عماد الکتاب
«میرزا محمدحسین سیفی قزوینی» معروف به «عماد الکُتّاب» (۱۳۱۵-۱۲۴۰ ش)، خطاط و نقاش نامدار مسلمان معاصر است. او را پس از میرعماد و میرزا محمدرضا کلهر، بزرگترین خوشنویس تاریخ ایران میدانند.
زندگینامه
میرزا محمدحسین سیفی قزوینی (عماد الکُتّاب) در سال ۱۲۴۰ هجری شمسی در طایفۀ سیفی قزوین به دنیا آمد. پدرش قبالهنویس بود و مادرش از سادات سیفی قزوین، و به این مناسبت (سید بودن مادر)، میرزا نامیده شد.
محمدحسین مدتی نزد میرزا محمدعلی خوشنویس خط آموخت. در چهاردهسالگی برای کار نزد تاجری از اهالی شیروان به بادکوبه رفت. در شانزدهسالگی پای پیاده راهی عتبات شد و سه سال در کاظمین ماند و از راه نوشتن زندگی کرد. گویند آنقدر معیشت بر او سخت بود که حتی نمیتوانست به کربلا برود. سرانجام همراه یکی از علما به کربلا رفت و پنج سال در این شهر و نجف اقامت کرد و ضمن نوشتنِ خط، علوم دینی خواند و سرانجام از تنگدستی به ستوه آمد و به ایران بازگشت.
دو سال در تهران ماند و ازدواج کرد. در سال ۱۲۷۱ شمسی در خیابان ناصرخسرو آموزشگاه خوشنویسی دایر کرد و اسم آن را «دارالکتابه» گذاشت. شاهنامهی فردوسی را برای مظفرالدين شاه خوشنویسی کرد و به این مناسبت لقب «عمادالکُتاب» گرفت. در انقلاب مشروطه به جرگهی آزادیخواهان پیوست و در کودتای محمدعلیشاه آوارهی کوه و بیابان شد.
پس از فرار شاه مستبد، هفت سال معلم مشق احمد شاه شد. در سال ۱۲۹۴ شمسی عضو انجمنی مخفی شد به نام «کمیتهی مجازات» که هدف آن از بین بردن هواداران مؤثر انگلیس در ایران بود. مأموریت نوشتن شبنامههای این کمیته با عمادالکتاب بود و گزارشی از انجام ترور توسط او ثبت نشده است. با خیانت یکی از اعضای کمیته، کمیته از هم پاشید و سران آن دستگیر و اعدام شدند. عمادالکتاب هم به پنج سال حبس محکوم شد. در سال ۱۳۰۰، در ۶۰ سالگی از زندان آزاد شد و چهار سال بعد فرماننگار مخصوص رضاخان گردید و مدتی هم معلم خطّ پهلوی دوم بود.
در سال ۱۳۱۲ ش. انجمن آثار ملی، او را مأمور نوشتن کتیبههای آرامگاه فردوسی در طوس و کتیبههای دارالفنون، دانشسرای عالی، دانشگاه تهران و چند جای دیگر کرد. در همین سال نشان درجهی یک فرهنگ وزارت معارف را دریافت کرد.
عمادالکتاب در طول زندگانی خود از لحاظ خدمت به جامعه و روح وطنپرستی محل تکریم طرفداران علم و ادب و مظهر خدمات مهم و جالب توجهی بوده و سمت فرماننگاری داشته و در پاداش خدمت صادقانه خود از طرف وزارت معارف در سال ۱۳۱۳ شمسی به دریافت یک قطعه نشان درجه اول نائل آمده و قرین اعزاز و افتخار گردیده بود.
سرانجام طومار عمر مرحوم میرزا محمدحسین سیفی قزوینی در سن ۷۵ سالگی طی شد و در تاریخ ۲۶ تیرماه سال ۱۳۱۵ شمسی در تهران دیده از جهان فرو بست و در امامزاده عبدالله شهر ری به خاک سپرده شد.
خط عمادالکتاب
عماد الکتّاب ابتدا خوشنویسی را با خط نسخ آغاز کرد و سپس به خط نستعلیق روی آورد. او را پس از میرعماد و میرزا محمدرضا کلهر، بزرگترین خوشنویس تاریخ ایران میدانند.
وی از مقلدان شیوه و سبک مرحوم میرزا محمدرضا کلهر بود که پس از فوت او -جز عماد الکتّاب- کسی دیگر جای او را نگرفته است، به طوریکه او را بهعنوان کاملکننده شیوۀ کلهر نام میبرند. درباره شدت علاقه او به میرزا رضا کلهر چیزها گفتهاند و از جمله مشهور است که وی در خواب نیز از استاد مسلم پیشین خط، الهام و تعلیم میگرفته است.
عماد الکتّاب در چند نوع خط از نستعلیق و شکسته و نسخ و ثلث از خفی و جلی استاد مسلم بود. او از نقاشی نیز سررشته داشته است، بهطوری که خود به قلم آبرنگ تصویر خویش را رسم نموده است.
