امامت امامان شیعه
امامت امامان شیعه اصطلاحی کلامی در مکتب امامیه است و به مقام الهیِ سرپرستی دینی و دنیوی دوازده امام از اهل بیت پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله گفته می‌شود. در این باور، امامت ادامهٔ نبوت در امر هدایت و حفاظت از شریعت است و هر امام با نص پیامبر یا امام پیشین تعیین می‌شود. امامان، مانند پیامبران، معصوم و از سوی خداوند به دانش لازم برای تفسیر دین و ادارهٔ جامعه مجهز هستند. بحث از چیستی، شرایط، قلمرو و راه‌های اثبات امامت، در آثار کلامی شیعه از سدهٔ دوم هجری شکل گرفت و در برابر دیدگاه‌های اهل سنت، زیدیه، اسماعیلیه و معتزله صورت‌بندی شد. این مقاله به مباحث کلی امامتِ دوازده امام می‌پردازد و تاریخ زندگانی آنان در مدخل امامان شیعه آمده است.
محتویات
مفهوم و نسبت با نبوت
متکلمان شیعه امامت را «ریاست عامّه در امور دین و دنیا» به نیابت از پیامبر تعریف کرده‌اند.[۱] بر این اساس، امام جانشین پیامبر در دو حوزهٔ تبلیغ دین و ادارهٔ جامعه است، با این تفاوت که به امام وحی تشریعی نمی‌رسد و دین جدیدی نمی‌آورد.[۲]
پشتوانهٔ قرآنیِ پیوند امامت با هدایت الهی، آیهٔ ابتلای ابراهیم علیه‌السلام است: «إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِي ۖ قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ»[۳]؛ «من تو را پیشوای مردم قرار دادم؛ گفت: و از فرزندانم [نیز]؟ فرمود: پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد». شیعه از این آیه دو نتیجه می‌گیرد: نخست آنکه امامت عهد و منصبی الهی است، نه انتخاب مردمی؛ دوم آنکه امام از هر ظلم و گناهی پیراسته است.[۴]
نص و توقیفی بودن امامت
در باور امامیه، تعیین امام به انتخاب مردم یا شورا واگذار نشده است؛ بلکه همان‌گونه که نبوت با انتخاب الهی است، امامت نیز با نص تعیین می‌شود. شیخ مفید این دیدگاه را در برابر کسانی قرار می‌دهد که امامت را به بیعت یا شورا می‌سپارند.[۵]
نص بر امام، دو گونه گزارش شده است: نصّ جلی، که در آن پیامبر یا امام پیشین به نام امام بعدی تصریح می‌کند، و نصّ خفی، که با اشاره یا نشانه‌هایی همراه است. امامیه بر آن است که برای هر یک از دوازده امام، نصّی از پیامبر یا امام پیشین وجود دارد.[۶]
اهمیت شناخت امام در روایات به گونه‌ای است که با مرگ بدون امام، مرگ جاهلی شمرده شده است. در صحیح مسلم از پیامبر نقل شده: «وَمَنْ مَاتَ وَلَيْسَ فِي عُنُقِهِ بَيْعَةٌ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً»؛ «هر کس بمیرد و در گردن او بیعتی نباشد، به مرگ جاهلی مرده است».[۷] شیعه این روایت را شاهدی بر وجوب شناخت و پیروی از امام منصوب الهی می‌داند.
