مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

ابومخنف: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(۱۰ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
لوط بن يحيي بن سعيد بن مخنف بن مسلم ازدي عامري (م 157 ه‍.ق)، معروف به ابومخنف از نخستين و بزرگ ترين مورخان شيعه و نویسنده [[مقتل ابومخنف]] است. کتاب او قدیمی ترین کتاب بر جای مانده در تاریخ کربلاست. منابع تاریخی پس از مقتل ابومخنف در نگارش گزارش حادثه کربلا از مقتل ابومخنف استفاده زیادی برده اند.
+
{{خوب}}
 +
'''«لوط بن یحیی»''' معروف به '''«ابو مخنف»''' (م، ۱۵۷ ق)، از نخستین مورخان [[شیعه|شیعه]] در قرن دوم هجری و از اصحاب [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]] علیه‌السلام است. از مهمترین آثار منسوب به او کتاب «[[مقتل ابومخنف|مقتل الحسین علیه‌السلام]]» است، که قدیمی‌ترین کتاب بر جای مانده در تاریخ [[کربلا]] بوده و مورد استفاده فراوان منابع تاریخی پس از خود قرار گرفته است.
 +
{{شناسنامه عالم
 +
||نام کامل = ابو مخنف لوط بن یحیی
 +
||تصویر=
 +
||زادروز = 
 +
|زادگاه = [[کوفه]]
 +
|وفات =  ۱۵۷ قمری
 +
|مدفن =
 +
|اساتید = 
 +
|شاگردان =
 +
|آثار = مولد امیرالمؤمنین علیه السلام، مقتل امیرالمؤمنین علیه السلام، مقتل حسن بن علی علیه السلام، [[مقتل الحسین علیه السلام (کتاب)|مقتل الحسین علیه السلام]]، مقتل حجر بن عدی، فتوح الشام، اخبار المختار،...
 +
}}
 +
==ولادت و نسب==
 +
لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف بن سلیم ازدی عامری، معروف به «ابومخنف»، اهل [[کوفه]] و از خاندانی مشهور از تیره غامد و از قبیله بزرگ [[یمن|یمنی]] ‌اَزْد است.<ref> هشام کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۲ ص۴۸۱-۴۸۲.</ref> در تاریخ ولادت او اختلاف است؛<ref>رک: دائره المعارف بزرگ اسلامی</ref> چیزی که مسلم است اینکه او زمان [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]] علیه السلام (۸۳-۱۴۸ ق) را درک کرده و از ایشان روایت نموده است. همچنین از آنجا که ابوالحسن مداینی از ابومخنف روایت کرده، با توجه به تاریخ ولادت وی در ۱۳۵ ق، می‌توان تاریخ درگذشت ابومخنف را در سالهای پیش از ۱۷۰ ق. دانست.<ref>ئائره المعارف بزرگ اسلامی</ref>
  
