درر الفوائد فی الحاشیه علی الفرائد (کتاب)

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو

نام كامل اين كتاب «دررالفوائد في الحاشية على الفرائد» است. اين كتاب اثر محقق اصولى، ملا محمدكاظم خراسانى معروف به آخوند خراسانى از علماى بزرگ و از چهره‌هاى درخشان علماى شيعه در قرن چهاردهم هجرى است. (1255-1329 هجرى قمرى)

موضوع‌

موضوع كتاب حاضر اصول فقه است. اين كتاب تعليقه‌اى بر كتاب «فرائد الأصول» شيخ انصارى است. آخوند خراسانى در اين كتاب به شرح و توضيح نظريات استاد خود، شيخ انصارى پرداخته و نظريات و ديدگاه‌هاى اصولى خود را نيز بر آن افزوده است.

كتاب حاضر يكى از منابع مهم براى دستيابى به ديدگاه‌هاى اصولى آخوند خراسانى است. وى در كتاب مشهور خود «كفاية الأصول»، بسيارى از آراء خود را به صورت رمز و اشاره بيان كرده و براى شرح و توضيح نظريات ايشان بسيارى از علما به اين كتاب مراجعه مى‌كنند، چرا كه ايشان در اين كتاب با عباراتى وافى و روشن بسيارى از نظريات خود را شرح داده است.

انگيزه نگارش‌

آخوند خراسانى در مقدمه كتاب انگيزه خود را از نگارش اين كتاب اين گونه بيان مى‌فرمايد: إني بينما أراجع هذه الدرر البهية، و أطالع تلك الغرر السنية، التى صنفها علامة الآفاق و أستاذ الكل على الإطلاق، عماد الملة والدين و مروج شريعة سيد المرسلين و تاج الفقهاء والمجتهدين من القدماء والمتأخرين، فخرالمحققين و افتخار المدققين، الورع التقي، الصفي النقي، علم الهدى، أستاذنا و مولينا و آيت الله في الورى، الحاج شيخ مرتضى الأنصاري، تغمده الله بغفرانه و أسكنه فسيح جنانه، سنح بخاطري الفاتر، أن أعلق عليه وجيزة لطيفة و تعليقة مشتملة على فوائد استفدتها من الأساتيذ، و عوائد ادخرتها من الأسانيد، و زوايد ظفرت عليها بالنظر الثاقب والفكر الصائب، ليكون تذكرة لى و لمن راجعها من بعدى. والمرجو من الناظرين أن ينظروا إليها بعين اللطف والإنصاف، و يتجنبوا التعصب و الإعتساف، و بالله أستعين إنه خير معين و عليه توكلت و إليه أنيب.

يعنى: «هنگامى كه به كتاب رسائل كه شامل مرواريدهاى ارزشمندى است، مراجعه نمودم و آن گوهرهاى گرانبها را مطالعه كردم... تصميم گرفتم تعليقه‌اى كوتاه و لطيف بر آن بنگارم. تعليقه‌اى كه شامل فوائدى باشد كه از اساتيد خود بهره برده‌ام و يا با فكر و انديشه خود بر آن دست يافته‌ام تا يادآورى باشد براى خودم و كسانى كه بعد از من به آن مراجعه مى‌كنند.

از خوانندگان درخواست دارم با ديده لطف و انصاف به آن بنگرند و از روى تعصب و بدون تأمل بر آن ننگرند. از خداوند بزرگ نيز يارى مى‌خواهم كه او بهترين ياوران است و بر او توكل كرده و به سوى او انابه مى‌كنم.

بخش‌هاى كتاب‌

كتاب «دررالفوائد» شامل تمام بخشهاى كتاب «رسائل» مى‌باشد و مباحث قطع، ظن، أصالة البرائة، استصحاب و تعادل و تراجيح را مورد نقد و بررسى قرار داده است.

مؤلف در اين كتاب بعد از آوردن بخشى از كلام شيخ انصارى با عباراتى روشن و دقيق به شرح و تفسير آن و بيان ديدگاه‌هاى خود پرداخته است.

حاشيه‌اى ديگر از مؤلف‌

آخوند خراسانى حاشيه‌اى ديگر نيز بر فرائد الأصول شيخ انصارى دارد كه آن را قبلاً نگاشته و ظاهراً كتاب «دررالفوائد» تكميل شده آن است، چرا كه در بسيارى موارد اين دو حاشيه به هم شبيه هستند ولى در حاشيه جديد (دررالفوائد) نكات فراوانى علاوه بر حاشيه ديگر دارد.

