ظهیر الدین همدانی
«سید ابراهیم قاضیزاده همدانی» ملقّب به «ظهیرالدین» (م، ۱۰۲۶ ق)، حکیم، فیلسوف، متکلم، محدث و ادیب بزرگ شیعه در زمان شاه عباس صفوی و از شاگردان شیخ بهائى است. ظهیرالدین همدانی جامع علوم عقلی و نقلی بود و در اصول فقه و تفسیر و حدیث و حکمت و فلسفه و منطق و کلام مهارت داشت و آثار متعددی بهویژه در حکمت و فلسفه نگاشت.
| نام کامل | ظهیرالدین سید ابراهیم قاضیزاده همدانی |
| زادگاه | همدان |
| وفات | ۱۰۲۶ قمری |
| مدفن | همدان |
|
| |
| اساتید |
میر فخرالدین سماکى، میرزا مخدوم اصفهانى، شیخ بهائى، محمد بن احمد بن نعمتالله عاملى،... |
| شاگردان |
مراد بن علیخان تفرشی، میر مصطفی تفرشی، ملا محمدتقى مجلسى، جسمی همدانی، ملا زکی همدانی، ملا عبدالباقی شکوهی همدانی،... |
| آثار |
رساله اثبات الواجب، حاشیه بر اثبات الواجب القدیم، حاشیه بر الهیات شفا، انموذجة ابراهیمیة، حاشیه بر شرح اشارات،... |
زندگینامه
از سال ولادت سید ابراهیم بن حسین همدانی اطلاعی در دست نیست. پدرش میرزا قوام الدین حسین در عهد شاه طهماسب در همدان عهدهدار منصب قضاوت و متصدى امور شرع بود؛ بدین جهت میرزا ابراهیم به قاضیزاده نیز مشهور است.
ابراهیم همدانی سفرهایی به گیلان، مکه و گرجستان داشته است. وى به همراه پدرش مدتى در قزوین بود، لذا توانست در محضر میر فخرالدین سماکى استرابادی تلمّذ کند و علوم عقلى را فرا گیرد و سمّاکی اجازهای برای او نوشت و در آن وی را ستود. چون به همراه پدر به اصفهان رفت، شاگرد میرزا مخدوم اصفهانى شد.
همدانى تحصیلات خود را در فقه و ادب و حکمت و کلام و بلاغت ادامه داد. او حدیث را از شیخ بهائى فراگرفت و از او اجازه روایت دریافت کرد. در سفرى که سال ۱۰۰۸ ق. به مکه داشت، با شیخ محمد بن احمد بن نعمتالله خاتون عاملى ملاقات کرد و از او نیز اجازه نقل روایت دریافت کرد.
ظهیرالدین بعد از وفات پدر، قاضى همدان شد، لیکن به گفته اسکندر منشی، «خود کمتر متحمل امر قضا میشد و مرافعات به دست نایبانش قطع و فصل میشد و میرزا اوقات خود را صرف مطالعه و مباحثه میکرد و جمعی کثیر از حوزه درس او مستفیض میشدند».
ابراهیم همدانی بعد از جلوس شاه عباس اول، نزد او تقرب یافت و بارها به اردوی پادشاه رفته، در پیشگاه او معزّز و محترم بوده است.
ابراهیم ظهیرالدین همدانی در اواخر عمر با اردوی شاه عباس اول به گرجستان رفت و پس از چندی رخصت مراجعت یافت و روانه همدان گردید؛ امّا در بین راه، به سال ۱۰۲۵ یا ۱۰۲۶ قمری وفات نمود و ظاهرا در همدان مدفون شد.
جایگاه علمی
ظهیرالدین ابراهیم همدانی جامع علوم عقلی و نقلی بود و در اصول فقه و تفسیر و حدیث و حکمت و فلسفه و منطق و کلام مهارت داشت؛ چنانکه نظریاتش نزد معاصران با اعتبار تلقی میشد و با القابی چون عقل حادی عشر، استادالبشر، سلطان العلما، سید حکمای متکلم، علامه زمان، ملجأ فقرا و مساکین، افلاطون و ابوعلی عصر، وی را ستودهاند.
