مسلم بن حجاج نیشابوری
| نام کامل | ابوالحسین مسلم بن حجاج بن مسلم قشیری نیشابوری |
| زادروز | ۲۰۴ یا ۲۰۶ قمری |
| زادگاه | نیشابور |
| وفات | ۲۵ رجب ۲۶۱ قمری |
| مدفن | نصرآباد، نیشابور |
|
| |
| اساتید |
محمد بن اسماعیل بخاری، احمد بن حنبل، اسحاق بن راهویه، قتیبة بن سعید، یحیی بن یحیی تمیمی، سعید بن منصور |
| شاگردان |
محمد بن عیسی ترمذی، ابوحاتم رازی، ابن خزیمه، عبدالرحمن بن ابی‌حاتم، ابراهیم بن محمد بن سفیان |
| آثار |
صحیح مسلم، المسند الکبیر، الجامع الکبیر، الأسماء و الکنی، العلل، التمییز، الأقران |
| شناخته‌شده برای |
از محدثان بزرگ اهل سنت و مؤلف صحیح مسلم، دومین کتاب از صحاح سته |
«مسلم بن حجّاج نیشابوری» (۲۰۶–۲۶۱ق)، محدث، رجالی و فقیه نامدار اهل سنت در قرن سوم هجری و از شاگردان محمد بخاری و احمد بن حنبل بود. مسلم در نیشابور زاده شد و برای فراگیری حدیث به حجاز، عراق، شام، مصر و ری سفر کرد.[۱] «صحیح مسلم» -دومین کتاب از «صحاح سته»- مهمترین اثر اوست، که نزد اهل سنت، پس از «صحیح بخاری»، معتبرترین کتاب حدیثی شمرده می‌شود و حتی برخی عالمان، آن را از نظر نظم و دقت اسناد بر «صحیح بخاری» ترجیح داده‌اند.[۲]
محتویات
ولادت و نسب
نسب کامل او را چنین نوشته‌اند: مسلم بن حجاج بن مسلم بن ورد بن کوشاذ قشیری نیشابوری. لقب «قشیری» به قبیلهٔ عرب بنی‌قشیر بازمی‌گردد. در اینکه او از تبار این قبیله بوده یا «مولی» و هم‌پیمان آنان، میان منابع اختلاف است؛ بیشتر منابع او را مولای بنی‌قشیر دانسته‌اند. کنیه‌اش ابوالحسین بود.[۳]
دربارهٔ سال ولادت مسلم اختلاف است. بیشتر منابع سال ۲۰۶ق. را نوشته‌اند و برخی ۲۰۴ق. را آورده‌اند. زادگاه او نیشابور، از شهرهای خراسان است.[۴]
سفرهای علمی و اساتید
مسلم از نوجوانی به فراگیری حدیث روی آورد. بر پایهٔ گزارش‌ها، او از دوازده‌سالگی در نیشابور به استماع حدیث پرداخت و از محدثان شهر خود، مانند یحیی بن یحیی تمیمی و اسحاق بن راهویه، حدیث شنید.[۵]
او برای تکمیل دانش خود به حجاز، عراق، شام، مصر و ری سفر کرد و در مکه، مدینه، کوفه و بصره از محضر محدثان بزرگ بهره برد.[۶] از مهمترین مشایخ دیگر او می‌توان به محمد بن اسماعیل بخاری، احمد بن حنبل، قتیبة بن سعید، سعید بن منصور و عبدالله بن مسلمه قعنبی اشاره کرد.[۷] برخی منابع شمار مشایخ او را ۲۲۰ تن نوشته‌اند.[۸]
اما بیشترین تأثیر را بخاری بر مسلم گذاشت. و او در تألیف «صحیح» خود از روش بخاری پیروی کرد. خطیب بغدادی می‌گوید مسلم در پی روش بخاری رفت و در دانش او نظر کرد.[۹]
مسلم با بخاری رابطه‌ای نزدیک داشت. هنگامی که بخاری به نیشابور آمد، مسلم از ملازمان و همراهان او شد و در مجالس او حاضر می‌شد.[۱۰] در آن روزگار، محمد بن یحیی ذهلی، از بزرگان محدثان نیشابور، با بخاری بر سر مسئلهٔ «لفظ قرآن» اختلاف پیدا کرد. ذهلی بخاری را به بدعت متهم کرد و مردم را از حضور در مجلس او بازداشت. مسلم از این فرمان سرپیچید و همچنان به دیدار بخاری رفت.[۱۱] چون خبر به ذهلی رسید، در مجلس درس خود گفت هر کس چنین عقیده‌ای داشته باشد شایستهٔ حضور در مجلس او نیست. مسلم عبای خود را بر سر کشید و در برابر چشم حاضران از مجلس بیرون رفت و نوشته‌هایی را که از ذهلی فراهم کرده بود، برای او پس فرستاد. بدین‌سان رابطهٔ او با استادش ذهلی گسست.[۱۲] این ماجرا نشان‌دهندهٔ استقلال رأی مسلم و وفاداری او به بخاری در یکی از پرتنش‌ترین منازعات حدیثی سدهٔ سوم هجری است.