شيخ آقا بزرگ تهرانى در اين باره مى‌فرمايد: «الحاشية عليه (الرسائل)، لشيخنا المولى محمد كاظم بن المولى حسين الخراساني المتوفى بالنجف بين الطلوعين من يوم الثلثاء 20 ذی الحجه 1329 هي القديمة التي خرجت من المبيضة و هي تامة لكنها لم تطبع و هي أدق الحواشي عليه».

يعنى: «حاشيه بر رسائل نوشته شيخ ما ملا محمدكاظم خراسانى است... اين كتاب تكميل شده همان حاشيه قديمى ايشان است و شامل تمام مباحث رسائل مى‌باشد ولى به چاپ نرسيده است. اين حاشيه دقيقترين حواشى است كه بر كتاب رسائل شيخ انصارى نگاشته شده است».

نسخه‌هاى خطى‌

  1. نسخه‌اى در كتابخانه آستان قدس رضوى در مشهد مقدس. اين نسخه شامل مباحث قطع و ظن و تعادل و تراجيح از حاشيه قديمى است.
  2. نسخه‌اى در كتابخانه حرم حضرت معصومه سلام الله عليها در شهر مقدس قم.
  3. نسخه‌اى در كتابخانه مسجد اعظم در شهر مقدس قم. اين نسخه شامل مباحث استصحاب و تعادل و تراجيح از حاشيه جديد مى‌باشد.
  4. نسخه‌اى ديگر در كتابخانه مسجد اعظم در شهر مقدس قم. اين نسخه شامل مباحث قطع و ظن از حاشيه جديد است.

توضيحات: اين كتاب حاشيه آخوند بر رسائل است.

منابع

نرم افزار اصول فقه، مرکز نور.

منابع اصول فقه
متون به ترتیب تاریخ وفات مولفین
التذکرة بأصول الفقه

شیخ مفید

(م413ق)

الذریعه

سید مرتضی

(436-335)

عدة الاصول

شیخ طوسی

(460-385)

غنیة النزوع

ابن زهره

(585-510)

تهذیب الوصول

علامه حلی

(726-648)

مبادی الوصول

علامه حلی

(726-648)

القواعد و الفوائد

شهید اول

(786-734)

تمهید القواعد

شهید ثانی

(965-911)

معالم الدین

صاحب معالم

(م1011)

زبدة الاصول

شیخ بهائی

(1030-953)

الوافیه فی الاصول

فاضل تونی

(م 1071)

الفوائد الحائریه

وحید بهبهانی

(م1206)

قوانین الاصول

میرزای قمی

(م1231)

فرائد الاصول

شیخ انصاری

(م1281)

کفایة الاصول

آخوند خراسانی

(م1329)

مفاتیح الاصول

سید محمد مجاهد

(م1342)

فوائد الاصول (نائینی)

میرزا محمدحسین نائینی

(1355-1276)

وقایة الأذهان

محمد رضا نجفی اصفهانی

(م 1362)

اصول الفقه

شيخ محمدرضا مظفر

(م 1383)

منتهی الاصول

سید محمد حسن بجنوردی

(1395-1316)

المعالم الجدیده

سید محمد باقر صدر

(1399-1355)

اصول الاستنباط

سید علی نقی حیدری

(1403-1325)

مناهج الوصول

امام خمینی

(1409-1320)

الاصول العامه

سید محمد تقی حکیم

(1346-)

شروح
شروح معالم الدین ← حاشیه معالم، سلطان العلماء (م 1064) - حاشیه معالم، ملا محمد صالح مازندرانی (م 1081) - هدایة المسترشدین، شیخ محمدتقی اصفهانی (م 1248)
شروح فرائد الاصول ← أوثق الوسائل، میرزا موسی بن جعفر بن احمد تبریزی - بحر الفوائد، میرزا محمد حسن آشتیانی - درر الفوائد فی الحاشیه علی الفرائد، آخوند خراسانی - فوائد الرضویه، آقا رضا همدانی
شروح کفایه ← انوار الهدایه، امام خمینی - حاشیة الکفایه، علامه طباطبائی - الحاشیة علی الکفایه، سید حسین بروجردی - حقائق الاصول، سید محسن حکیم - عنایة الاصول، سید مرتضی حسینی یزدی

منتهی الدرایه، سید محمد جعفر جزائری شوشتری - نهایة الدرایة، آیت الله کمپانی - نهایة النهایة، میرزا علی ایروانی