==جد ابومخنف==
+
جد بزرگ ابومخنف، یعنی مخنف بن سلیم، در زمره اصحاب [[پیامبر اسلام|پیامبر]] (ص) یاد شده است.<ref> ابن عبدالبر،الاستیعاب فی معرفه الاصحاب،ج۴،ص۱۴۶۷.</ref> او بعد از پیامبر در زمره یاران [[امام علی علیه السلام|امیرالمؤمنین علی]] (ع) قرار گرفت و در [[جنگ جمل]] شرکت کرد<ref> بلاذری، انساب الاشراف ،ج۲، ص۲۳۶ </ref> و دو برادرش را در این جنگ از دست داد.<ref>بلاذری، انساب الاشراف ،ج۲، ص۲۴۱.</ref> مخنف بن سلیم بعد از جنگ جمل از سوی امام(ع) به امارت [[اصفهان]] و همدان گماشته شد.<ref> بحار الأنوار، جلد ۳۲، صفحۀ ۳۵۷  </ref> در جریان [[جنگ صفین|جنگ صفّین]]، أمیرالمؤمنین علیه السّلام نامه‌اى جالب براى او نوشتند، و او را دعوت به شرکت در [[جهاد]] بر علیه [[معاویه|معاویه]] نمودند، و او حارث بن أبى الحارث بن ربیع را به جاى خود نصب کرد، و به محضر على علیه السّلام شتافت و در جنگ صفّین شرکت جست<ref> بحار الأنوار، ج ۳۲، صفحۀ ۳۹۹-۴۰۰ </ref> و بر بخشى از لشکر صفّین امارت یافت.<ref> وقعة صفّین، نصر بن مزاحم،  ص ۱۱۷</ref> هنگامى که حضرت على علیه السّلام در زمان بازگشت از [[بصره]]، جمعى از مسلمانها را بر کوتاهى نمودن در میدان جنگ سرزنش مى‌فرمودند، نگاهى به مخنف نمودند، و فرمودند: «لکنّ‌ مخنف بن سلیم و قومه لم یتخلّفوا» و بدین‌وسیله او را مورد تجلیل و تکریم قرار دادند.<ref> وقعة صفّین، نصر بن مزاحم،  ص ۸ </ref> [[عبدالله مامقانی|مرحوم مامقانى]]، از مجموع برنامه‌هاى أمیرالمؤمنین علیه السّلام نسبت به مخنف بن سلیم، و اقدامات او در اطاعت و حمایت از على علیه السّلام، نتیجه‌گیرى نموده که، او نه‌تنها از چهره‌هاى موثّق بوده، بلکه مرتبه‌اى فوق [[عدالت]] داشته است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳، ص ۲۰۷</ref>
 +
به گزارش [[ابن حجرعسقلانی|ابن حجر]] مخنف در سال ۶۴ قمری در [[قیام توابین|قیام توابین]] که بعد از واقعه [[کربلا]] به رهبری [[سلیمان بن صرد خزاعی|سلیمان بن صُرَد خزاعی]] صورت گرفت کشته شد.<ref> ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب ، ۱۰/۷۸</ref>
  
جد ابومخنف، زائد، یعنی مخنف بن سلیم در جنگ جمل از همراهان امام علی علیه السلام بوده و پیش از نبرد صفین از سوی امیرالمؤمنین علیه السلام به فرمانداری اصفهان و همدان گماشته شد و با شروع جنگ صفین دو نفر را به جای خویش قرار داد و خود در صفین حضور یافت.
+
اما درباره یحیی پدر ابومخنف و نیز سعید پدربزرگش اطلاعات چندانی در دسترس نیست.
  
==مذهب ابومخنف==
+
==وثاقت ابومخنف==
 +
کتب رجالی [[اهل سنت]] عموماً ابومخنف را ثقه ندانسته اند.<ref>نکـ:ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال ج۶، ص۲۱۱۰؛دارقطنی، کتاب الضّعفاء، ۱۴۶؛ ابن جوزی، الموضوعات ،ج۱، ص۴۰۶.</ref> البته این احتمال وجود دارد که این عدم وثاقت ناشی از موضع‌گیری عمومی [[محدث|محدثان]] در برابر [[اخباریان]] باشد که همواره آنان را مورد طعن قرار داده اند و تقریباً هیچ یک از اخباریان متقدم از این طعنها در امان نبوده اند. بخصوص کسانی مثل ابو مخنف که اخبار [[شیعه|شیعیان]] را بسیار نقل نموده اند.<ref>رک: دائره المعارف بزرگ اسلامی</ref>
  
دانشمندان شیعه درباره مذهب ابومخنف، اختلاف نظر دارند. برخی از آنان به [[شیعه]] بودن وی تصریح کرده اند؛ ولی در این که او [[امامیه|شیعه امامی]] باشد، تردید دارند. رسول جعفریان در کتاب "تاملی در نهضت عاشورا" می گوید:
+
قابل ذکر است که هر چند ابومخنف از نظر عالمان اهل سنت به وثاقت شناخته نشده، ولی مورخان بزرگی چون [[محمد بن عمر واقدی|واقدی]]، [[ابن قتیبه دینوری|ابن قتیبه]]، [[محمد بن جریر طبری|طبری]] و [[عزالدین ابن اثیر|ابن اثیر]]، از او روایت نقل کرده اند.<ref>حسین پور، سید علی، راویان عاشورا چه کسانی هستند؟</ref>
  
می توان پذیرفت که وی نوعی عقیده به تشیع دارد، در همان حدی که در کوفه رایج بوده است، یعنی راجع به خلفای اول و دوم اثباتا و نفیا حرفی نداشتند، نسبت به خلیفه سوم انتقادهای تندی می شده و معاویه را اصلا نمی پذیرفتند <ref>تاملی در نهضت عاشورا، صفحه 13</ref>
+
==مذهب ابومخنف==
 