شاگردان
شاگردان بسیاری از مسلم نیشابوری حدیث آموختند؛ محمد بن عیسی ترمذی، ابوحاتم رازی، موسی بن هارون، احمد بن سلمه، ابن خزیمه، یحیی بن صاعد، محمد بن مخلد و عبدالرحمن بن ابی‌حاتم، از جملهٔ آنان‌اند. ابراهیم بن محمد بن سفیان فقیه، راوی اصلی «صحیح مسلم»، نیز از شاگردان او بود.[۱۳]
آثار و تألیفات
منابع، آثار متعددی به مسلم نسبت داده‌اند که مهمترین آنها عبارت‌اند از:
- المسند الصحیح معروف به «صحیح مسلم»، مهمترین اثر اوست، که پس از «صحیح بخاری»، معتبرترین کتاب حدیثی نزد اهل سنت است؛ با این حال، همهٔ عالمان مسلمان صحت تمام روایات آن را نپذیرفته‌اند. مسلم این کتاب را از میان سیصد هزار حدیثی که شنیده بود، گرد آورد.[۱۴] بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، تدوین آن پانزده سال طول کشید.[۱۵] شمار روایات آن را با تکرار ۷۲۷۵ حدیث و بدون تکرار نزدیک به سه هزار حدیث نوشته‌اند.[۱۶]
- المسند الکبیر علی أسماء الرجال،
- الجامع الکبیر علی الأبواب،
- الأسماء و الکُنی،
- علل الحدیث،
- التمییز (تمییز میان روایات صحیح و معلول)،
- المنفردات و الوحدان،
- الأقران،
- أوهام المحدثین،
- طبقات التابعین،
- سؤالاته لأحمد بن حنبل.[۱۷]
از میان این آثار، به جز «صحیح مسلم»، بیشتر کتاب‌های دیگرش از میان رفته یا تنها بخش‌هایی از آنها در دست است.[۱۸]
جایگاه حدیثی
مسلم در منابع رجالی اهل سنت، حافظی ثقه و پیشوایی در حدیث شمرده شده است و جایگاه او در علم رجال اهل سنت نیز چنان است که کمتر کسی در وثاقت او تردید کرده است.[۱۹] ذهبی او را «امام»، «حافظ» و «حجت» خوانده است.[۲۰] ابوعلی نیشابوری دربارهٔ او گفته است: «ما تحتَ أدیم السماء کتاب أصحّ من کتاب مسلم بن حجاج»؛ هیچ کتابی در زیر آسمان از کتاب مسلم بن حجاج صحیح‌تر نیست.[۲۱]
نووی گزارش می‌کند که عالمان بر امامت، وثاقت و ضبط مسلم اتفاق دارند.[۲۲] دقت او در اسناد و شناخت رجال حدیث ستوده شده است. مقدمه‌ای که بر «صحیح» خود نوشته، از نخستین بحث‌های روشمند در باب اسناد و نقد راویان در تاریخ علوم حدیث شمرده می‌شود.[۲۳] علاوه بر «صحیح مسلم»، آثار دیگر او در علوم حدیث، مانند شناخت علل حدیث و تمییز میان روایات صحیح و معلول، جایگاهی مهم دارند و نشان‌دهندهٔ تبحر مسلم در نقد حدیث‌اند.[۲۴]
عالمان شیعه نیز مسلم را محدثی بزرگ و پرکار از مدرسهٔ حدیثی اهل سنت می‌شناسند و آثار او را در پژوهش‌های تطبیقی حدیث به کار می‌برند. برخی دانشمندان شیعه، مانند آیت‌الله جعفر سبحانی در «موسوعة طبقات الفقهاء»، او را در شمار فقیهان و محدثان سدهٔ سوم هجری آورده‌اند.[۲۵]
وفات و آرامگاه
مسلم بن حجاج نیشابوری در ۲۵ رجب سال ۲۶۱ق، در نصرآباد، از آبادی‌های نیشابور، درگذشت و در همانجا به خاک سپردند.[۲۶] سن او را ۵۵ سال و به قولی نزدیک به شصت سال نوشته‌اند.[۲۷]
آرامگاه او در نیشابور شناخته‌شده و زیارتگاه مسلمانان است. ذهبی در سدهٔ هشتم هجری نوشته است که قبر مسلم در نیشابور مشهور است و زیارت می‌شود.[۲۸] بر پایهٔ گزارش‌های معاصر نیز، آرامگاه او تا امروز در نیشابور پابرجا و مورد زیارت است.[۲۹]
پانویس
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۱۰۰-۱۰۱؛ الموسوعة العربیة، ج۱۸، ص۵۸۹.