شرایط امام
امامیه برای امام، شرایطی را ضروری می‌داند که مهم‌ترین آن‌ها چنین است:
- عصمت: امام از گناه و خطا مصون است. دلیل عقلی آن این است که خداوند اطاعت مطلق از امام را واجب کرده است و اگر امام خطاکار باشد، اطاعت مطلق از او مستلزم امر به گناه می‌شود که از خداوند صادر نمی‌شود.[۸]
- علم: امام به همهٔ معارف و احکام مورد نیاز جامعه آگاه است؛ زیرا وظیفهٔ تفسیر و پاسداری از دین را بر عهده دارد و بدون دانش کامل، این وظیفه انجام‌شدنی نیست.[۹]
- افضلیت: امام در علم و عمل بر دیگران برتری دارد. متکلمان شیعه با قاعدهٔ «امتناع تقدیم مفضول بر فاضل»، برتری امام را لازم می‌شمارند.[۱۰]
- نص: امام با تصریح پیامبر یا امام پیشین تعیین می‌شود و امامت به ارث، غلبه یا انتخاب مردم واگذار نمی‌شود.[۱۱]
به باور شیعه، این شرایط در دوازده امام جمع شده است؛ از این رو امامت آنان هم از راه نص و هم از راه ویژگی‌های لازمِ امام اثبات می‌شود.[۱۲]
قلمرو امامت
قلمرو امامت در دیدگاه امامیه سه حوزه را در بر می‌گیرد:
- مرجعیت دینی: امام مفسر قرآن و سنت و مرجع پرسش‌های اعتقادی و فقهی است.
- رهبری سیاسی و اجتماعی: ادارهٔ جامعه، فرماندهی جنگ و صلح و اجرای عدالت از شئون امام است، هرچند به سبب موانع تاریخی، امامان همیشه حکومت را در دست نداشتند.
- ولایت مالی و قضایی: تصرف در اموال عمومی، مانند خمس و انفال، و داوری در اختلافات، از اختیارات امام است.[۱۳]
از این دیدگاه، امامت منصبی است که با وجود عدم تحقق حکومت، از امام سلب نمی‌شود؛ چنان‌که امامان در دوره‌های ضعف سیاسی، مرجعیت دینی خود را حفظ کردند.[۱۴]
در آثار متأخر کلامی، از دو مرتبهٔ ولایت تشریعی و ولایت تکوینی سخن رفته است. ولایت تشریعی به حق قانون‌گذاری و سرپرستی امور دینی مربوط است و ولایت تکوینی به تأثیر وجودی امام در جهان تفسیر می‌شود. برخی متکلمان این اصطلاح را نپذیرفته‌اند و آن را از مباحث قطعی مذهب نشمرده‌اند.[۱۵]
راه‌های اثبات امامت هر امام
متکلمان شیعه برای اثبات امامت هر امام، سه راه اصلی ذکر می‌کنند: نخست، نص امام پیشین یا پیامبر؛ دوم، ویژگی‌های لازم امام، مانند عصمت و افضلیت؛ سوم، معجزات و کراماتی که به تأیید الهی تفسیر می‌شود.[۱۶]
به همین سبب، در منابع کلامی، برای هر امام بخشی به «نص» و بخشی به «دلایل امامت» اختصاص یافته است. برای نمونه، حدیث غدیر را نص بر امامت امام علی علیه السلام، و حدیث منزلت و حدیث سفینه را از شواهد فضیلت و امامت اهل بیت دانسته‌اند.[۱۷]
امامت در دورهٔ غیبت
با آغاز غیبت صغری در سال ۲۶۰ ق، امام دوازدهم از دیدگان پنهان شد. در این دوره، به باور امامیه، امامت باقی است، اما دسترسی به امام به‌طور مستقیم ممکن نیست. از این رو، عالمان دین در چارچوب نیابت عامه به بیان احکام و رفع نیازهای دینی جامعه می‌پردازند.[۱۸]
مبنای این نیابت، روایاتی است که در آن‌ها به رجوع به راویان حدیث و عالمان دین سفارش شده است. در توقیعی که از امام دوازدهم نقل شده، دربارهٔ حوادث پیش‌آمده به مراجعه به راویان سخن گفته شده است.[۱۹] بر پایهٔ همین اصل، مرجعیت دینی عالمان شیعه در عصر غیبت شکل گرفت و در دوره‌های بعد به نهاد اجتهاد و تقلید انجامید.[۲۰]
دیدگاه‌های دیگر
اهل سنت امامت را به انتخاب امت یا استخلاف خلیفهٔ پیشین و در برخی دیدگاه‌ها به غلبه سپرده‌اند و عصمت را شرط امام نمی‌دانند. آنان خلافت را بیشتر امری سیاسی می‌شمارند و بر عدالت و کفایت خلیفه تأکید می‌کنند.[۲۱]
زیدیه امامت را از آنِ هر فاطمیِ عالم و زاهد و شجاعی می‌دانند که برای قیام با شمشیر دعوت کند و در برابر ستمگران بایستد. از این رو امامت را به امامان نخستین و زید بن علی محدود می‌کنند و نص را شرط انحصاری نمی‌شمارند.[۲۲]
اسماعیلیه پس از امام صادق علیه السلام، امامت را در فرزندش اسماعیل و سپس در فرزندان او ادامه می‌دهند و برای امام مراتبی از علم باطنی قائل‌اند.[۲۳]
معتزله با اصل قرار دادن اختیار مردم در تعیین امام، عصمت را شرط امام نمی‌دانند و امامت مفضول را در صورتی که مصلحت جامعه باشد جایز می‌شمارند. این دیدگاه در تقابل با استدلال شیعه دربارهٔ لزوم افضلیت امام شکل گرفته است.[۲۴]
پانویس
- ↑ حلی، الباب الحادی عشر، فصل امامت؛ مفید، اوائل المقالات، بحث الإمامة.