+
درباره مذهب ابومخنف، اختلاف نظر است. البته شواهدی بر [[شیعه|تشیع]] او وجود دارد، از جمله اینکه:
==روایات ابومخنف==
 
 
 
راویان موثق بسیاری را می توان نام برد که شاهد عینی حادثه بوده اند و گزارش های آنان برای شیعه و سنی حجت و سند است. در این جا فقط از امام سجاد علیه السلام یاد می کنیم که سند برخی از روایات ابومخنف با دو واسطه به آن حضرت می رسد. ابومخنف روایاتی را نیز با یک واسطه از [[امام محمدباقر]] علیه السلام و روایاتی را هم بی واسطه از [[امام صادق|امام جعفر صادق]] علیه السلام نقل کرده است.
 
 
 
او به جهت علم تاريخ و كتاب هايش امتياز ويژه‌اي در كوفه نسبت به ساير شيعه ها داشت و اخباري مشهور سده دوّم هجري بوده است.
 
 
 
قابل ذکر است که هر چند ابومخنف از نظر عالمان [[اهل سنت]] به وثاقت شناخته نشده ولی مورخان بزرگی چون [[واقدی]]، [[ابن قتیبه]]، [[طبری]] و [[ابن اثیر]]، از او روایت نقل کرده اند.
 
 
 
==تأليفات==
 
كتاب هاي او در دست نيست ولي در ميان كتب مورخان صاحب نام به آن ها اشاره شده است. او درباره اشخاص و وقايع مهمي كه در دورة خود و قبل از او اتفاق افتاده، حديث يا مقتل نوشته است.
 
 
 
كتاب مولد امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ ، مقتل امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ ، مقتل حجر بن عدي، متقل حسن بن علي ـ عليه السّلام ـ ، مقتل عثمان، وفاة معاويه، فتوح خراسان، فتوح الشام، فتوح العراق، المغازي كتاب المعمرين، اخبار مصعب، كتاب الجمل، كتاب حديث الأزارقه، كتاب المشوري، اخبار الحجاج بن يوسف، اخبار دير الجماجم، اخبار المختار، اخبار زياد بن أبيد.[1]
 
 
 
==کتاب مقتل الحسین==
 
  
قرائن تاریخی نشان می دهد که ابومخنف کتاب «مقتل الحسین علیه السلام» را در حدود دهه سوم از سده دوم هجری، تألیف کرده است. از این رو، می توان با ظن قریب به یقین گفت که کتاب مقتل الحسین در سالهای پایانی دهه سوم سده دوم هجری، یعنی بین سالهای ۱۲۷ تا ۱۳۰ که دوره ضعف امویان و مقارن با آغاز دعوت عباسیان است، تدوین شده است و به گفته برخی از محققان هیچ بعید نیست که این تألیف از سوی امام یا عباسیان به ابومخنف پیشنهاد شده باشد؛ تا از این گزارش های هولناک تاریخی که لکه ننگی بر دامان خاندان اموی بوده، در تبلیغ و پیشبرد نهضت خود بر ضد امویان و سقوط آنان و بهره گیرند.
+
*چنانکه بیان شد پدران او و بخصوص جد بزرگش مخنف بن سلیم از اصحاب [[ائمه اطهار|ائمه]] (علیهم السلام) و ارادتمندان به ایشان بوده اند.
 +
*او اخبار مربوط به [[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] و [[امام حسین علیه السلام|امام حسین]] (علیهماالسلام) جمع کرده است.
 +
*از دیگر شواهد اینکه او اهل [[کوفه]] بوده است که عموماً به [[اهل البیت|اهل بیت]] (علیهم السلام) گرایش داشته اند. البته این گرایش به اهل بیت در کوفه به معنای [[شیعه]] اصطلاحی امروزی که معتقد به [[امامت]] باشد نیست، بلکه نوعی جانبداری سیاسی و اعتقادی است. رسول جعفریان در کتاب "تأملی در نهضت عاشورا" می گوید: می توان پذیرفت که وی نوعی عقیده به تشیع دارد، در همان حدی که در کوفه رایج بوده است، یعنی راجع به [[ابوبکر|خلیفه اول]] و [[عمر بن خطاب|خلیفه دوم]] اثباتا و نفیا حرفی نداشتند، نسبت به [[عثمان بن عفان|خلیفه سوم]] انتقادهای تندی می شده و [[معاویه]] را اصلا نمی پذیرفتند.<ref>تاملی در نهضت عاشورا، صفحه ۱۳</ref>
 +
*[[شیخ طوسی]] نام او را در زمره اصحاب [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]] علیه السلام آورده است.<ref>    رجال الطوسی، ص۲۷۵ </ref> اما [[علامه مجلسى|علامه مجلسی]] نام او و کتابش را در فهرست «کتب المخالفین» آورده است.<ref>نک:  بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏۱، ص ۲۵</ref> [[ابن ابی الحدید|ابن ابی الحدید]] نیز او را شیعه ندانسته است.<ref>  نک: شرح نهج البلاغة  ، ج۱ ، ص۱۴۷  </ref>
 +
*روایات او در آثار [[امامیه|امامیه]] همچون [[شیخ کلینی|شیخ کلینی]]<ref> الکافی ج۴ ، ص۳۱</ref> و [[شیخ صدوق]]<ref> التوحید، ابن بابویه، ص ۲۷۸  </ref> و [[شیخ مفید|شیخ مفید]]<ref>نک: الامالی،۱۲۷،۱۵۹،۱۶۹؛ الاختصاص،۱۳</ref> نقل شده است.
  