- ↑ نووی، شرح صحیح مسلم، ج۱، ص۱۴.
- ↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۱۰، ص۱۲۶؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۵۷؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۵، ص۱۹۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۵۷؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۶، ص۴۳۷؛ الموسوعة العربیة، ج۱۸، ص۵۸۹.
- ↑ محمدی ری‌شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳، ص۱۸۶.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۵۸-۵۵۹؛ الموسوعة العربیة، ج۱۸، ص۵۸۹.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۱۰۰-۱۰۱؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۵۷-۵۵۸.
- ↑ محمدی ری‌شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳، ص۱۸۶-۱۸۷ (به نقل از: الإمام مسلم و منهجه فی صحیحه، ص۳۹).
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۱۰۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۱۰۱؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۶۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۶۲-۵۶۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۶۳-۵۶۴ (به نقل از: حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور).
- ↑ الموسوعة العربیة، ج۱۸، ص۵۸۹؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۷۸.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۱۰۱؛ نووی، شرح صحیح مسلم، ج۱، ص۱۵.
- ↑ محمدی ری‌شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳، ص۱۸۸.
- ↑ صحیح مسلم، تحقیق عبدالباقی، مقدمه؛ معارف، جوامع حدیثی اهل سنت، ص۸۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۷۵-۵۷۷؛ محمدی ری‌شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳، ص۱۸۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۷۸؛ معارف، جوامع حدیثی اهل سنت، ص۸۴.
- ↑ نووی، شرح صحیح مسلم، ج۱، ص۱۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۵۷؛ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۵۸۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۶۶.
- ↑ نووی، شرح صحیح مسلم، ج۱، ص۱۴.
- ↑ معارف، جوامع حدیثی اهل سنت، ص۸۶-۸۷؛ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۸.
- ↑ معارف، جوامع حدیثی اهل سنت، ص۸۴؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۷۶.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۳، ص۵۷۸؛ محمدی ری‌شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳، ص۱۸۶.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۶، ص۴۳۷؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۷۴.
- ↑ الموسوعة العربیة، ج۱۸، ص۵۸۹؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۶، ص۴۳۷.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۶، ص۴۳۷.
- ↑ الموسوعة العربیة، ج۱۸، ص۵۸۹.
منابع
- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی؛ تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م؛ ج۱۰.
- ابن خلکان، احمد بن محمد؛ وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۴م؛ ج۵.
- خطیب بغدادی، احمد بن علی؛ تاریخ بغداد، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۱۳.
- ذهبی، محمد بن احمد؛ تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۲۰۰۳م؛ ج۶.
- ذهبی، محمد بن احمد؛ تذکرة الحفاظ، حیدرآباد: مجلس دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۷۴ق؛ ج۲.
- ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ دهم، ۱۴۱۴ق؛ ج۱۲.
- سبحانی، جعفر؛ موسوعة طبقات الفقهاء، قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام، ۱۴۱۸ق؛ ج۳.
- صحیح مسلم، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۴.
- طباطبایی، محمدکاظم؛ آشنایی با تاریخ و منابع حدیث؛ ج۱.
- معارف، مجید؛ جوامع حدیثی اهل سنت، تهران: سمت و دانشکده علوم حدیث، ۱۳۸۵ش.
- محمدی ری‌شهری، محمد؛ شناخت‌نامه حدیث، قم: دار الحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۷ش؛ ج۳.
- الموسوعة العربیة، مدخل «مسلم بن الحجاج»، دمشق: هیئة الموسوعة العربیة، ۲۰۰۷م؛ ج۱۸.
- نجمی، محمدصادق؛ سیری در صحیحین، تهران: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۵۹ش.
- نووی، یحیی بن شرف؛ شرح صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۲ق؛ ج۱.
