رجال کشی (کتاب)

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو

نام كتاب «اختيار الرجال» يا «اختيار معرفة الرجال» است و معروف به «رجال كشى» مى‌باشد. كتاب حاضر در اصل با نام «معرفة الناقلين»، از تأليفات ابو عمرو، محمد بن عمر بن عبد العزيز كشى، از علما و بزرگان نيمه اول قرن چهارم هجرى است.

شيخ طوسى (متوفاى 460 هجرى) نام كتاب را «معرفة الناقلين عن الأئمة الصادقين عليهم‌السلام» دانسته و آن را تلخيص و تهذيب نموده و در سال 456 هجرى براى شاگردش املاء كرده و آن را «اختيار معرفة الرجال»ناميده است.

پس كتاب حاضر مهذّب «معرفة الناقلين» كشى است كه با نام «اختيار معرفة الرجال» توسط شيخ طوسى منتشر شده است.

اهميت موضوع‌

از مهمترين علوم اسلامى كه در تمام شاخه ‌هاى علوم روايى نقش كليدى و حساس دارد علم رجال است. اين علم از قرون اوليه اسلامى پيوسته مورد توجه و عنايت خاص بزرگان بوده، چرا كه اعتبار و حجيت تمام روايات موجود در كتب مختلف منوط به اعتبار راويان آنها است و تنها راه فهميدن وثاقت و عدم وثاقت راويان حديث استفاده از علم رجال است.به همين جهت هر عالم و مجتهد و مفسرى در اولين گام بايد اطلاع كافى پيرامون رجال و راويان حديث به دست بياورد.

اصول رجال‌

در اين موضوع تا كنون صدها عنوان كتاب تأليف شده كه هر يك به نوبه خود از اهميت و ارزش برخوردار است، اما اصول اوليه و مهمترين كتب مرجع رجالى كه تا كنون به دست ما رسيده عبارتند از:

1 - رجال كشى (كتاب حاضر)

2 - فهرست نجاشى‌

3 - فهرست شيخ طوسى‌

4 - رجال شيخ طوسى‌

5 - رجال برقى‌

البته بعضى اصول ثمانيه براى رجال قائلند، اما در هر صورت رجال كشى و فهرست نجاشى به عنوان اولين كتابهاى اين فن و مهمترين منبع هستند و سخن اين دو كتاب حجتى است براى همه محققين و علماى متأخر از آنها.

اسلوب كتاب‌

1 - بر خلاف فهرست شيخ و رجال نجاشى كه نام مؤلفين شيعه را با نام كتابهايشان آورده‌اند و هدفشان اثبات كثرت نويسندگان و كتب شيعيان است و جنبه رجالى كتاب جنبه‌اى فرعى است نه غرض اصلى نويسنده ؛ مؤلف رجال كشى تنها روايات و اخبار ائمه عليهم‌السلام را پيرامون رجال و راويان حديث جمع نموده و غرض اصلى جنبه رجالى كتاب است نه چيز ديگر.

2 - همچنين اين كتاب با رجال شيخ طوسى نيز روشى كاملا متفاوت دارد چرا كه شيخ در رجال در صدد جمع آورى اسماء اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله و ائمه عليهم‌السلام است و در بسيارى موارد تنها نام راويان را ذكر كرده و توضيح اضافه‌اى ندارد ؛ اما در اينجا هدف اصلى جرح و تعديل روات است نه جمع آورى اسامى آنها و به همين جهت اين كتاب در جنبه رجالى ترجيح داده مى‌شود.

روش مؤلف‌

كشى در كتاب خويش به ذكر روايات پيرامون شخصيت راويان و اصحاب ائمه عليهم‌السلام اكتفا كرده و هيچگونه اظهار نظرى نكرده است. در مواردى هم كه دو يا چند روايت با هم متعارض هستند بجز مواردى اندك هيچ سخنى در جمع و ترجيح روايات ندارد. مؤلف (يا شيخ طوسى هنگام تهذيب كتاب) تنها روات شيعه را ذكر كرده و روات اهل تسنن تنها در مواردى در متن كتاب آمده‌اند كه براى شيعه روايتى داشته باشند. نكته ديگر در مورد رجال كشى آن است كه اين كتاب مشتمل بر نام راويان ثقه و ضعيف است و از هر دو نوع روات در آن آمده است.پس وجود نام يك راوى در اين كتاب دليل موثق بودن يا شيعه بودن او نيست.

حجم كتاب‌

كتاب حاضر داراى 1151 روايت است كه در 6 جزء منظم شده است.

تنظيم كتاب‌

كتاب كشى و اختيار الرجال آن، هيچيك ترتيب منظمى ندارند.نه بر اساس تاريخ، نه الفباء و نه طبقه، لذا عده‌اى از بزرگان اقدام به مرتب نمودن آن كرده‌ اند از جمله:

1 - سيد يوسف بن محمد بن زين العابدين عاملى كه آنرا مانند رجال شيخ بر طبق طبقات اصحاب معصومين منظم نموده است.اين ترتيب در سال 981 هجرى به اتمام رسيده است.

