احمد بن اسحاق قمی
| نام کامل | احمد بن اسحاق بن عبدالله بن سعد بن مالک بن احوص اشعری قمی |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | قم |
| وفات | نامعلوم؛ بنابر گزارشی در روزگار امام حسن عسکری علیه السلام و بنابر منابع رجالی پس از آن حضرت |
| مدفن | حلوان، بر پایهٔ تاریخ قم |
|
| |
| اساتید |
امام جواد علیه السلام، امام هادی علیه السلام، امام حسن عسکری علیه السلام |
| شاگردان |
|
| آثار |
علل الصوم (یا علل الصلاة)، مسائل الرجال |
| شناخته‌شده برای |
«وافد القمیین» و از نزدیکان امام عسکری علیه السلام؛ از کسانی که امام مهدی (عج) را دیده‌اند |
احمد بن اسحاق قمی، با نام کامل احمد بن اسحاق بن عبدالله بن سعد بن مالک بن احوص اشعری و کنیهٔ ابوعلی، از راویان و محدثان شیعه در سدهٔ سوم هجری و از خاندان اشعری قم بود. نجاشی او را «وافد القمیین» یعنی نمایندهٔ قمیان و از خواص امام حسن عسکری علیه السلام خوانده است.[۱] او از امام جواد علیه السلام و امام هادی علیه السلام نیز روایت کرد و دو کتاب در علل و مسائل نگاشت.[۲] او از کسانی است که امام مهدی (عج) را دیده و گزارش این دیدار در بحار الأنوار آمده است.[۳] زمان و مکان درگذشتش در منابع یکسان نیست.[۴]
محتویات
نام و نسب
نجاشی نسب او را «احمد بن اسحاق بن عبدالله بن سعد بن مالک بن احوص اشعری» با کنیهٔ ابوعلی و نسبت قمی ثبت کرده و او را «وافد القمیین» (نمایندهٔ قمیان) و از نزدیکان ابومحمد علیه السلام خوانده است.[۵] طوسی در الفهرست او را «شیخ القمیین و وافدهم» (بزرگ قمیان و نمایندهٔ آنان) و کسی که صاحب الزمان علیه السلام را دیده معرفی کرده است.[۶] در رجال الطوسی نام او یک بار در اصحاب امام جواد علیه السلام با عنوان «احمد بن اسحاق بن سعد اشعری قمی» و بار دیگر در اصحاب امام عسکری علیه السلام با لفظ «ثقة» (مورد اعتماد) آمده است.[۷] نسبت او به «سعد» یعنی یکی از اجدادش، به گفتهٔ امین برای شهرت آن جد بوده است.[۸]
امین تأکید می‌کند که او با احمد بن اسحاق رازی، از اصحاب امام هادی علیه السلام، دو نفر جداگانه‌اند و برخی آن دو را یکی پنداشته‌اند.[۹]
جایگاه در قم و وکالت
لقب «وافد القمیین» نشان می‌دهد که او در قم جایگاهی برجسته داشت و پرسش‌ها و اموال قمیان را به امام می‌رساند.[۱۰] در گزارش سعد بن عبدالله، او در سفر به سامرا جرابی با ردایی طبری همراه داشت که در آن صد و شصت کیسهٔ دینار و درهم مهرشده بود.[۱۱]
تاریخ قم او را کارگزار موقوفات قم می‌خواند: «وَ کانَ وَکیلاً فِی الْأَوْقافِ بِقُمَّ»؛ «کارگزار موقوفات قم بود».[۱۲] در گزارشی از همان کتاب، حسین بن حسن، از نوادگان امام صادق علیه السلام، در قم آشکارا شراب می‌نوشید و روزی به در خانهٔ احمد آمد؛ احمد او را نپذیرفت. احمد در سامرا از امام عسکری علیه السلام اجازهٔ دیدار خواست؛ امام نخست نپذیرفت و چون گریست، فرمود: «لِأَنَّکَ طَرَدْتَ ابْنَ عَمِّنا عَنْ بابِکَ»؛ «زیرا پسرعموی ما را از در خانه‌ات راندی». احمد گفت می‌خواست او را از شراب بازدارد و امام گرامیداشت علویان را در هر حال لازم دانست.[۱۳]
از او دو کتاب شناخته است: علل الصوم که طوسی آن را علل الصلاة خوانده، و مسائل الرجال که پرسش‌های او از امام هادی علیه السلام را در بر دارد.[۱۴]
رابطه با امام عسکری علیه السلام
نجاشی او را از نزدیکان ویژهٔ امام عسکری علیه السلام خوانده است.[۱۵] در گزارش سعد بن عبدالله، احمد با کاروانی از قم به سامرا رفت. در روز بازگشت، از رنج سفر گفت و امام فرمود: «لا تُکَلِّفْ فی دُعائِکَ شَطَطاً، فَإِنَّکَ مُلاقِی اللهِ فی سَفَرِکَ هذا» (در بحار: «فی صَدْرِکَ»)؛ «در دعا از حد مگذر، که در همین سفر به لقای خدا خواهی رسید». احمد بیهوش شد.[۱۶]
گزارش مشاهدهٔ امام مهدی (عج)
شناخته‌شده‌ترین گزارش، دیدار او با فرزند امام است. به روایت صدوق در کمال الدین، احمد وارد خانهٔ امام شد تا از جانشین بپرسد؛ امام خود آغاز کرد و فرمود زمین از حجت خدا خالی نمی‌ماند. احمد پرسید: «فَمَنِ الْإِمامُ وَ الْخَلیفَةُ بَعْدَکَ؟»؛ «امام و جانشین پس از تو کیست؟» امام با کودکی بر دوش بازگشت که «کَأَنَّ وَجْهَهُ الْقَمَرُ لَیْلَةَ الْبَدْرِ»؛ «گویی چهره‌اش ماه شب بدر بود».[۱۷]
امام فرمود: «لَوْ لا کَرامَتُکَ عَلَی اللهِ وَ عَلی حُجَجِهِ ما عَرَضْتُ عَلَیْکَ ابْنی هذا»؛ «اگر کرامت تو نزد خدا و حجت‌های او نبود، این پسرم را به تو نشان نمی‌دادم». احمد نشانه‌ای خواست و کودک فرمود: أَنَا بَقِيَّةُ اللهِ في أَرْضِهِ وَ الْمُنْتَقِمُ مِنْ أَعْدائِهِ؛ «من باقی‌ماندهٔ خدا در زمین و انتقام‌گیرنده از دشمنان او هستم».[۱۸]