ابومخنف قدیمی ترین مورخ کربلاست. بسیاری از راویان اصلی واقعه عاشورا در روایات ابومخنف، شاهدان عینی و حاضران در میدان کربلا بودند. کتاب مقتل الحسین علیه السلام ابومخنف که بر پایه منابع شفاهی محکمی تدوین یافته، از طریق راویان مورد اعتمادی مانند هشام بن محمد بن السائب کلبی، نسب شناس معروف کوفی بدست مورخان بعدی، چون واقدی، طبری، ابن قتیبه، مسعودی، [[شیخ مفید]] و دیگران رسیده است.  
+
==آثار و تألیفات==
 +
کتاب های ابومخنف در دست نیست، ولی در میان کتب مورخان صاحب نام به آنها اشاره شده است. او درباره اشخاص و وقایع مهمی که در دوره خود و قبل از او اتفاق افتاده، کتبی با عنوان اخبار یا [[مقتل|مقاتل]] نوشته است. کتابهایی که به او نسبت داده شده عبارتند از:
 +
 +
کتاب مولد [[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] علیه السّلام، مقتل امیرالمؤمنین علیه السّلام، مقتل [[امام حسن علیه السلام|حسن بن علی]] علیه السّلام، [[مقتل الحسین علیه السلام (کتاب)|مقتل الحسین علیه السلام]]، مقتل [[حجر بن عدی|حجر بن عدی]]، مقتل [[عثمان]]، وفاة [[معاویه]]، فتوح خراسان، فتوح الشام، فتوح العراق، المغازی، کتاب المعمرین، اخبار مصعب، کتاب الجمل، کتاب حدیث الأزارقه، کتاب المشوری، اخبار [[حجاج بن یوسف|الحجاج بن یوسف]]، اخبار دیر الجماجم، اخبار [[مختار ثقفی|المختار]]، اخبار [[زیاد بن ابیه|زیاد بن أبیه]].<ref> اعیان الشیعه، ج ۱، ص ۱۵۵؛ الذریعه، ج ۱، ص ۳۱۲٫  </ref>
 +
 +
'''کتاب مقتل الحسین:'''
  
ارزش تاريخي مقتل ابو مخنف از اين جهت است كه خود او حوادث را از نزديك ديده و يا از زبان مشاهده كننده به طور مستقيم نقل مي كند به كتاب مقتل ابو مخنف در آثار ابن نديم، نجاشي اشاره شده و طبري در تاريخ و شيخ مفيد در ارشاد خود مطالب و منقولات او را آورده و اخيراً در كتاب جداگانه اي منقولات او جمع آوري و تحقيق شده است. اين مقتل شامل روايات مفصّلي دربارة واقعه كربلا از بررسي زمينه هاي آن تا خروج امام حسين ـ عليه السّلام ـ از مدينه شروع و به فعاليّت شيعيان در كوفه و مقابله عبيد الله بن زياد، جنگ سپاه شام با امام، قيام كوفيان و قيام مختار را ذكر كرده و به تمامي زواياي واقعه كربلا اشاره كرده است. در چاپ اخير فهرستي از شيوخ و راويان ابو مخنف با بعضي توضيحات عرضه شده است.
+
مهمترین و معروفترین اثر ابومخنف کتاب «[[مقتل الحسین علیه السلام (کتاب)|مقتل الحسین]]» (علیه السّلام) بوده است. با توجه به قرائن تاریخی می توان گفت که ابومخنف کتاب مقتل الحسین را در بین سالهای ۱۲۷ تا ۱۳۰ هجری که مقارن با آغاز دعوت [[حکومت بنی عباس|عباسیان]] است، نگاشته است.  
 +
این کتاب تا قرن چهارم موجود بوده و پس از آن از بین رفته است. کتابی هم که با عنوان مقتل ابومخنف وجود دارد به دلایل متعدد، کتاب دیگری است که در قرن ششم نوشته شده و به او نسبت داده شده است.<ref>رک: اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام‌حسین، ۱۳۹۱ش، ص۴۲؛ </ref>
  
