فضایل امام علی(ع)

فضایل امام علی(ع) مجموعهٔ آیات، روایات و گزارش‌های تاریخی است که برتری‌ها و کمالات امام علی علیه‌السلام، امام نخست شیعیان، را بیان می‌کند. این فضایل در کلام اسلامی پایهٔ استدلال بر افضلیت و اولویت او برای امامت شمرده می‌شود. بخش بزرگی از آن‌ها در منابع اهل سنت نیز نقل شده است، هرچند دامنهٔ دلالتشان محل اختلاف است. در دسته‌بندی رایج، فضایل سه گونه‌اند: قرآنی، مانند آیه تطهیر و آیه ولایت؛ روایی، مانند حدیث غدیر و حدیث رایت؛ و تاریخی، مانند ایستادگی در غزوه احد و گشودن خیبر. شناخت این فضایل هم تاریخ مناقب‌نگاری اسلامی را روشن می‌کند و هم زمینهٔ بحث کلامی افضلیت را.

دسته‌بندی فضایل

«فضیلت» در فرهنگ اسلامی ویژگی برتری‌بخشی است که در شخص پایدار می‌ماند و «منقبت» گزارش ستودنی دربارهٔ اوست. نویسندگان شیعه فضایل امام علی علیه‌السلام را در دو محور سامان داده‌اند: فضیلت‌های اختصاصی، مانند حدیث منزلت و حدیث رایت، و فضیلت‌های مشترکی که او در برترین مرتبهٔ آن‌ها جای دارد، مانند دانش و پارسایی. ابن شهر آشوب در مناقب خود این فضایل را بر پایهٔ آیات، روایات و اخبار تاریخی فصل‌بندی کرده است. در نگاه متکلمان، ارزش کلامی این فضایل از آن روست که برتری پایدار صاحب آن‌ها را نشان می‌دهند و مبنای بحث افضلیت می‌شوند.

فضایل قرآنی

مفسران شیعه آیه تطهیر را در شأن اهل البیت و در رأس آنان امام علی علیه‌السلام می‌دانند: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «خداوند فقط می‌خواهد پلیدی را از شما خانوادهٔ [پیامبر] بزداید و شما را پاکیزگی کامل بخشد» (احزاب، ۳۳). بنابر روایات شیعه، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در ماجرای حدیث کساء امام علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم‌السلام را زیر جامهٔ خود گرد آورد و این آیه را خواند. برخی منابع شأن نزول‌های دیگری نیز برای آیه گزارش کرده‌اند؛ از این رو روایت مشهور را باید یکی از گزارش‌های شأن نزول شمرد، نه یگانه سبب نزول ممکن.

در آیه مباهله نیز پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله برای مباهله با مسیحیان نجران تنها امام علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم‌السلام را همراه برد. این همراهی در منابع اهل سنت، از جمله صحیح مسلم، نیز نقل شده است. پیوند این آیه با فضیلت اهل بیت در تفاسیر شیعه و شماری از منابع اهل سنت دیده می‌شود.

آیه مودت می‌فرماید: «قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى»؛ «بگو در برابر این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، مگر مودت خویشاوندان» (شوری، ۲۳). مفسران شیعه «قربی» را اهل بیت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌دانند، در حالی که برخی مفسران اهل سنت آن را به خویشاوندان نسبی پیامبر تفسیر کرده‌اند. در آیه ولایت نیز آمده است: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»؛ «سرپرست شما فقط خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند» (مائده، ۵۵). بر پایهٔ گزارش‌های تفسیری، این آیه هنگامی نازل شد که امام علی علیه‌السلام در رکوع انگشتری خود را به نیازمندی بخشید؛ گزارش یادشده در منابع شیعه و شماری از منابع اهل سنت آمده، اما سند و دلالت آن بررسی شده است.

در آیه تبلیغ خداوند می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ»؛ «ای پیامبر، آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن» (مائده، ۶۷). بسیاری از مفسران شیعه نزول آن را در واقعه غدیر و دربارهٔ اعلام جانشینی امام علی علیه‌السلام دانسته‌اند. این انتساب در شماری از منابع اهل سنت نیز گزارش شده، ولی همهٔ آنان آن را نمی‌پذیرند.

