سید عبدالمطلب عمیدی
«سید عمیدالدین عبدالمطلب بن ابیالفوارس محمد حسینی عمیدی» (۶۸۱-۷۵۴ ق)، فقیه، اصولی، محدث، مفسر، متکلم، ادیب و نسبشناس بزرگ شیعه در قرن هشتم هجری و از شاگردان علامه حلی و خواهرزاده اوست. او به واسطه جایگاه علمی والایش، مورد ستایش بسیاری از بزرگان شیعه مانند علامه حلی، شهید اول، شهید ثانی و علامه مجلسی قرار گرفته است.
| نام کامل | سید عمیدالدین عبدالمطلب حسینی |
| زادروز | ۶۸۱ قمری |
| زادگاه | حله، عراق |
| وفات | ۷۵۴ قمری |
| مدفن | نجف، حرم امام علی علیهالسلام |
|
| |
| اساتید |
علامه حلی، سید مجدالدین ابوالفوارس، سید فخرالدین علی،... |
| شاگردان |
شهید اول، سید تاجالدین ابن معیه دیباجی، سید حسن بن ایوب عاملی، شیخ عبدالحمید نیلی،... |
| آثار |
کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد، مُنیة اللبیب فی شرح التهذیب، تبصرة الطالبین فی شرح نهج المسترشدین، إشراق اللاهوت فی نقد شرح الیاقوت، نهایة البادئ فی شرح المبادئ،... |
محتویات
ولادت و خاندان
سید عمیدالدین عبدالمطلب بن سید مجدالدین ابیالفوارس محمد بن علی اعرج حسینی، در شب نیمه شعبان سال ۶۸۱ هجری در شهر حله در عراق دیده به جهان گشود.
نسب شریف او با چند واسطه به عبیدالله اعرج بن حسین بن امام زینالعابدین علیهالسلام میرسد، از این رو به «العبیدی» نیز ملقب شده است.
پدرش سید مجدالدین ابوالفوارس محمد بن علی، از عالمان جلیلالقدر و مورد ستایش بود. سید ضامن بن شذقم در کتاب «تحفة الازهار» در وصف او میگوید: نامش در حائر حسینی و مساجد حله نقش بسته و به فرزندانش «بنو فوارس» گفته میشود.
مادرش دختر شیخ سدیدالدین یوسف بن مطهر حلی (پدر علامه حلی) بود. بنابراین سید عمیدالدین خواهرزاده علامه حلی محسوب میشود.
جدّ اعلاى او ابوالحسن علی بن عبیدالله، سیدی جلیلالقدر و بزرگوار بود که ریاست عراق را بر عهده داشت و دعوتش مستجاب میگشت. او اختصاص تامی به امام کاظم و امام رضا (علیهماالسلام) داشت.
برادران سید عمیدالدین عبارت بودند از: سید ضیاءالدین عبدالله (فقیهی مبجل و مشهور)، سید عبدالمجید نظامالدین، سید غیاثالدین عبدالکریم و سید جلالالدین علی.
تحصیل و استادان
سید عمیدالدین از کودکی و جوانی در مسیر علم و کسب فضائل بود و مقدمات علوم را در زادگاه خود حله فراگرفت و سپس در محضر عالمان بزرگ آن دیار به تکمیل دانش پرداخت. مهمترین استاد و مرجع علمی او، دایی اش علامه حلی (متوفی ۷۲۶ ق) بود. او سالها از محضر علامه بهره برد و در فقه، اصول، کلام و حدیث، تفسیر و ادبیات عرب تبحر یافت.
علاوه بر علامه حلی، از پدرش سید مجدالدین ابو الفوارس و جدش سید فخرالدین علی نیز روایت کرده است. چنانکه در کتاب «اربعین» شهید اول و منابع دیگر به این مطلب تصریح شده است.
وی از علامه حلی اجازه روایت داشت و خود به درجه اجتهاد نائل آمد. دقت نظر، ژرفاندیشی و قدرت استدلال او چنان بود که دایی خود علامه حلی در تقریظی که بر رساله «مناسخات المیراث» او نوشت، چنین فرمود: «أحسنت أيها الولد العزيز، العضد الحسيب النسيب، المعظّم الفقيه المدقّق عميد الملّة والدين...».
تدریس و شاگردان
سید عمیدالدین سالها در حله و بغداد به تدریس اشتغال داشت و شاگردان برجستهای را پرورش داد. از جمله مشهورترین شاگردان او میتوان به افراد زیر اشاره کرد:
- شهید اول (محمد بن جمال الدین مکی عاملی): او که خود از ارکان فقاهت است، با عظمت تمام از سید عمیدالدین یاد کرده و بواسطه او از علامه حلی روایت میکند.
- سید تاج الدین ابن معیه دیباجی (متوفی ۷۷۶ ق): او در اجازه خود برای شهید اول میگوید: «و از جمله مشایخ و استادانی که از آنها بهره بردم، کسی است که بالهای مرا (با علم و دانش) آراست و پرورش داد، چراغ مرا فروزانتر ساخت، گوهرهای نفیس علوم را به من بخشید، و درد جان مرا از زخمها (و کاستیهای علمی) شفا داد. اوست گوهر افتخار و یگانه روزگار، سرور و پیشوای ربانی ما، ستون ملت و حق و دین...».