علامه مجلسي نام مقتل ابو مخنف را در جلد 10 بحار آورده و به آن اشاره كرده است. مقتل ابو مخنف از نخستين و مهم ترين مقتل هاي موجود بوده و از منابع دست اوّل و مورد اعتماد در اين زمينه مي باشد و مقتل نويسان متأخر از آن بهره برده اند. اما مقتل ابي مخنف موجود، غير از کتاب لوط بن يحيي است و در آن مطالب سست و بي پايه فراوان آمده و لذا بر آن اعتماد نشايد. محدث قمي مي نويسد: ولکن الاسف انه فقد و لا لوجد منه نسخه و اما المقتل الذي بايدينا و ينسب اليه فليس له.
+
[[محدث نوری]] در کتاب «لؤلؤ و مرجان»، دربارۀ مقتل منسوب به ابومخنف می‌نویسد: «ابومخنف لوط بن یحیی از بزرگان محدثین و معتمد ارباب سیر و تواریخ است و مقتل او در نهایت اعتبار... و لکن افسوس که اصل مقتل بی‌عیب او در دست نیست و این مقتل موجود که به او نسبت می‌دهند، مشتمل است بر بعضی مطالب مُنکَرۀ مخالفِ اصول مذهب و البته آن را اَعادی و جُهّال به جهت پاره‌ای از اغراض فاسده، در آن کتاب داخل کردند و از این جهت از حد اعتبار و اعتماد افتاده، بر منفردات آن هیچ وثوقی نیست».<ref> اسفندیاری، محمد، کتاب‌شناسی تاریخی امام‌حسین، ۱۳۹۱ش، ص۴۳ </ref>
  
اين كتاب در يك جلد به زبان عربي در سال 1398 ‍ ه‍ .ق به همّت حسين غفّاري استخراج، تحقيق و از طرف انتشارات علميه قم به چاپ رسيده است.
+
البته با توجه به اینکه [[محمد بن جریر طبری|طبری]] و دیگران در آثار خود بخشهایی از کتاب مقتل الحسین را نقل کرده اند، پژوهشگران توانسته اند با جمع آوری این نقلهای پراکنده تا حدودی آن کتاب را بازسازی کنند. از آن جمله است:
  
 +
*[[مقتل الحسین علیه السلام (کتاب)|مقتل الحسین علیه السلام]]، به‌کوشش حسن غفاری (قم: [[کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی|کتابخانه آیت الله مرعشی]])؛
 +
*[[وقعة الطف (کتاب)|وقعة الطف لابی مخنف]]، به تحقیق محمدهادی یوسفی غروی. این کتاب توسط جواد سلیمانی با عنوان «نخستین گزارش مستند از نهضت [[عاشورا]]» و توسط محمد صادق روحانی با عنوان «ترجمه وقعة الطف، بازسازی مقتل الحسین ابومخنف» به فارسی ترجمه شده است.
 +
*مقتل الحسین ابی‌مخنف، تصحیح و ترجمهٔ حجت الله جودکی (قم: انتشارات خیمه، ۱۳۹۳).<ref> ابومخنف، مقتل الحسین ابی‌مخنف، تصحیح و ترجمهٔ حجت‌الله جودکی، ۱۳۹۳ </ref>
 +
==پانویس==
 +
{{پانویس}}
 
==منابع==
 
==منابع==
 +
*"ابومخنف"، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
 +
*"راویان عاشورا چه کسانی هستند؟"، سید علی حسین‌پور، [http://www.hawzah.net/fa/Magazine/View/4892/7647/95913 پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]، بازیابی: ۲۷ آبان ۱۳۹۲.
 +
*رسول جعفریان، تاملی در نهضت عاشورا.
 +
*مقتل الحسین علیه‌السّلام، حافظ فرزانه، پایگاه اندیشه قم.
  