فضایل حدیثی

حدیث غدیر مشهورترین فضیلت روایی است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بازگشت از حجة الوداع در غدیر خم، امام علی علیه‌السلام را با عبارت «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»؛ «هر کس من مولای او هستم، این علی مولای اوست» معرفی کرد. عالمان شیعه «مولا» را در این عبارت به معنای اولی به تصرف می‌دانند و شماری از عالمان اهل سنت معناهایی مانند دوست و یاری‌دهنده را محتمل شمرده‌اند.

حدیث منزلت در غزوه تبوک بیان شد. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله هنگام جانشینی امام علی علیه‌السلام در مدینه فرمود «أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي»؛ «جایگاه تو نسبت به من مانند جایگاه هارون نسبت به موسی است، جز آنکه پس از من پیامبری نیست».

حدیث رایت در غزوه خیبر و حدیث ثقلین در بازگشت از حجة الوداع نیز از فضایل مشهورند. در حدیث رایت، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پرچم را به کسی سپرد که خدا و رسولش او را دوست می‌دارند، و در حدیث ثقلین قرآن و عترت را دو یادگار گران‌قدر خود خواند. حدیث مدینة العلم («من شهر دانش هستم و علی دروازهٔ آن است») و حدیث طیر نیز در مجموعه‌های حدیثی با طرق گوناگون نقل شده‌اند.

فضایل در سیره

در لیلة المبیت، شب هجرت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از مکه، امام علی علیه‌السلام در بستر او خوابید. مفسران این رفتار را مصداق آیهٔ «وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ»؛ «و از میان مردم کسی است که جان خود را برای جلب خشنودی خدا می‌فروشد» (بقره، ۲۰۷) دانسته‌اند.

در غزوه احد پایداری او در کنار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و پرچمداری‌اش در منابع تاریخی گزارش شده است. در غزوه خیبر نیز گشودن دژها به دست او انجام شد و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود پیروزی به دست مردی خواهد بود که خدا و رسولش او را دوست می‌دارند. این گزارش‌ها فضیلت را از حوزهٔ سخن به حوزهٔ رفتار تاریخی می‌کشانند.

دلالت کلامی

متکلمان شیعه از دو مقدمه استدلال می‌کنند: نخست اینکه فضایل یادشده برتری امام علی علیه‌السلام بر دیگر صحابه را نشان می‌دهد؛ دوم اینکه بر پایهٔ قاعدهٔ «لزوم تقدیم افضل»، تصدی منصب امامت حق افضل است. بر این اساس، افضلیت مقدمهٔ اثبات امامت او شمرده می‌شود. برخی متکلمان اهل سنت این قاعده را نپذیرفته و تقدم مفضول بر افضل را جایز دانسته‌اند، اما متکلمان شیعه پاسخ داده‌اند که فضیلت‌های یادشده امری موقت و ویژهٔ یک واقعه نیست و برتری پایدار را نشان می‌دهد.

گونه‌شناسی منابع

فضایل امام علی علیه‌السلام در دو سنت کتاب‌نویسی ثبت شده است: مناقب‌نگاری شیعه، مانند مناقب ابن شهر آشوب و بحار الأنوار، و مجموعه‌های حدیثی اهل سنت، مانند صحیح بخاری، صحیح مسلم و المستدرک. علامه امینی در الغدیر اسناد و طرق این احادیث را گرد آورده و گزارش‌های ساختگی را نقد کرده است. در برابر، پژوهشگران بر پرهیز از اغراق و نقل روایات بی‌سند تأکید کرده‌اند؛ زیرا انگیزه‌های سیاسی و فرقه‌ای در جعل روایات فضایل اثر گذاشته است.

منابع

• ابن شهر آشوب، محمد؛ مناقب آل أبی طالب، قم: علامه، بی‌تا؛ ج۲.
• امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، بی‌تا؛ ج۱.
• بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• حاکم نیشابوری، محمد؛ المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۳.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
• قرآن کریم.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۳۹.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.