شیخ بهایى او را بر میرداماد ترجیح مىداد و مکاتباتى بین آن دو جریان داشت. صاحب «تراجم علما» می نویسد: روزی شاه عباس صفوی به ملاقات شیخ بهائی آمد؛ در اطاق شیخ کتب متعددی به چشم می خورد، سؤال کرد آیا از علما کسی هست که به مندرجات تمام این کتابها با خبر باشد؟ شیخ فرمود خیر؛ اگر هم کسی باشد، او میرزا ابراهیم همدانی است.
شیخ محمد بن خاتون عاملی او را جامع علوم و سید سند میداند. و شیخ بهایی در نامهای خطاب به ابراهیم او را آگاه از رموز اسرار عرفانی میداند. میرزا عبدالله افندی به مهارت ابراهیم همدانی در علوم عقلی اشاره کرده است. همچنین وی را به زهد، تقوى، عفاف و صلح ستودهاند.
شاگردان
ظهیرالدین همدانى از دانشمندان بزرگ عصر خود بود و جمع کثیرى از علماى زمان از محضر وى استفاده کرده و جمعی دیگر از وى اجازه روایت داشته اند. برخی از شاگردان و تربیت یافتگان حوزه درس وی، این افراد را نام بردهاند:
- مراد بن علیخان تفرشی، نویسنده کتاب «تعلیقة السجادیة» که شرحی بر «من لایحضره الفقیه» است.
- میر مصطفی تفرشی، مؤلف «نقد الرجال» که از ابراهیم همدانی با تعبیر «استادی» و «استاد البشر» یاد کرده است.
- ملا محمدتقى مجلسى (مجلسی اول)
- جسمی همدانی، از ایرانیان مهاجر به هند که اکثر اوقات به شاگردی و مصاحبت ابراهیم همدانى سرافراز بود.
- ملا عبدالباقی شکوهی همدانی، شاعر و خوشنویس معاصر شاه عباس صفوی
- عبدالغنی تفرشی.
آثار و تألیفات
ظهیرالدین همدانی تألیفات و تصنیفات بسیاری دارد که از آن جمله است:
- رسالهى «اثبات الواجب».
- حاشیه بر «اثبات الواجب القدیم» اثر جلال الدین محمد دوانی.
- حاشیه بر «الهیات شفا» اثر ابن سینا.
- انموذجة ابراهیمیة، تلعیقات بر دو کتاب «شفا» و «نجاة» از ابن سینا.
- حاشیه بر «شرح اشارات» اثر خواجه نصیرالدین طوسی.
- حاشیه بر «شرح جدید تجرید».
- حاشیه بر «کشاف».
- رسائل الکلامیه.
- رسالة فی توجیه کلام الشیخ فی «انّ الواحدَ لایصدرُ عنه الاّ الواحد»، رسالهای است در توجیه و تفسیر کلام ابن سینا در پاسخ به بهمنیار، در باب قاعده مذکور.
نامههایی نیز از ابراهیم همدانی در دست است، از جمله نامه خطاب به شیخ بهایی. او شعر نیز میسرود؛ نمونهای از اشعار فارسی او را میتوان در جُنگ متعلق به جنابذی، ملاحظه کرد.
منابع
- دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۲، مدخل "ابراهیم همدانی" از ناصر شعار، بازیابی: ۱۹ مهر ۱۳۹۳.
- اثر آفرینان، جلد چهارم، "ظهیر همدانی، میرزا سید ابراهیم".
- "سید ابراهیم حسینی همدانی"، پایگاه شعائر.
- لغتنامه دهخدا، مدخل "ابراهیم بن حسین"، در دسترس در واژه یاب، بازیابی: ۱۹ مهر ۱۳۹۳.