در گزارش بلند سعد بن عبدالله نیز احمد در مجلسی حاضر است که کودک بر دامان امام نشسته و محتوای برخی از کیسه‌های اموال قمیان را بازمی‌گوید.[۱۹] صدوق می‌گوید حدیث دیدار را تنها از علی بن عبدالله وراق شنیده است.[۲۰]
وفات و مدفن
بر پایهٔ گزارش صدوق، احمد در بازگشت از سامرا بیمار شد. کاروان در حلوان، میان بغداد و کرمانشاه، فرود آمد و کافور، خادم امام عسکری علیه السلام، نزد یاران او آمد و گفت: «قَدْ فَرَغْنا مِنْ غَسْلِ صاحِبِکُمْ وَ تَکْفینِهِ»؛ «شست‌وشو و کفن یار شما را به پایان بردیم». پیکرش در حلوان به خاک سپرده شد.[۲۱] تاریخ قم قبر او را در حلوان، نزدیک رودخانه و حدود هزار قدم به جنوب، با بنایی فروریخته و مسجدی ویران توصیف کرده است.[۲۲]
با این حال، گزارش‌های رجالی با این تصویر سازگار نیست: طوسی دیدار حمیری با احمد و ابوعمرو را در آغاز غیبت صغری در بغداد آورده[۲۳] و امین از کشی نقل می‌کند که احمد پس از درگذشت ابومحمد علیه السلام زنده بوده است.[۲۴] پانویس بحار نیز این ناسازگاری را یادآور شده است.[۲۵] از این رو سال وفاتش دانسته نیست.
جایگاه رجالی
طوسی در رجال الطوسی او را در اصحاب امام عسکری علیه السلام با لفظ «ثقة» آورده است: «أَحْمَدُ بْنُ إِسْحاقَ بْنِ سَعْدٍ الْأَشْعَرِیُّ، قُمِّیٌّ، ثِقَةٌ»؛ «احمد بن اسحاق بن سعد اشعری، قمی و مورد اعتماد است».[۲۶] علامه حلی نیز در خلاصة الاقوال او را مورد اعتماد خوانده است.[۲۷]
جایگاه او با توقیعی تأیید شده که به گفتهٔ طوسی از سوی امام دربارهٔ چند تن از یاران رسید: «أَحْمَدُ بْنُ إِسْحاقَ الْأَشْعَرِیُّ وَ إِبْراهیمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْهَمَدانِیُّ وَ أَحْمَدُ بْنُ حَمْزَةَ بْنِ الْیَسَعِ ثِقاتٌ»؛ «احمد بن اسحاق اشعری و ابراهیم بن محمد همدانی و احمد بن حمزه بن یسع مورد اعتمادند».[۲۸]
امین به نقل ربیع الشیعة او را در شمار وکیلان و سفیران امامان آورده است.[۲۹] سعد بن عبدالله از او روایت کرده و منابع رجالی امامی او را مورد اعتماد دانسته‌اند.[۳۰]
پانویس
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۹۱.
- ↑ طوسی، الفهرست، ص۷۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۲۴.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ج۲، ص۴۷۹.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۹۱.
- ↑ طوسی، الفهرست، ص۷۰.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۹۸ و ۴۲۷.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ج۲، ص۴۷۸.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ج۲، ص۴۷۸.
- ↑ طوسی، الفهرست، ص۷۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۸۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۰، ص۳۲۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۰، ص۳۲۳-۳۲۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۹۱؛ طوسی، الفهرست، ص۷۰.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۹۱.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۸۷.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۲۴.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۲۴.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۸۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۲۴.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۸۷-۸۸.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ج۲، ص۴۷۹.
- ↑ طوسی، الغیبة، ص۳۵۵.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ج۲، ص۴۷۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۸۷.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۴۲۷.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ج۲، ص۴۷۹.
- ↑ طوسی، الغیبة، ص۴۱۷.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ج۲، ص۴۷۹.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۹۱؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۴۲۷.
منابع
- نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۶ق؛ ج۱، ص۹۱.
- طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق؛ ص۳۹۸ و ۴۲۷.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الفهرست، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا؛ ص۷۰.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الغیبة، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱ق؛ ص۳۵۵ و ۴۱۷.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۵۰، ص۳۲۳-۳۲۴؛ ج۵۲، ص۲۴، ۸۰، ۸۲ و ۸۷-۸۸.
- امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۲، ص۴۷۸-۴۷۹.