2 - شيخ داود بن حسن بن يوسف نيز كتاب را بر اساس حروف الفباء در نام راوى و نام پدر و...تنظيم كرده است.

3 - مولى عناية الله قهپايى در سال 1011 هجرى كتاب را بر اساس اولين حرف نام افراد منظم كرده اما در متن كتاب هيچ كم و زيادى به چشم نمى‌خورد.

4 - قهپايى در سال 1016 هجرى نيز اين كتاب را با رجال شيخ و فهرست شيخ و فهرست نجاشى و ضعفاء غضائرى پس از مرتب نمودن مطالب، با نام «مجمع الرجال» در يك مجلد بزرگ منتشر نموده است.

ترتيب ابواب‌

كتاب حاضر داراى 6 جزء است كه در ابتداى جزء اول آن 7 روايت در شرايط راوى و كسيكه علم دين را از او بايد آموخت آمده است. گرچه كتاب داراى 6 جزء است اما هيچ ترتيبى از حيث طبقه و تاريخ و اسماء روات در آن ديده نمى‌شود و چنين به نظر مى‌رسد كه اين 6 جزء در حقيقت مراحلى است كه كتاب توسط شيخ طوسى يا ديگرى املاء مى‌شده يا كاتبى آن را استنساخ مى‌كرده است.

تهذيب كتاب‌

بنا بر آنچه نقل شده كتاب معرفة الناقلين بسيار غلط داشته كه يا از جانب املاء كننده بوده يا ناسخ كتاب و يا به احتمال ضعيف از اصل كتاب غلطها در آن بوده‌اند ؛ لذا شيخ طوسى تصميم به تهذيب آن گرفت و با نام «اختيار الرجال» آن را باز نويسى كرد.در اين ويرايش كه در سال 456 هجرى - چهار سال قبل از وفات شيخ - بوده چند احتمال هست:

1 - بعضى احتمال داده‌اند اصل كتاب شامل روات شيعه و سنى بوده كه شيخ روات سنى را از آن حذف كرده است.

2 - رواياتى كه مشكل سندى يا متنى داشته‌اند را حذف كرده كه در نتيجه تراجم بعضى افراد از كتاب حذف شده و حجم كتاب كمتر شده است.

3 - اشكالات و اغلاط كتاب را در نسبت افراد و طبقه آنها و غلطهاى متن كتاب را اصلاح نموده (اين غلطها يا از ناسخ بوده يا در اصل كتاب موجود بوده است.) و...

نسخه‌ هاى كتاب‌

چنان كه ذكر شد از كتاب معرفة الناقلين هيچ نسخه‌اى به دست ما نرسيده و حتى در اسناد و نقل‌هاى مربوط به قرنهاى ششم و هفتم هم هيچ اثرى از آن يافت نمى‌شود.بنا بر اين نسخه‌هاى كتاب منحصر در نسخه‌هاى «اختيار الرجال» شيخ طوسى است كه مهمترين آنها عبارتند از:

1 - نسخه ه‌اى مربوط به سال 577 هجرى كه شامل حديث 3 تا 857 است و به خط منصور بن على بن منصور خازن مى‌باشد.در چند جاى اين نسخه علامت مقابله در حاشيه كتاب به چشم مى‌خورد.

2 - نسخه ه‌اى در كتابخانه دانشگاه تهران، شامل ابتداى جزء چهارم تا پايان كتاب كه در سال 602 هجرى نوشته شده و به خط ابو احمد بن ابى المعالى است و با نسخه‌اى به خط شيخ طوسى مقابله شده است.

3 - نسخه ه‌اى در كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى قم كه با كتاب معالم العلماء در يك مجلد است. نام كتاب «اختيار الرجال» يا «اختيار معرفة الرجال» است و معروف به «رجال كشى» مى‌باشد.

كتاب حاضر در اصل با نام «معرفة الناقلين»، از تأليفات ابو عمرو، محمد بن عمر بن عبد العزيز كشى، از علما و بزرگان نيمه اول قرن چهارم هجرى است.

شيخ طوسى (متوفاى 460 هجرى) نام كتاب را «معرفة الناقلين عن الأئمة الصادقين عليهم‌السلام» دانسته و آن را تلخيص و تهذيب نموده و در سال 456 هجرى براى شاگردش املاء كرده و آن را «اختيار معرفة الرجال»ناميده است.

پس كتاب حاضر مهذّب «معرفة الناقلين» كشى است كه با نام «اختيار معرفة الرجال» توسط شيخ طوسى منتشر شده است.

منابع

  • مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی ، نرم افزار درایه النور نسحه 1/2، بخش کتاب شناسی