سرمد
این مدخل از دانشنامه هنوز نوشته نشده است.
(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)
«سَرمَد» به معنای دائم، و چیزی است که اول و آخر ندارد و دارای دو ویژگی است؛ یکی دوام وجود در گذشته که به آن «ازل» می‌گویند، و یکی دوام وجود در آینده که آن را «ابد» می‌نامند.[۱]
مفهوم سرمد
«سرمد» در لغت به معنی دائم، همیشگی و یا زمان طولانی است؛ یعنی چیزی که وجود آن قطع نمی شود: «السَّرْمَدُ كفَرقد، الدائم المستمر الذی لا ينقطع. و ليل سَرْمَدٌ: أی طويل».[۲]
در قرآن کریم آمده است: «قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَ فَلَا تَسْمَعُونَ * قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ...».[۳]
بزرگان فلاسفه بر این عقیده اند که سرمد عبارتست از نسبت ثابت به ثابت.[۴] به نظر این افراد، موجودات دو دسته اند: یا در زمان هستند، که این دسته دارای حرکت است و یا نه حرکت است و نه دارای حرکت است و در نتیجه در زمان هم نیست. این دسته از موجودات اگر جنبه نسبت ثبات آنها با امور متغیر در نظر گرفته شود، این معیت و همراهی، «دهر» نامیده می شود و اگر نسبت ثباتش با امور ثابت در نظر گرفته شود، این همراهی را «سرمد» می نامند.[۵]
تفاوت دهر، سرمد و زمان
تفاوت دهر، سرمد و زمان در این است که سرمد نسبت ثابت به ثابت است، دهر نسبت ثابت به متغیر و زمان نسبت متغیر است به متغیر.[۶] فلاسفه در تفسیر این کلام گفته اند که مراد از دهر، نسبت ذات واجب متعال است که ثابت است به صفات، اسماء حُسنی و علوم فعلی او که آنها نیز اموری ثابت هستند. مراد از سرمد، نسبت علم واجب است که ثابت است به معلومات او که اموری متجدد و متغیرند؛ یعنی همان موجودات عالم، و مراد از زمان، نسبت برخی از معلومات متجدد واجب با برخی دیگر است.[۷]
اما برخلاف فلاسفه اسلامی که این امور را نسل در نسل نقل و قبول کرده اند، فخر رازی پس از نقل این امور از حکما، در کتاب "المحصل" بر آنها ایراد گرفته است و گفته که این الفاظ، علیرغم معنای پیچیده و بزرگی که برایش نقل شده است، دارای معنای محصل و به درد بخوری نیستند؛[۸] ولی با توضیحی که برای این الفاظ و معنای آن داده شد و در کتب حکما نیز آمده است، سستی این سخن فخر رازی معلوم می شود.
پانویس
- ↑ جمیل صلیبا؛ منوچهر صانعی دره بیدی، فرهنگ فلسفی، تهران، انتشارات حکمت، ج۱، ص۳۹۱.
- ↑ مجمع البحرين، طریحی، ج۳، ص۶۹؛ مفردات ألفاظ القرآن، راغب، ج۱، ص۴۰۸.
- ↑ سوره قصص، آیات ۷۲-۷۱.
- ↑ ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد؛ الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه، قم، نشر مصطفوی، ۱۳۶۸ش، چ دوم، ج۳، ص۱۴۷.
- ↑ موسوعه مصطلحات فلسفه عندالعرب، بیروت، مکتبة لبنان، ج۱، ص۳۳۸.
- ↑ اسفار اربعه، همان.
- ↑ سبزواری، ملاهادی؛ شرح منظومه حکمت، تهران، نشر حکمت، ۱۳۶۰ش، چ اول، ج۴، ص۳۳۴.
- ↑ ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد؛ حاشیه بر الهیات، قم، نشر بیدار، بی تا، ص۱۵۷.
منابع
- "سرمد"، حسن رضایی، دانشنامه پژوهه، تاریخ بازیابی: ۱۳ مرداد ۱۳۹۲.