- ↑ طوسی، تلخیص الشافی، ج۱؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۲۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل آیه ۱۲۴ سوره بقره؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل همان آیه.
- ↑ مفید، اوائل المقالات، بحث الإمامة؛ طوسی، تلخیص الشافی، ج۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب الإمارة.
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة؛ مجلسی، مرآة العقول، ج۲.
- ↑ طوسی، تلخیص الشافی، ج۱؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲؛ حلی، الباب الحادی عشر، فصل امامت.
- ↑ سبحانی، الإلهیات، ج۴؛ مطهری، امامت و رهبری، فصل امامت.
- ↑ حلی، الباب الحادی عشر؛ طوسی، تلخیص الشافی، ج۱.
- ↑ مطهری، امامت و رهبری، فصل امامت؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۲؛ جوادی آملی، ولایت در قرآن.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲؛ طوسی، تلخیص الشافی، ج۱.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة؛ حاکم نیشابوری، المستدرک، ج۳.
- ↑ طوسی، الغیبة؛ صدوق، کمال الدین.
- ↑ طبرسی، الإحتجاج، توقیعات امام زمان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۷، کتاب القضاء.
- ↑ مطهری، امامت و رهبری؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
- ↑ بغدادی، الفرق بین الفرق؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.
- ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ نوبختی، فرق الشیعة.
- ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ نوبختی، فرق الشیعة.
- ↑ قاضی عبدالجبار، المغنی، ج۲۰؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
منابع
- قرآن کریم.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- بغدادی، عبدالقاهر؛ الفرق بین الفرق، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- جوادی آملی، عبدالله؛ ولایت در قرآن، قم: مرکز نشر إسراء، ۱۳۷۸ش.
- حر عاملی، محمد؛ وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق؛ ج۲۷.
- حاکم نیشابوری، محمد؛ المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق؛ ج۳.
- حلی، حسن بن یوسف؛ الباب الحادی عشر، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
- حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۴.
- شهرستانی، محمد؛ الملل و النحل، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۴ق؛ ج۱.
- صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۵ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
- طبرسی، احمد بن علی؛ الإحتجاج، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲.
- طوسی، محمد؛ الغیبة، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
- طوسی، محمد؛ تلخیص الشافی، قم: محبین، ۱۳۸۲ش؛ ج۱.
- قاضی عبدالجبار؛ المغنی فی أبواب التوحید و العدل، قاهره: الدار المصریة، بی‌تا؛ ج۲۰.
- کلینی، محمد؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- مجلسی، محمدباقر؛ مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۴ق؛ ج۲.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- مطهری، مرتضی؛ امامت و رهبری، تهران: صدرا، ۱۳۷۴ش.
- مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
- مفید، محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- نوبختی، حسن؛ فرق الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۴ق.
| اعتقادات شیعه | |
| توحید | توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی |
| عدل | قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین |
| نبوت | عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن |
| امامت |
باورها: ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج) |
| معاد | برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم |
