علوم اسلامی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(۱۴ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
[[شهید مطهری]] در [[آشنایی با علوم اسلامی]] علوم اسلامی را قابل تعریف به چهار  گونه می‌داند:
+
{{خوب}}
*علومی كه موضوع و مسائل آن علوم ، اصول يا فروع اسلام است و يا چيزهائی است كه اصول و فروع اسلام به استناد آنها اثبات می‌شود ، يعنی‌ قرآن و سنت ، مانند علم قرائت ، علم تفسير ، علم حديث ، علم كلام نقلی،<ref>كلام دو قسم است : عقلی و نقلی.</ref> علم فقه ، علم اخلاق نقل.<ref>اخلاق نیز مانند كلام دو گونه است: نقلی و عقلی</ref>
+
علوم اسلامی غالبا به علومی گفته می شود كه موضوع و مسائل آن علوم، اصول يا فروع اسلام است و يا چيزهائی است كه اصول و فروع اسلام به استناد آنها اثبات می‌شود، يعنی‌ قرآن و سنت.
*علوم مذكور در فوق به علاوه علومی كه مقدمه آن علوم است . علوم‌ مقدمه مانند : ادبيات عرب از صرف و نحو و لغت و معانی و بيان و بديع‌ و غيره ، و مانند كلام عقلی ، و اخلاق عقلی ، و حكمت الهی ، و منطق ، و اصول فقه ، و رجال و درايه .
 
*علومی كه به نحوی جزء واجبات اسلامی است ، يعنی علومی كه تحصيل آن‌ علوم و لو به نحو واجب كفائی بر مسلمين واجب است و مشمول حديث نبوی‌ معروف می‌گردد : طلب العلم فريضه علی كل مسلم يعنی دانش طلبی بر هر مسلمانی واجب است .
 
*علومی كه در حوزه‌های فرهنگی اسلامی رشد و نما يافته است اعم از آنكه از نظر اسلام ، آن علوم واجب و لازم بوده و يا نه ، و اعم از آنكه آن‌ علوم از نظر اسلام ممنوع بوده است يا نه ، ولی به هر حال در جامعه اسلامی‌ و در ميان مسلمانان راه خود را طی كرده است ، مانند نجوم احكامی ( نه‌ نجوم رياضی ) و بعضی علوم ديگر .
 
  
 +
تفسیر قرآن، علوم قرآنی، علوم حدیث، فقه، کلام و اخلاق شاخه هایی از علوم اسلامی هستند.
 +
==تعریف علوم اسلامی==
 +
[[شهید مطهری]] در کتاب [[آشنایی با علوم اسلامی (کتاب)|آشنایی با علوم اسلامی]]، علوم اسلامی را قابل تعریف به چهار  گونه می‌داند:
 +
 +
*علومی كه موضوع و مسائل آن علوم، اصول يا فروع [[اسلام]] است و يا چيزهائی است كه اصول و فروع اسلام به استناد آنها اثبات می‌شود، يعنی‌ [[قرآن]] و [[سنت]]، مانند علم قرائت، علم [[تفسیر قرآن|تفسير]]، علم [[حدیث|حديث]]، علم [[علم کلام|كلام]] نقلی،<ref>كلام دو قسم است: عقلی و نقلی.</ref> علم [[فقه]]، علم [[اخلاق]] نقلی.<ref>اخلاق نیز مانند كلام دو گونه است: نقلی و عقلی.</ref>
 +
*علوم مذكور در فوق به علاوه علومی كه مقدمه آن علوم است. علوم‌ مقدمه مانند: [[ادبیات عرب|ادبيات عرب]] از [[صرف]] و [[علم نحو|نحو]] و [[علم لغت|لغت]] و [[علم معانی|معانی]] و [[علم بیان|بيان]] و [[علم بدیع|بديع‌]] و غيره، و مانند كلام عقلی، و اخلاق عقلی، و حكمت الهی، و [[منطق]]، و [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول فقه]]، و [[علم رجال|رجال]] و [[درایه الحدیث|درايه]].
 +
*علومی كه به نحوی جزء واجبات اسلامی است، يعنی علومی كه تحصيل آن‌ علوم ولو به نحو واجب كفائی بر مسلمين [[واجب]] است و مشمول حديث نبوی‌ معروف می‌گردد: «طلب العلم فريضة علی كل مسلم» يعنی دانش طلبی بر هر مسلمانی واجب است.
 +
*علومی كه در حوزه‌های [[فرهنگ]] اسلامی رشد و نما يافته است، اعم از آنكه از نظر اسلام، آن علوم واجب و لازم بوده و يا نه، و اعم از آنكه آن‌ علوم از نظر اسلام ممنوع بوده است يا نه، ولی به هر حال در جامعه اسلامی‌ و در ميان مسلمانان راه خود را طی كرده است، مانند نجوم احكامی (نه‌ نجوم رياضی) و بعضی علوم ديگر.<ref>شهید مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، جلد اول، درس اول.</ref>
 +
 +
==شاخه های علوم اسلامی ==
 +
===[[تفسیر قرآن|تفسير]]===
 +
تفسیر بيان معانى آيات قرآنى است تلاش مفسر قرآن است برای كشف مقصود آیات قرآن و مسائلی که آیه بر آن دلالت دارد.<ref>علامه طباطبائی در تعریف تفسیر می گوید: هو بيان معاني الآيات القرآنية و الكشف عن مقاصدها و مداليلها (الميزان في تفسير القرآن، ج‌1، ص4)</ref> قرآن‌پژوهان برخی علوم و دانسته ها را به عنوان علوم مقدماتی برای تفسیر قرآن می دانند. از جمله : علم لغت، علم نحو و صرف ، دانش قرائتهاى قرآن، علم اسباب نزول آيات، علم حديث، علم به ناسخ و منسوخ آيات و ...
 +
 +
===[[قراءات قرآن]]===
 +
پس از [[نزول قرآن]] گویش ها و لهجه های مختلف اعراب که در طبیعت هر زبانی وجود دارد در کنار عوامل دیگری همچون نبودن نقطه و اعراب و علائم وقف و سجاوندی موجب اختلافاتی در قرائت [[قرآن]] گردید. علم قرائت علمی است که به چگونگی ادای کلمات قرآن توسط قاریان سده های اولیه و راویان آنها می‌پردازد و تفاوت آنها در قرائت کلمات آیه را مورد دقت قرار می دهد.
 +
===[[علوم حدیث]]===
 +
علم الحدیث یا علوم حدیث علمی است که با آن، اقوال و افعال و  تقریرهای  [[پیامبر اسلام|پیغمبر]](ص) و  [[ائمه اطهار|ائمه]](ع) شناخته می‌شود.<ref> درایه الحدیث کاظم مدیر شانه چی ص ۵ </ref> در '''علوم حدیث'''به بررسی [[سند حدیث|سند]] و محتوای [[حدیث|احادیث]] می پردازند. [[درایه الحدیث|درایة الحدیث]]، [[علم رجال]] و [[فقه الحدیث]] سه شاخه از علوم حدیث هستند.
 +
===[[فقه]]===
 +
'''فقه''' دانش به‌دست‌آوردن [[احکام]] عملی یا [[احکام شرعی|تکالیف دینی]] مسلمانان است. احکام فقهی از طریق استدلال و تحقیق در [[ادله اربعه|منابع چهارگانه]] به‌دست می‌آید که عبارتند از [[قرآن]]، [[سنت]]، [[اجماع]] و [[عقل]].
 +
 +
فقیهان در استنباط خود از این منابع چهارگانه اصولی را رعایت می نمایند که به آنها اصول فقه می گویند. این اصول در کتابهایی تدوین شده و در مدارس علمیه آموزش داده می شود.
 +
 +
===[[کلام]] اسلامی===
 +
کلام علمی است که درباره عقاید اسلامی بحث و از آنها دفاع می‌کند. کلام برای اثبات مسائل خود و قانع‌کردن مخاطب، از روش‌های مختلف [[علم منطق|منطقی]] همچون قیاس و تمثیل و جدل استفاده می‌کند. مسائل علم کلام منحصر در [[اصول دین]] یا اصول عقاید نیست، بلکه متکلم وظیفه دارد هرگونه اشکالی را که درباره مجموعه تعالیم و [[احکام شرعی|احکام دینی]] مطرح می‌شود، پاسخ دهد و برای این کار گاهی صرفا از عقل و گاهی متناسب با موضوع از هم از عقل و هم از نقل (یعنی قرآن و روایات) بهره می گیرد.
 +
===[[اخلاق]] اسلامی===
 +
علم اخلاق، علمی است که با شناساندن صفات نیک و بد و اعمال درست و نادرست اخلاقی، انسان ها را به کسب صفات نیک و انجام اعمال درست توصیه می کند و راه کارهای عملی این مهم را بیان می کند. در کتابهای اخلاقی مسلمانان غالبا از روایات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین برای ترغیب به اخلاق حسنه و دوری از اخلاق ناشایست بهره گرفته می شود.
 
==پانویس==
 
==پانویس==
 
{{پانویس}}
 
{{پانویس}}
 
==منابع==
 
 
*[[شهید مطهری]]، [[آشنایی با علوم اسلامی]]، جلد اول، درس اول.
 
  
 
[[رده:علوم]]
 
[[رده:علوم]]
 
[[رده:اسلام]]
 
[[رده:اسلام]]
 +
[[رده:مقاله های مهم]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۸ ژوئن ۲۰۲۱، ساعت ۰۷:۵۲

علوم اسلامی غالبا به علومی گفته می شود كه موضوع و مسائل آن علوم، اصول يا فروع اسلام است و يا چيزهائی است كه اصول و فروع اسلام به استناد آنها اثبات می‌شود، يعنی‌ قرآن و سنت.

تفسیر قرآن، علوم قرآنی، علوم حدیث، فقه، کلام و اخلاق شاخه هایی از علوم اسلامی هستند.

تعریف علوم اسلامی

شهید مطهری در کتاب آشنایی با علوم اسلامی، علوم اسلامی را قابل تعریف به چهار گونه می‌داند:

  • علومی كه موضوع و مسائل آن علوم، اصول يا فروع اسلام است و يا چيزهائی است كه اصول و فروع اسلام به استناد آنها اثبات می‌شود، يعنی‌ قرآن و سنت، مانند علم قرائت، علم تفسير، علم حديث، علم كلام نقلی،[۱] علم فقه، علم اخلاق نقلی.[۲]
  • علوم مذكور در فوق به علاوه علومی كه مقدمه آن علوم است. علوم‌ مقدمه مانند: ادبيات عرب از صرف و نحو و لغت و معانی و بيان و بديع‌ و غيره، و مانند كلام عقلی، و اخلاق عقلی، و حكمت الهی، و منطق، و اصول فقه، و رجال و درايه.
  • علومی كه به نحوی جزء واجبات اسلامی است، يعنی علومی كه تحصيل آن‌ علوم ولو به نحو واجب كفائی بر مسلمين واجب است و مشمول حديث نبوی‌ معروف می‌گردد: «طلب العلم فريضة علی كل مسلم» يعنی دانش طلبی بر هر مسلمانی واجب است.
  • علومی كه در حوزه‌های فرهنگ اسلامی رشد و نما يافته است، اعم از آنكه از نظر اسلام، آن علوم واجب و لازم بوده و يا نه، و اعم از آنكه آن‌ علوم از نظر اسلام ممنوع بوده است يا نه، ولی به هر حال در جامعه اسلامی‌ و در ميان مسلمانان راه خود را طی كرده است، مانند نجوم احكامی (نه‌ نجوم رياضی) و بعضی علوم ديگر.[۳]

شاخه های علوم اسلامی

تفسير

تفسیر بيان معانى آيات قرآنى است تلاش مفسر قرآن است برای كشف مقصود آیات قرآن و مسائلی که آیه بر آن دلالت دارد.[۴] قرآن‌پژوهان برخی علوم و دانسته ها را به عنوان علوم مقدماتی برای تفسیر قرآن می دانند. از جمله : علم لغت، علم نحو و صرف ، دانش قرائتهاى قرآن، علم اسباب نزول آيات، علم حديث، علم به ناسخ و منسوخ آيات و ...

قراءات قرآن

پس از نزول قرآن گویش ها و لهجه های مختلف اعراب که در طبیعت هر زبانی وجود دارد در کنار عوامل دیگری همچون نبودن نقطه و اعراب و علائم وقف و سجاوندی موجب اختلافاتی در قرائت قرآن گردید. علم قرائت علمی است که به چگونگی ادای کلمات قرآن توسط قاریان سده های اولیه و راویان آنها می‌پردازد و تفاوت آنها در قرائت کلمات آیه را مورد دقت قرار می دهد.

علوم حدیث

علم الحدیث یا علوم حدیث علمی است که با آن، اقوال و افعال و تقریرهای پیغمبر(ص) و ائمه(ع) شناخته می‌شود.[۵] در علوم حدیثبه بررسی سند و محتوای احادیث می پردازند. درایة الحدیث، علم رجال و فقه الحدیث سه شاخه از علوم حدیث هستند.

فقه

فقه دانش به‌دست‌آوردن احکام عملی یا تکالیف دینی مسلمانان است. احکام فقهی از طریق استدلال و تحقیق در منابع چهارگانه به‌دست می‌آید که عبارتند از قرآن، سنت، اجماع و عقل.

فقیهان در استنباط خود از این منابع چهارگانه اصولی را رعایت می نمایند که به آنها اصول فقه می گویند. این اصول در کتابهایی تدوین شده و در مدارس علمیه آموزش داده می شود.

کلام اسلامی

کلام علمی است که درباره عقاید اسلامی بحث و از آنها دفاع می‌کند. کلام برای اثبات مسائل خود و قانع‌کردن مخاطب، از روش‌های مختلف منطقی همچون قیاس و تمثیل و جدل استفاده می‌کند. مسائل علم کلام منحصر در اصول دین یا اصول عقاید نیست، بلکه متکلم وظیفه دارد هرگونه اشکالی را که درباره مجموعه تعالیم و احکام دینی مطرح می‌شود، پاسخ دهد و برای این کار گاهی صرفا از عقل و گاهی متناسب با موضوع از هم از عقل و هم از نقل (یعنی قرآن و روایات) بهره می گیرد.

اخلاق اسلامی

علم اخلاق، علمی است که با شناساندن صفات نیک و بد و اعمال درست و نادرست اخلاقی، انسان ها را به کسب صفات نیک و انجام اعمال درست توصیه می کند و راه کارهای عملی این مهم را بیان می کند. در کتابهای اخلاقی مسلمانان غالبا از روایات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین برای ترغیب به اخلاق حسنه و دوری از اخلاق ناشایست بهره گرفته می شود.

پانویس

  1. كلام دو قسم است: عقلی و نقلی.
  2. اخلاق نیز مانند كلام دو گونه است: نقلی و عقلی.
  3. شهید مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، جلد اول، درس اول.
  4. علامه طباطبائی در تعریف تفسیر می گوید: هو بيان معاني الآيات القرآنية و الكشف عن مقاصدها و مداليلها (الميزان في تفسير القرآن، ج‌1، ص4)
  5. درایه الحدیث کاظم مدیر شانه چی ص ۵