* سید علی حسین پور، راویان عاشورا چه کسانی هستند؟، [http://www.hawzah.net/fa/Magazine/View/4892/7647/95913 پایگاه اطلاع رسانی حوزه]، بازیابی: 27 آبان 1392.
+
{{سنجش کیفی
*رسول جعفریان، تاملی در نهضت عاشورا
+
|سنجش=شده
*حافظ فرزانه، مقتل الحسين عليه السّلام، پایگاه اندیشه قم
+
|شناسه= خوب
 +
|عنوان بندی مناسب= خوب
 +
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
 +
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 +
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
 +
|جامعیت= خوب
 +
|رعایت اختصار= خوب
 +
|سیر منطقی= خوب
 +
|کیفیت پژوهش= خوب
 +
|رده=دارد
 +
}}
  
[[رده:شخصیت ها]]
+
[[رده:علمای قرن دوم]]
[[رده:مقاتل]]
+
[[رده:اصحاب امام صادق علیه السلام]]
 +
[[رده:تاریخ نویسان]]
 +
[[رده:راویان حدیث]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۷ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۴۳

«لوط بن یحیی» معروف به «ابو مخنف» (م، ۱۵۷ ق)، از نخستین مورخان شیعه در قرن دوم هجری و از اصحاب امام صادق علیه‌السلام است. از مهمترین آثار منسوب به او کتاب «مقتل الحسین علیه‌السلام» است، که قدیمی‌ترین کتاب بر جای مانده در تاریخ کربلا بوده و مورد استفاده فراوان منابع تاریخی پس از خود قرار گرفته است.

نام کامل ابو مخنف لوط بن یحیی
زادگاه کوفه
وفات ۱۵۷ قمری

Line.png


آثار

مولد امیرالمؤمنین علیه السلام، مقتل امیرالمؤمنین علیه السلام، مقتل حسن بن علی علیه السلام، مقتل الحسین علیه السلام، مقتل حجر بن عدی، فتوح الشام، اخبار المختار،...

ولادت و نسب

لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف بن سلیم ازدی عامری، معروف به «ابومخنف»، اهل کوفه و از خاندانی مشهور از تیره غامد و از قبیله بزرگ یمنی ‌اَزْد است.[۱] در تاریخ ولادت او اختلاف است؛[۲] چیزی که مسلم است اینکه او زمان امام صادق علیه السلام (۸۳-۱۴۸ ق) را درک کرده و از ایشان روایت نموده است. همچنین از آنجا که ابوالحسن مداینی از ابومخنف روایت کرده، با توجه به تاریخ ولادت وی در ۱۳۵ ق، می‌توان تاریخ درگذشت ابومخنف را در سالهای پیش از ۱۷۰ ق. دانست.[۳]

جد بزرگ ابومخنف، یعنی مخنف بن سلیم، در زمره اصحاب پیامبر (ص) یاد شده است.[۴] او بعد از پیامبر در زمره یاران امیرالمؤمنین علی (ع) قرار گرفت و در جنگ جمل شرکت کرد[۵] و دو برادرش را در این جنگ از دست داد.[۶] مخنف بن سلیم بعد از جنگ جمل از سوی امام(ع) به امارت اصفهان و همدان گماشته شد.[۷] در جریان جنگ صفّین، أمیرالمؤمنین علیه السّلام نامه‌اى جالب براى او نوشتند، و او را دعوت به شرکت در جهاد بر علیه معاویه نمودند، و او حارث بن أبى الحارث بن ربیع را به جاى خود نصب کرد، و به محضر على علیه السّلام شتافت و در جنگ صفّین شرکت جست[۸] و بر بخشى از لشکر صفّین امارت یافت.[۹] هنگامى که حضرت على علیه السّلام در زمان بازگشت از بصره، جمعى از مسلمانها را بر کوتاهى نمودن در میدان جنگ سرزنش مى‌فرمودند، نگاهى به مخنف نمودند، و فرمودند: «لکنّ‌ مخنف بن سلیم و قومه لم یتخلّفوا» و بدین‌وسیله او را مورد تجلیل و تکریم قرار دادند.[۱۰] مرحوم مامقانى، از مجموع برنامه‌هاى أمیرالمؤمنین علیه السّلام نسبت به مخنف بن سلیم، و اقدامات او در اطاعت و حمایت از على علیه السّلام، نتیجه‌گیرى نموده که، او نه‌تنها از چهره‌هاى موثّق بوده، بلکه مرتبه‌اى فوق عدالت داشته است.[۱۱] به گزارش ابن حجر مخنف در سال ۶۴ قمری در قیام توابین که بعد از واقعه کربلا به رهبری سلیمان بن صُرَد خزاعی صورت گرفت کشته شد.[۱۲]

