نص بر امام

نص بر امام در اصطلاح علم کلام، تصریح معصوم — پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله یا امام پیشین — بر امامت شخص معیّن، یا بیان اوصافی است که بر او منطبق می‌شود. در باور امامیه، امامت منصبی الهی است و تعیین امام به رأی مردم واگذار نشده؛ از این رو هر امام با نص پیامبر یا امام پیشین شناخته می‌شود. متکلمان امامیه نص را به جلی و خفی و به نص بر شخص و بر وصف تقسیم کرده‌اند. در برابر، بیشتر عالمان اهل سنت راه تعیین امام را انتخاب اهل حل و عقد یا استخلاف دانسته و دلالت نصوص را بر امامت نپذیرفته‌اند.

معنای لغوی و اصطلاحی

«نص» در لغت به معنای آشکار کردن است. در اصطلاح، نص بر امام «تصریح معصوم بر امامت شخص معیّن، یا بیان اوصافی است که جز بر او منطبق نمی‌شود». شیخ مفید امامت را توقیفی شمرده و تأکید کرده است که امام با نص شناخته می‌شود، نه با بیعت.

اقسام نص

نص جلی و خفی

نص جلی آن است که در آن، امام با نام یا نشانه‌ای روشن تعیین شده و احتمال خلاف در آن راه ندارد؛ مانند سخن پیامبر صلی الله علیه وآله در غدیر خم. نص خفی دلالتی همراه با اشاره یا اوصاف دارد و فهم آن به قرینه نیاز دارد. تطبیق این دو بر روایات همیشه یکسان نیست.

نص بر شخص و بر وصف

نص بر شخص، تعیین امام با نام است و نص بر وصف، تعیین او با ویژگی‌هایی که بر مصداق معیّن منطبق می‌شود؛ مانند روایاتی که شمار امامان را بیان می‌کنند. شناخت مصداق در این نصوص به تطبیق اوصاف نیاز دارد و متکلمان در کفایت آن اختلاف دارند. کلینی در الکافی ابوابی را به «الإشارة والنص» بر هر امام اختصاص داده است.

ادلهٔ عقلی

برهان عقلی بر وجوب نص را به دو صورت تقریر کرده‌اند. نخست: اطاعت از امام واجب و مطلق است و اطاعت مطلق جز از معصوم روا نیست، وگرنه خداوند به پیروی از خطا فرمان داده است؛ عصمت و دانش امام امری باطنی است که با رأی و بیعت شناخته نمی‌شود؛ پس تعیین امام باید از سوی خداوند و با نص اعلام شود. دوم: هدف امام پاسداری از دین است و اگر تعیین او به کسانی سپرده شود که خود به تشخیص نیاز دارند، ممکن است به خطا برگزینند و غرض نصب از میان برود.

ادلهٔ نقلی

در آیهٔ ۱۲۴ سوره بقره، امامت «عهد» خدا خوانده شده است: «إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِي ۖ قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ»؛ «من تو را پیشوای مردم قرار می‌دهم؛ گفت: و از فرزندانم [نیز]؟ فرمود: پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد». متکلمان شیعه از آن دو نتیجه می‌گیرند: امامت منصبی الهی است و امام معصوم است.

به باور بسیاری از مفسران شیعه، آیه تبلیغ دربارهٔ اعلام امامت امام علی علیه‌السلام در غدیر نازل شده است: «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ»؛ «ای پیامبر، آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ کن؛ و اگر نکنی، پیام او را نرسانده‌ای».

مصادیق نص بر امام علی علیه‌السلام

مهم‌ترین مصداق، حدیث غدیر است. پیامبر صلی الله علیه وآله در بازگشت از حجة الوداع در برکهٔ خم فرمود: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»؛ «هر کس من سرپرست او هستم، علی سرپرست اوست». محدثان شیعه و سنی آن را با طرق متعدد نقل کرده‌اند. حدیث منزلت نیز از مصادیق نص شمرده می‌شود: «أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ نَبِيٌّ بَعْدِي»؛ «آیا خشنود نیستی که نسبت به من چون هارون نسبت به موسی باشی، جز آنکه پس از من پیامبری نیست؟».

سومین مصداق، حدیث یوم الدار است که پیامبر در آن، امام علی علیه‌السلام را وصی و خلیفهٔ خود خواند. در برابر، حدیث رایت را بیشتر متکلمان شیعه از فضایل آن حضرت شمرده و نص بر امامت ندانسته‌اند.

نص بر امامان دیگر

در منابع حدیثی شیعه، برای هر امام نصی از پیامبر یا امام پیشین گزارش شده و کلینی این نصوص را در کتاب الحجة الکافی گرد آورده است.

نمونه‌ای از نص بر وصف، روایت پیامبر صلی الله علیه وآله دربارهٔ امام حسن و امام حسین علیهماالسلام است: «ابْنَايَ هَذَانِ إِمَامَانِ قَامَا أَوْ قَعَدَا»؛ «این دو فرزند من امام هستند، خواه قیام کنند و خواه بنشینند». همچنین در صحیح بخاری و مسلم روایاتی با مضمون دوازده جانشین از قریش نقل شده است. متکلمان شیعه این‌گونه روایات را از مصادیق نص بر وصف می‌شمارند، زیرا شمار و نسب کلی امامان را بیان می‌کند.

شبههٔ نص پس از پیامبر

برخی نویسندگان اهل سنت اشکال کرده‌اند که نصوص بر امامان بعدی در سده‌های پس از پیامبر ساخته شده است؛ زیرا اگر چنین نصوصی بود، در زمان امامان شناخته می‌شد و اختلافی در امامت پیش نمی‌آمد. متکلمان شیعه پاسخ می‌دهند که این نصوص در میان خواص و در شرایط تقیه اعلام می‌شد و اعلام همگانی آن خطر سیاسی داشت؛ نیز در کهن‌ترین اصول حدیثی شیعه ثبت شده است. اشکال دیگر، بی‌نتیجه ماندن نص غدیر است؛ به گفتهٔ آنان، مشکل نه نبود نص بود، بلکه تأویل مخاطبان و غلبهٔ منافع گروهی؛ از این رو میان «ثبوت نص» و «پذیرش مردم» تفکیک می‌کنند.

دیدگاه اهل سنت

بیشتر عالمان اهل سنت، امامت را با انتخاب اهل حل و عقد یا استخلاف دانسته و نص بر شخص را نپذیرفته‌اند. به باور آنان، پیامبر جانشین معیّنی تعیین نکرد و تعیین امام را به امت سپرد.

دربارهٔ حدیث غدیر، بیشتر آنان «مولا» را به دوستی تفسیر کرده و خبر را از فضایل امام علی علیه‌السلام شمرده‌اند، نه نص بر خلافت. شماری نیز برای خلافت ابوبکر به اشارهٔ پیامبر در تقدیم او برای امامت نماز استناد کرده‌اند؛ متکلمان شیعه این استدلال را ناتمام دانسته‌اند، زیرا امامت در نماز بر خلافت دلالت نمی‌کند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن تیمیه، احمد؛ منهاج السنة النبویة، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ق.
• ابن حجر عسقلانی، احمد؛ فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
• احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
• بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
• سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۴.
• صدوق، محمد بن علی؛ علل الشرائع، نجف: المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
• طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۲.
• طوسی، محمد بن حسن؛ الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۶ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق.
• مفید، محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• نووی، یحیی؛ شرح صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۲ق.