. در الکافی، امام صادق علیه السلام در پاسخ به این پرسش که آیا مراد «مرگ کفر» است، فرمود: «مِیتَةُ ضَلَالٍ»؛ «مرگ گمراهی». در روایتی دیگر، همین جاهلیت را چنین تفسیر کرد: «جَاهِلِیَّةَ کُفْرٍ وَ نِفَاقٍ وَ ضَلَالٍ»؛ «جاهلیتِ کفر و نفاق و گمراهی». تعبیر نخست از واژهٔ کفر پرهیز دارد و تعبیر دوم آن را در کنار نفاق و گمراهی می‌آورد.[۹]
متکلمان شیعه این حدیث را در کنار آیاتی آورده‌اند که اطاعت اولی‌الامر را واجب می‌کند: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولی‌الامر خود را — که از میان شما هستند — اطاعت کنید».[۱۰] همین متکلمان به آیهٔ «یَوْمَ نَدْعُو کُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ»؛ «روزی که هر گروهی از مردم را با امامشان فرا می‌خوانیم» نیز استناد کرده و از آن، لزوم حضور همیشگی امام و شناخت او را نتیجه گرفته‌اند.[۱۱]
مصداق امام
حدیث خود مصداق «امام» را تعیین نمی‌کند و از شمار یا نام امامان سخن نمی‌گوید؛ تعیین مصداق بر پایهٔ ادلهٔ دیگر کلامی انجام می‌شود. به باور متکلمان امامیه، در هر عصر امامی معصوم و مفترض‌الطاعه حضور دارد و «امام زمان» در هر دوره، همان امام آن دوره است. بر همین پایه، در دورهٔ غیبت صغری، امام مهدی علیه السلام مصداق امام زمان شمرده می‌شود.[۱۲] این تطبیق برداشتی کلامی است و از ظاهر لفظ حدیث برنمی‌آید.
نزد اهل سنت
در منابع اهل سنت، حدیث بیشتر در ابواب امارت جای گرفته است. شارحان اهل سنت آن را در سیاق بیعت و اطاعت حاکم تفسیر کرده‌اند و نووی در شرح صحیح مسلم، «مرگ جاهلیت» را مرگ بر شیوهٔ مردم جاهلیت دانسته که امامی برای فرمان‌برداری نداشتند. در این خوانش، «امام» بر خلیفهٔ وقت یا کسی که بیعت بر او استوار شده تطبیق می‌شود و محور حدیث، اطاعت و بیعت است.[۱۳] تفاوت تعبیرها (بیعت در برابر معرفت) زمینهٔ اختلاف تفسیری میان مذاهب شده است.
جایگاه در کلام امامیه
این حدیث از مستندات مشهور وجوب معرفت امام است و در بحث «وجوب شناخت امام» و نیز در پاسخ به شبههٔ شناخت امام در دورهٔ غیبت به کار می‌رود. صورت استدلال چنین است: اگر شناخت امام بر هر مکلف واجب باشد و نشناختن او مرگ جاهلیت باشد، وجود امامی که شناختش ممکن است در همهٔ اعصار ضرورت دارد؛ زیرا تکلیف به شناخت کسی که وجود ندارد، تکلیف به محال است. این حدیث در بحار الأنوار نیز در ابواب امامت نقل شده است.[۱۴]
پانویس
- ↑ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب من مات و لیس له إمام من أئمة الهدی؛ مسلم، صحیح، کتاب الإمارة.
- ↑ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب من مات و لیس له إمام من أئمة الهدی.
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب الإمارة؛ احمد بن حنبل، المسند، مسند الشامیین، حدیث معاویة بن أبی سفیان.
- ↑ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب من مات و لیس له إمام من أئمة الهدی؛ مجلسی، مرآة العقول، ج۴.
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب الإمارة؛ احمد بن حنبل، المسند.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ج۴.
- ↑ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب من مات و لیس له إمام من أئمة الهدی.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۵۹؛ طبرسی، مجمع البیان، سورهٔ نساء.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ اسراء، آیهٔ ۷۱؛ طبرسی، مجمع البیان، سورهٔ اسراء.
- ↑ سبحانی، الإلهیات، ج۴؛ مجلسی، بحار الأنوار، کتاب الإمامة.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب الإمارة؛ نووی، شرح صحیح مسلم، کتاب الإمارة.
- ↑ سبحانی، الإلهیات، ج۴؛ مجلسی، بحار الأنوار، کتاب الإمامة.
منابع
- قرآن کریم.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۴.
- صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۵ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲۳–۲۷ (کتاب الإمامة).
- مجلسی، محمدباقر؛ مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دار الکتب الإسلامیة، بی‌تا؛ ج۴.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- نووی، یحیی؛ شرح صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۲ق.