اما درباره یحیی پدر ابومخنف و نیز سعید پدربزرگش اطلاعات چندانی در دسترس نیست.

وثاقت ابومخنف

کتب رجالی اهل سنت عموماً ابومخنف را ثقه ندانسته اند.[۱۳] البته این احتمال وجود دارد که این عدم وثاقت ناشی از موضع‌گیری عمومی محدثان در برابر اخباریان باشد که همواره آنان را مورد طعن قرار داده اند و تقریباً هیچ یک از اخباریان متقدم از این طعنها در امان نبوده اند. بخصوص کسانی مثل ابو مخنف که اخبار شیعیان را بسیار نقل نموده اند.[۱۴]

قابل ذکر است که هر چند ابومخنف از نظر عالمان اهل سنت به وثاقت شناخته نشده، ولی مورخان بزرگی چون واقدی، ابن قتیبه، طبری و ابن اثیر، از او روایت نقل کرده اند.[۱۵]

مذهب ابومخنف

درباره مذهب ابومخنف، اختلاف نظر است. البته شواهدی بر تشیع او وجود دارد، از جمله اینکه:

  • چنانکه بیان شد پدران او و بخصوص جد بزرگش مخنف بن سلیم از اصحاب ائمه (علیهم السلام) و ارادتمندان به ایشان بوده اند.
  • او اخبار مربوط به امیرالمؤمنین و امام حسین (علیهماالسلام) جمع کرده است.
  • از دیگر شواهد اینکه او اهل کوفه بوده است که عموماً به اهل بیت (علیهم السلام) گرایش داشته اند. البته این گرایش به اهل بیت در کوفه به معنای شیعه اصطلاحی امروزی که معتقد به امامت باشد نیست، بلکه نوعی جانبداری سیاسی و اعتقادی است. رسول جعفریان در کتاب "تأملی در نهضت عاشورا" می گوید: می توان پذیرفت که وی نوعی عقیده به تشیع دارد، در همان حدی که در کوفه رایج بوده است، یعنی راجع به خلیفه اول و خلیفه دوم اثباتا و نفیا حرفی نداشتند، نسبت به خلیفه سوم انتقادهای تندی می شده و معاویه را اصلا نمی پذیرفتند.[۱۶]
  • شیخ طوسی نام او را در زمره اصحاب امام صادق علیه السلام آورده است.[۱۷] اما علامه مجلسی نام او و کتابش را در فهرست «کتب المخالفین» آورده است.[۱۸] ابن ابی الحدید نیز او را شیعه ندانسته است.[۱۹]
  • روایات او در آثار امامیه همچون شیخ کلینی[۲۰] و شیخ صدوق[۲۱] و شیخ مفید[۲۲] نقل شده است.

آثار و تألیفات

کتاب های ابومخنف در دست نیست، ولی در میان کتب مورخان صاحب نام به آنها اشاره شده است. او درباره اشخاص و وقایع مهمی که در دوره خود و قبل از او اتفاق افتاده، کتبی با عنوان اخبار یا مقاتل نوشته است. کتابهایی که به او نسبت داده شده عبارتند از:

کتاب مولد امیرالمؤمنین علیه السّلام، مقتل امیرالمؤمنین علیه السّلام، مقتل حسن بن علی علیه السّلام، مقتل الحسین علیه السلام، مقتل حجر بن عدی، مقتل عثمان، وفاة معاویه، فتوح خراسان، فتوح الشام، فتوح العراق، المغازی، کتاب المعمرین، اخبار مصعب، کتاب الجمل، کتاب حدیث الأزارقه، کتاب المشوری، اخبار الحجاج بن یوسف، اخبار دیر الجماجم، اخبار المختار، اخبار زیاد بن أبیه.[۲۳]

کتاب مقتل الحسین:

مهمترین و معروفترین اثر ابومخنف کتاب «مقتل الحسین» (علیه السّلام) بوده است. با توجه به قرائن تاریخی می توان گفت که ابومخنف کتاب مقتل الحسین را در بین سالهای ۱۲۷ تا ۱۳۰ هجری که مقارن با آغاز دعوت عباسیان است، نگاشته است. این کتاب تا قرن چهارم موجود بوده و پس از آن از بین رفته است. کتابی هم که با عنوان مقتل ابومخنف وجود دارد به دلایل متعدد، کتاب دیگری است که در قرن ششم نوشته شده و به او نسبت داده شده است.[۲۴]

محدث نوری در کتاب «لؤلؤ و مرجان»، دربارۀ مقتل منسوب به ابومخنف می‌نویسد: «ابومخنف لوط بن یحیی از بزرگان محدثین و معتمد ارباب سیر و تواریخ است و مقتل او در نهایت اعتبار... و لکن افسوس که اصل مقتل بی‌عیب او در دست نیست و این مقتل موجود که به او نسبت می‌دهند، مشتمل است بر بعضی مطالب مُنکَرۀ مخالفِ اصول مذهب و البته آن را اَعادی و جُهّال به جهت پاره‌ای از اغراض فاسده، در آن کتاب داخل کردند و از این جهت از حد اعتبار و اعتماد افتاده، بر منفردات آن هیچ وثوقی نیست».[۲۵]

البته با توجه به اینکه طبری و دیگران در آثار خود بخشهایی از کتاب مقتل الحسین را نقل کرده اند، پژوهشگران توانسته اند با جمع آوری این نقلهای پراکنده تا حدودی آن کتاب را بازسازی کنند. از آن جمله است:

پانویس

  1. هشام کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۲ ص۴۸۱-۴۸۲.
  2. رک: دائره المعارف بزرگ اسلامی
  3. ئائره المعارف بزرگ اسلامی
  4. ابن عبدالبر،الاستیعاب فی معرفه الاصحاب،ج۴،ص۱۴۶۷.
  5. بلاذری، انساب الاشراف ،ج۲، ص۲۳۶
  6. بلاذری، انساب الاشراف ،ج۲، ص۲۴۱.
  7. بحار الأنوار، جلد ۳۲، صفحۀ ۳۵۷
  8. بحار الأنوار، ج ۳۲، صفحۀ ۳۹۹-۴۰۰
  9. وقعة صفّین، نصر بن مزاحم، ص ۱۱۷
  10. وقعة صفّین، نصر بن مزاحم، ص ۸
  11. مامقانی، تنقیح المقال، ج۳، ص ۲۰۷
  12. ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب ، ۱۰/۷۸
  13. نکـ:ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال ج۶، ص۲۱۱۰؛دارقطنی، کتاب الضّعفاء، ۱۴۶؛ ابن جوزی، الموضوعات ،ج۱، ص۴۰۶.
  14. رک: دائره المعارف بزرگ اسلامی
  15. حسین پور، سید علی، راویان عاشورا چه کسانی هستند؟
  16. تاملی در نهضت عاشورا، صفحه ۱۳
  17. رجال الطوسی، ص۲۷۵
  18. نک: بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏۱، ص ۲۵
  19. نک: شرح نهج البلاغة ، ج۱ ، ص۱۴۷
  20. الکافی ج۴ ، ص۳۱
  21. التوحید، ابن بابویه، ص ۲۷۸
  22. نک: الامالی،۱۲۷،۱۵۹،۱۶۹؛ الاختصاص،۱۳
  23. اعیان الشیعه، ج ۱، ص ۱۵۵؛ الذریعه، ج ۱، ص ۳۱۲٫
  24. رک: اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام‌حسین، ۱۳۹۱ش، ص۴۲؛
  25. اسفندیاری، محمد، کتاب‌شناسی تاریخی امام‌حسین، ۱۳۹۱ش، ص۴۳
  26. ابومخنف، مقتل الحسین ابی‌مخنف، تصحیح و ترجمهٔ حجت‌الله جودکی، ۱۳۹۳

منابع

  • "ابومخنف"، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
  • "راویان عاشورا چه کسانی هستند؟"، سید علی حسین‌پور، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، بازیابی: ۲۷ آبان ۱۳۹۲.
  • رسول جعفریان، تاملی در نهضت عاشورا.
  • مقتل الحسین علیه‌السّلام، حافظ فرزانه، پایگاه اندیشه قم.