غصب خلافت
غصب خلافت اصطلاحی در کلام و تاریخ‌نگاری شیعه است که به تصرف در جایگاه امامت و خلافت — مقامی که به باور امامیه از آنِ امام علی علیه السلام بود — اطلاق می‌شود. این تعبیر دو لایه دارد: لایه‌ای تاریخی که به گردهمایی سقیفهٔ بنی‌ساعده و بیعت با ابوبکر بازمی‌گردد، و لایه‌ای کلامی که مشروعیت آن بیعت را نمی‌پذیرد. متکلمان شیعه امامت را امری انتصابی می‌دانند و با استناد به حدیث غدیر، حدیث منزلت و سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دربارهٔ وصایت امام، کنار گذاشتن او را غصب حق الهی‌اش می‌شمارند. در برابر، اهل سنت آن بیعت را انتخاب صحابه و مصلحت جامعه می‌دانند. «غصب» در این کاربرد اصطلاحی کلامی است، نه حکم فقهی یا قضایی.
محتویات
واژه‌شناسی و اصطلاح
«غصب» در لغت گرفتن چیزی از دیگری به ستم و زور است. در اصطلاح متکلمان امامیه، بر تصرف در امامت — منصبی که به نصّ الهی از آنِ امام است — اطلاق می‌شود. شیخ مفید در اوائل المقالات امامت را امری منصوص و امام علی علیه‌السلام را منصوب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌شمارد. پس «غصب خلافت» داوری‌ای کلامی است که بر پذیرش امامت منصوص استوار است؛ کسی که امامت را انتخابی بداند، این تعبیر را نمی‌پذیرد.[۱]
زمینهٔ تاریخی
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بر پایهٔ گزارش منابع شیعه در ۲۸ صفر سال ۱۱ هجری در مدینه رحلت کرد. پیش از خاک‌سپاری پیکر او، گروهی از انصار در سقیفهٔ بنی‌ساعده برای تصمیم دربارهٔ جانشینی گرد آمدند. امام علی علیه‌السلام و بیشتر بنی‌هاشم در آن گردهمایی حاضر نبودند؛ منابع شیعه علت را اشتغال او به تجهیز و خاک‌سپاری پیامبر می‌دانند.[۲]
گزارش سقیفه
بر پایهٔ گزارش تاریخ طبری، انصار می‌خواستند با سعد بن عباده بیعت کنند. ابوبکر، عمر بن خطاب و ابوعبیده جراح به جمع پیوستند و ابوبکر با استدلال به پیشگامی قریش و مهاجرین، حق آنان را مطرح کرد. عمر در همان گزارش می‌گوید که خود نخستین بیعت‌کننده با ابوبکر بوده و سپس مردم بیعت کرده‌اند. او بعدها این بیعت را چنین خواند: «إِنَّ بَيْعَةَ أَبِي بَكْرٍ كَانَتْ فَلْتَةً، وَقَى اللَّهُ شَرَّهَا»؛ «بیعت ابوبکر کاری شتاب‌زده و بی‌سنجش بود که خدا شرّ آن را بازداشت».[۳]
ادلهٔ نقلی
متکلمان شیعه برای حق امام علی علیه‌السلام به چند دسته دلیل نقلی استناد می‌کنند. نخست حدیث غدیر: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»؛ «هر که من سرپرست اویم، این علی سرپرست اوست». این حدیث را احمد بن حنبل در مسند و محدثان دیگر با طرق فراوان نقل کرده‌اند و علامه امینی آنها را در الغدیر گرد آورده است.[۴]
دوم حدیث منزلت: «أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي»؛ «جایگاه تو نزد من چون جایگاه هارون نزد موسی است، جز آنکه پس از من پیامبری نیست». این حدیث در صحیح بخاری و صحیح مسلم آمده است. سومین دلیل، سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در نخستین دعوت خویشان است: «إِنَّ هَذَا أَخِي وَوَصِيِّي وَخَلِيفَتِي فِيكُمْ»؛ «این [علی] برادر، وصی و جانشین من در میان شماست».[۵]
شیعیان همچنین به آیهٔ ولایت استناد می‌کنند: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»؛ «سرپرست شما تنها خدا و رسول او و مؤمنانی‌اند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند». مفسران شیعه مصداق آن را امام علی علیه‌السلام دانسته‌اند؛ در منابع اهل سنت دربارهٔ شأن نزول آیه اختلاف است.[۶]
ادلهٔ عقلی
در کنار نقل، متکلمان امامیه دو استدلال عقلی می‌آورند. نخست «قاعدهٔ لطف»: حکمت الهی اقتضا می‌کند که جامعه را بی سرپرست معصوم نگذارد. دوم «تقدیم افضل»: کسی که در دانش و پارسایی برتر است، به پیشوایی سزاوارتر است. علامه حلی در کشف المراد امامت را از همین دو راه تبیین می‌کند؛ آنان خویشاوندی نزدیک امام علی علیه‌السلام با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را نیز از ملاک‌های اولویت می‌شمارند. بر این پایه، کنار گذاشتن امام هم خلاف نصّ شمرده می‌شود و هم خلاف حکمت.[۷]
واکنش امام علی علیه‌السلام
امام علی علیه‌السلام در خطبه شقشقیه این رویداد را با تعبیر کنایه‌آمیز «فلان» یاد کرده و از جایگاه خود و شکیبایی‌اش سخن گفته است.[۸] متن و ترجمهٔ بخشی از آن خطبه چنین است:
به باور شیعه، امام برای پیشگیری از شکاف در جامعه شکیبایی کرد و قیام نکرد. بر پایهٔ گزارشی که مسلم از عایشه نقل کرده، امام تا زمانی که حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها زنده بود، با ابوبکر بیعت نکرد؛ برخی پژوهشگران این جملهٔ اخیر را افزودهٔ زهری، از تابعان، دانسته‌اند.[۹]
پیامدها
