الاتقان فی علوم القرآن (کتاب)

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۱۸ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۰۳ توسط مهدی موسوی (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

«الإتقان فی علوم القرآن» تألیف جلال‌الدین سیوطی (۸۴۹–۹۱۱ق)، یکی از جامع‌ترین و مشهورترین کتاب‌ها در زمینه علوم قرآن است.[۱] این کتاب در هشتاد «نوع» (فصل موضوعی) تدوین شده و مباحثی مانند نزول قرآن، جمع قرآن، ناسخ و منسوخ، اسباب نزول، قرائات و اعجاز قرآن را در بر می‌گیرد.[۲]

الاتقان.jpg
نویسنده جلال الدین سیوطی
موضوع علوم قرآن
زبان عربی
تعداد جلد ۱

مؤلف

جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، (۸۴۹-۹۱۱ ق)، مفسر، محدث، مورخ، فقیه و ادیب نامدار شافعی مذهب در قرن نهم و دهم قمری است.[۳]

هرچند تعصب سیوطی در مذهب جای انکار نیست، لیکن عظمت علمی او نیز که بیشتر با جنبه تألیف و جمع آوری آثارش مشهود است، قابل تردید نیست. وی در علوم مختلف اسلامی مانند تفسیر، حدیث، فقه، ادبیات و تاریخ مهارت داشت و آثار پرشماری در این حوزه‌ها تألیف نمود.

برخی از آثار سیوطی عبارتند از: الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، تفسیر الجلالَین، الاتقان فی علوم القرآن، تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، البهجة المرضیة فی شرح الفیة ابن مالک، حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره، اللآلی المصنوعه فی الاحادیث الموضوعه، الحاوی فی الفتاوی و تاریخ الخلفاء.

معرفی کتاب

سیوطی کتاب «الاتقان فی علوم القرآن» را در اواخر عمر خود تألیف کرد.[۴] او در مقدمهٔ کتاب، انگیزهٔ خود را گردآوری پراکنده‌های علوم قرآن در یک مجموعه دانسته است.[۵]

«الاتقان» بر پایهٔ «البرهان فی علوم القرآن» اثر بدرالدین زرکشی (درگذشت ۷۹۴ق) نوشته شده و آن را گسترش داده است.[۶]

کتاب «الاتقان» را می‌توان دایرةالمعارفی از علوم قرآن دانست که دیدگاه‌های مفسران و محدثان پیشین را در یک جا فراهم کرده است.[۷] جامعیت این کتاب در گردآوری مباحث، آن را به مرجعی کم‌نظیر در حوزهٔ خود تبدیل کرده و بسیاری از آثار پیشین را از خطر فراموشی نجات داده است.[۸]

ارزش اصلی کتاب حاضر در گستردگی نقل و دسته‌بندی موضوعی است، نه در نوآوری نظری.[۹] به همین سبب، پژوهشگران علوم قرآن در دوره‌های بعد، آن را مبنای کار خود قرار داده‌اند.[۱۰]

در دانشنامه‌ها و پژوهش‌های علوم قرآنی، ارجاع به «الاتقان» با ذکر «نوع» انجام می‌شود، و ترجمه‌های فارسی نیز از بخش‌هایی از آن انجام شده است.

محتوای کتاب

کتاب «الاتقان» به هشتاد «نوع» تقسیم شده و هر نوع به یکی از مباحث علوم قرآن اختصاص دارد.[۱۱] مباحث آغازین به نزول قرآن، مکی و مدنی، و اسباب نزول می‌پردازد؛ سپس مباحثی مانند جمع و ترتیب قرآن، قرائات، رسم‌الخط، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، و وجوه و نظائر می‌آید.[۱۲] بخش‌های پایانی به اعجاز قرآن، امثال، اقسام، لغات، فواتح سوره‌ها، و شروط مفسر و آداب تفسیر اختصاص دارد.[۱۳] روش سیوطی در بیشتر این مباحث، گردآوری و نقل اقوال پیشینیان است.[۱۴]

از مباحث مهم کتاب، بحث «جمع قرآن» است. سیوطی در آن، گزارش‌های مختلف دربارهٔ گردآوری قرآن در عهد پیامبر (صلی الله علیه و آله)، ابوبکر و عثمان را گرد آورده و به روایات مربوط به شمار حافظان قرآن در آن دوره پرداخته است. این بخش، یکی از منابع اصلی بحث‌های معاصر دربارهٔ تاریخ قرآن است.[۱۵]

نقدهای کتاب

بر کتاب «الاتقان» چند نقد وارد شده است:

  • نخست، نقل اقوال بدون داوری و نقد سندی که راه ورود روایات ضعیف و اسرائیلیات را به بحث‌های علوم قرآن باز کرده است.[۱۶]
  • دوم، کم‌اعتنایی به منابع و دیدگاه‌های شیعه؛ سیوطی در مباحثی مانند جمع قرآن و قرائات، تنها به منابع اهل سنت تکیه کرده است.[۱۷]
  • سوم، برخی مباحث کتاب بر پیش‌فرض‌های کلامی اهل سنت استوار است و ازاین‌رو بررسی انتقادی آن، نیازمند مقایسه با منابع شیعی است.[۱۸]

پانویس

  1. ↑ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، مقدمهٔ مؤلف؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.
  2. ↑ سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.
  3. ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.
  4. ↑ همان.
  5. ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
  6. ↑ سیوطی، الاتقان، النوع الاول؛ زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، مقدمه.
  7. ↑ زرکشی، البرهان، مقدمه؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
  8. ↑ زرکشی، البرهان؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
  9. ↑ همان.
  10. ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
  11. ↑ سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.
  12. ↑ همان.
  13. ↑ همان.
  14. ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.
  15. ↑ همان.
  16. ↑ خویی، البیان فی تفسیر القرآن، بحث جمع القرآن؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.
  17. ↑ خویی، البیان، بحث جمع القرآن؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.
  18. ↑ خویی، البیان، مقدمه؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.


منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • خویی، سید ابوالقاسم؛ البیان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ۱۴۳۰ق.
  • زرکشی، بدرالدین؛ البرهان فی علوم القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۰ق.
  • زرکلی، خیرالدین؛ الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م.
  • سیوطی، جلال‌الدین؛ الاتقان فی علوم القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
  • طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.