عدهای از خطاطان و استادان مسلم معاصر، از شاگردان و تربیت یافتگان مکتب عمادالکتاب بوده اند. از جمله شاگردان وی، که هر یک به مقام استادی رسیدهاند عبارتند از: علی منظوری، ملکالخطاطین، حسن زرینخط، علی اکبر کاوه و ابراهیم بوذری.
آثار هنری
عمادالکتاب آثاری از خود به یادگار گذاشته که بعد از این هرچه از عمر تمدن و تاریخ خط این مملکت بگذرد و تا هنگامی که از خط فارسی نشانی در عالم وجود داشته باشد هر قطعه از آنها نام شریف این استاد نابغه تاریخی خط را مخلد ساخته و در آینده بهتر از پیش عظمت وی را با لفظ تاریخ به آیندگان حکایت خواهد نمود.
کتابت شاهنامه فردوسی و کتیبههای مقبره آن شاعر عالیقدر، از آثار اوست که هر بیننده اهل فنی را از قدرت قلم و اعجاز انگشتان پرهنر این خطاط چیره دست به حیرت آورده و مسحور مینماید.
از دیگر آثار خطی او، سیاحتنامه استانلی به آفریقا و ترجیعبند هاتف اصفهانی و کتاب اوصافالاشراف و یکدوره رسمالمشق ذیقیمت و کم نظیر که به چاپ رسیده و همچنین کتیبه سر در ورودی مسجد سپهسالار و کتیبههای اطراف صحن خانقاه و مقبره صفی علیشاه و حدیث (ولایة علیبن ابیطالب...) در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی مقابل صحن حمزة بن موسی بن جعفر و کتیبه سر در ورودی بیمارستان فیروزآبادی در شهر ری، از آثار شیوهای اوست.
منابع
- وب سایت انجمن خوشنویسان اصفهان، بازیابی: ۲۵ شهریور ۱۳۹۳.
| خط کوفی | |
| خط محقق | ابن مقله * ابن بواب * یاقوت مستعصمی * شیخ زاده سهروردی * ارغون کابلی * احمد رومی * میرزا بایسنغر * میرزا سلطان ابراهیم و ... |
| خط ریحان | ابن مقله * یاقوت مستعصمی * عمر اقطع * ابن هلال * ابن بواب * عبدالله بلخ * ارغون * امیر مجدالدین * میرزا بایسنغر *احمد رومی و ... |
| خط ثلث | یاقوت مستعصمی * میرزا سلطان ابراهیم * عبدالحی * سید ولی میرزا بایسنغر * عمر اقطع * عبدالحی * عبدالباقی * عبدالله و ... |
| خط نسخ | میر منشی حسین قمی * شیخ كمال سبزواری * آقا ابراهیم قمی *میرزا احمد تبریزی * میرزا احمد نیریزی * اشرف الکتاب اصفهانی * سلطان الکتاب اصفهانی * وصال شیرازی * میرزا شفیع تبریزی و ... |
| خط توقیع | یاقوت مستعصمی * احمد رومی * ارغون كابلی * بایسنغر و ... |
| خط رقاع | علی ابن مقله * ابن بواب * شیخ زاده سهروردی * احمد رومی * خواجه حافظ شیرازی * مجدالدین فیروز آّبادی * یاقوت مستعصمی * و ... |
| خط تعلیق | خواجه تاج سلمانی واضع * خواجه عبدالحی منشی * درویش عبدالله بلخی * میر منصور منشی * خواجه اختیار منشی * میر عبدالله * ابراهیم خوشنویس * میرزا کافی * مجد الدین ابراهیم * میرزا علی اکبر شیرازی و ... |
| خط نستعلیق | میر علی تبریزی واضع * سیمی نیشابوری * میرزا بوتراب اصفهانی * عبدالرشید دیلمی * میرزا محمد صالح * میرزا اسد الله شیرازی * آقا مهدی تهرانی * سید حسین خوشنویس باشی * میرزا غلامرضا * میرزا عمو * میرزا رضای کلهر * میرزا کاظم * عماد الکتاب *عباسقلیان باتمانقلیج تبریزی *کمال الدین اظهر *سلطان علی مشهدی * سلطان محمد خندان * سیدعلی حسینی * میرعلی هروی * میرعماد حسنی * میرزا محمد حسین تبریزی * علیرضا عباسی و ... |
| خط شكسته | مرتضی قلی شاملو * شفیعا * میر احسن كرمانی * درویش عبدالمجید طالقانی * میرزا کوچک * میرزا عبدالجواد اصفهانی و ... |
| خط طغری | اسماعیل طغرائی * خواجه عتیق منشی * خواجه كمال طغرائی و ... |
| خط تحریر | میرزا رضی تبریزی * میرزا رضای بغدادی * میرزا علیخان امین الدوله * نشاط اصفهانی * میرزا ابوالقاسم قائم مقام * میرزا سعید وزیر * مرحوم حسنعلیخان امیر نظام گرویی * مجد الدین منشی السلطان تبریزی و ... . |
| منبع: انواع خطوط خوشنویسان معروف ایران، محمد نقشی تبریزی، هنر و مردم، تیر 1343، شماره 21 | |