نخستین پیامد این رویداد، ماجرای فدک بود. حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها فدک را حق خود دانست، اما ابوبکر با استناد به روایت «لَا نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ»؛ «از ما ارث برده نمی‌شود؛ آنچه بر جای گذاشتیم صدقه است»، آن را نپذیرفت. متکلمان شیعه این روایت را با آیهٔ «وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ»؛ «و سلیمان از داوود میراث برد» ناسازگار می‌دانند.[۱۰]
پیامد دیگر در سیاست جانشینی دیده می‌شود. عمر در سال ۲۳ هجری خلافت را به شورایی شش‌نفره سپرد و شرط کرد که در اختلاف، نظر گروهی که عبدالرحمن بن عوف در آن است مقدم باشد؛ نتیجه به عثمان رسید. به باور شیعه، این ترتیب نیز راه امام را بست.[۱۱]
هجوم به خانهٔ فاطمه سلام‌الله‌علیها
بر پایهٔ گزارش‌هایی که در برخی منابع کهن آمده، پس از سقیفه گروهی برای گرفتن بیعت به خانهٔ حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها رفتند. بلاذری در انساب الاشراف و ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغة، از گرد آمدن بنی‌هاشم و یاران امام در آن خانه و از تهدید و درگیری سخن گفته‌اند. در برخی از این گزارش‌ها از ایستادن حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها در برابر آنان و آسیب دیدن او یاد شده است. جزئیاتی مانند سقط فرزند او (محسن) را برخی منابع شیعه گزارش کرده‌اند؛ این جزئیات در سند و میزان اعتبار محل بحث است و منابع کهن در نقل آن یکسان نیستند.[۱۲]
دیدگاه اهل سنت
عالمان اهل سنت بیعت سقیفه را بر پایهٔ اجماع صحابه و مصلحت جامعه توجیه می‌کنند. به باور آنان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله جانشین تعیین نکرد و انتخاب خلیفه به اهل حل و عقد سپرده شد؛ بیعت ابوبکر با حضور مهاجران و انصار انجامید و جامعه آن را پذیرفت. آنان «مولا» در حدیث غدیر را به دوستی و محبت تفسیر می‌کنند و حدیث منزلت را فضیلتی برای امام علی علیه‌السلام می‌شمارند، نه نصّی بر خلافت. برخی نیز پذیرش بیعت از سوی امام و همکاری او با خلفا را نشانهٔ مشروعیت دانسته‌اند.[۱۳]
پاسخ متکلمان شیعه
متکلمان شیعه در پاسخ می‌گویند اجماعی که در غیاب بنی‌هاشم و گروهی از صحابه شکل گرفت، حجت نیست. نیز سکوت یا همکاری امام را برخاسته از مصلحت و برای پیشگیری از جنگ داخلی می‌دانند، نه نشانهٔ رضایت. آنان «مولا» را به معنای «سزاوارتر به تصرف» می‌گیرند و به مقدمهٔ خطبهٔ غدیر استناد می‌کنند: «أَلَسْتُ أَوْلَى بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ»؛ «آیا من به شما از خودتان سزاوارتر نیستم؟».[۱۴]
پانویس
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «غصب»؛ مفید، اوائل المقالات، فی الإمامة.
- ↑ مفید، الارشاد، ج۱؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۳، حوادث سال ۱۱ق؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، شرح خطبهٔ شقشقیه.
- ↑ احمد بن حنبل، المسند؛ امینی، الغدیر، ج۱.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، کتاب المغازی؛ مسلم، صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة؛ احمد بن حنبل، المسند.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۵۵.
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ مفید، اوائل المقالات، فی الإمامة.
- ↑ شریف رضی، نهج البلاغة، خطبهٔ ۳.
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الجهاد و السیر.
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الجهاد و السیر؛ قرآن کریم، سورهٔ نمل، آیهٔ ۱۶.
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، شرح خطبهٔ شقشقیه؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، حوادث سال ۲۳ق.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار السقیفة؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، شرح خطبهٔ شقشقیه.
- ↑ ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، کتاب المغازی؛ نووی، شرح صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة.
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ امینی، الغدیر، ج۱.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةالله؛ شرح نهج البلاغة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- ابن حجر عسقلانی، احمد؛ فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق؛ ج۱.
- بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی؛ أنساب الأشراف، تحقیق محمد حمیدالله، مصر: دار المعارف، بی‌تا.
- حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- شریف رضی، محمد بن حسین؛ نهج البلاغة، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۳ و ج۴.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- مفید، محمد بن محمد؛ الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
- مفید، محمد بن محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- نووی، یحیی؛ شرح صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۲ق.
- یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