- سید حسن بن ایوب معروف به ابن نجم اطراوی عاملی.
- شیخ عبدالحمید نیلی.
- سید جمال الدین ابوطالب محمد (فرزند سید عمیدالدین).
آثار و تألیفات
سید عمیدالدین آثار متعددی از خود به یادگار گذاشته که اغلب آنها شرح و حاشیه و تعلیقاتی بر کتب دایی خود علامه حلی است و از منابع مهم درسی و پژوهشی حوزههای علمیه به شمار میرود. مهمترین آنها عبارتند از:
- کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد: شرحی است بر کتاب «قواعد الاحکام» علامه حلی در فقه. این کتاب را پس از وفات علامه برای فرزندش سید ابوطالب محمد نوشت و در آن به نقد و بررسی آرای پسرخاله خود فخرالمحققین (فرزند علامه حلی) نیز پرداخته است.
- مُنیة اللبیب فی شرح التهذیب: شرح بر «تهذیب الاصول» علامه حلی در علم اصول فقه. تألیف این کتاب را در سال ۷۴۰ ه.ق به پایان رساند. نسخههای خطی متعددی از این کتاب موجود است و در لکناو هند به چاپ رسیده است. (نکته: برخی از محققان احتمال دادهاند که این کتاب تألیف برادرش سید ضیاءالدین باشد، اما شهرت آن به سید عمیدالدین بیشتر است.)
- تبصرة الطالبین فی شرح نهج المسترشدین: شرحی است بر کتاب «نهج المسترشدین» علامه حلی در اصول دین.
- إشراق اللاهوت فی نقد شرح الیاقوت: که همان شرح «انوار الملکوت فی شرح الیاقوت» علامه حلی است. علامه حلی خود کتابی به نام «انوار الملکوت» در شرح «الیاقوت» ابن نوبخت (در علم کلام) نوشته بود، و سید عمیدالدین در زمان حیات دایی خود، آن را به طور مفصل شرح کرده است. این شرح به منزله محاکمات علمی میان ابن نوبخت و علامه حلی است.
- نهایة البادئ فی شرح المبادئ: شرحی است بر رساله «مبادئ الاصول» علامه حلی در اصول فقه. نسخهای از آن در کتابخانه سلطان المتکلمین و نیز نزد سید محمدعلی روضاتی در اصفهان موجود بوده است.
- رسالة فی مناسخات المیراث: رسالهای مختصر در علم ارث که در بغداد سال ۷۳۱ ه.ق به عنوان تکملهای بر مسأله مناسخات خواجه نصیرالدین طوسی در «رسالة الفرائض» تألیف شد. علامه حلی بر ظهر این رساله تقریظی با عبارت «أحسنت أيها الولد العزيز» نوشت.
- الفرائض العمیدیة: مختصری در علم فرائض که همراه با «دُرر الفرائد» چاپ شده است.
ویژگیهای اخلاقی و علمی
همه کسانی که زندگی سید عمیدالدین پرداختهاند، او را به فضل و کمال، تقوا و بزرگواری ستودهاند:
- سید ضامن بن شذقم در «تحفة الازهار» میگوید: «او سیدی جلیل القدر، رفیع المنزله، عظیم الشأن، حسن شمایل، جمعکننده فضایل، بلندهمت، والاحرمت، کریماخلاق، پاکنژاد، عمده سادات اشراف عراق، عالمی عامل، فاضلی کامل، فقیهی محدث، مدرسی محقق و مدقق، فصیح و بلیغ، ادیبی مهذب بود.»
- شهید اول در اجازه خود برای ابن نجده، عمیدالدین را با عبارات «المولى السيد الامام المرتضى علم الهدى شيخ أهل البيت في زمانه عميد الحق والدين» میستاید.
- شهید ثانی نیز در اجازه خود برای شیخ حسین بن عبدالصمد (پدر شیخ بهایی) از او به عنوان «السيد الجليل الطاهر ذو المجدين المرتضى عميد الدين» یاد کرده است.
- علامه مجلسی در اول «بحارالانوار» میگوید: «سید عمیدالدین از مشاهیر علماء است و ارباب اجازات بر او ثنا گفتهاند و کتب او معروف و متداول است.»
- شیخ یوسف بحرانی در «لؤلؤة البحرین» درباره او و برادرش سید ضیاءالدین میگوید: «این دو فاضل فقیه، مشایخ ما در اجازات خود بر آنها ثنا گفتهاند.»
وفات
سنوات عمر سید عمیدالدین عبدالمطلب بیشتر در حله گذشت، اما در شب دوشنبه دهم شعبان سال ۷۵۴ قمری در سن ۷۳ سالگی در شهر بغداد دار فانی را وداع گفت. سپس پیکر مطهر او را به نجف اشرف منتقل کردند و در جوار حرم امام علی علیهالسلام به خاک سپردند.
منابع
- "اعرجی، عبدالمطلب بن محمد"، ویکی نور.
- "سید عمیدی"، پایگاه شعائر.
