سیر و سلوک

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۰۳ توسط مهدی موسوی (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

«سِیر و سُلوک»، در اصطلاح عرفان اسلامی، پیمودن راه قرب الهی با مجاهده، ذکر و مراقبه است[۱] و بر حرکت درونی انسان به سوی خدا دلالت می‌کند.[۲] در عرفان شیعی، سلوک با اخلاق و عبادت و شریعت پیوند دارد و آن جایگزین تکلیف شرعی نیست.

مفهوم‌شناسی

«سیر» در لغت به حرکت و رفتن، و در اصطلاح عرفان به تحول درونی و گذر از مراتب نفس گفته می‌شود؛ «سُلوک» نیز رفتن در راه است و در اصطلاح، به مجموعهٔ اعمال و حالاتِ سالک در راه قرب اطلاق می‌گردد.[۳] تفاوت آن با تصوف در این است که تصوف بیشتر به سنت اجتماعی و تاریخی طریقت اشاره دارد و سیر و سلوک، به خودِ فرایند درونی.[۴]

این اصطلاح در آثار عارفان مسلمان، با تعبیرهای «سیر الی الله» و «سلوک الی الله» نیز آمده است.[۵]

مبانی قرآنی سلوک

عارفان اسلامی، بنیاد سیر و سلوک را در قرآن می‌جویند. مهم‌ترین آیات مستند آنان عبارتند از:

  • «وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا»؛ «و کسانی که در راه ما مجاهده کردند، قطعاً آنان را به راه‌های خویش هدایت می‌کنیم.»[۶]
  • «يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ»؛ «ای انسان! همانا تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می‌روی و با او دیدار خواهی کرد.»[۷]
  • «وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ»؛ «و هنگامی که بندگانم از تو دربارهٔ من بپرسند، همانا من نزدیکم».[۸]

از دیدگاه عارفان، این آیات نشان می‌دهد که قرب به خدا با مجاهده و تلاش به دست می‌آید.[۹]

ارکان و مقامات سلوک

آثار عرفانی، برای سیر و سلوک، ارکانی برشمرده‌اند: توبه، مراقبه، محاسبه، ذکر، خلوت، سکوت، جوع و سهر.[۱۰] «مراقبه» به توجه پیوسته به خدا و حالات درون، و «محاسبه» به بازبینی روزانهٔ اعمال اطلاق می‌شود.[۱۱] در کتاب «مصباح الشریعة» -که به امام صادق (علیه‌السلام) نسبت داده شده و در سنت عرفانی شیعه اثری پرنفوذ بوده است[۱۲]-، همین آداب با تکیه بر باطن اعمال شرح شده است.[۱۳]

همچنین عارفان برای سلوک، مراحل یا «مقامات» برشمرده‌اند. خواجه عبدالله انصاری در «منازل السائرین» صد منزل را در ده باب تنظیم کرده است.[۱۴] مقامات مشهور عبارت‌اند از: توبه، ورع، زهد، صبر، شکر، رضا، توکل، محبت و فنا.[۱۵] این مقامات، مراتبی تربیتی‌اند و ترتیب آن‌ها در آثار مختلف یکسان نیست.[۱۶] برخی عارفان میان «مقام» (دستاورد سالک) و «حال» (موهبت الهی) تفکیک کرده‌اند.[۱۷]

استاد و شریعت در سلوک

در سنت عرفانی، همراهی با استاد (مرشد) از شرایط سیر و سلوک شمرده شده است؛ زیرا به باور عارفان، سالک بدون راهنما در تشخیص آسیب‌ها و اوهام درونی دچار خطا می‌شود.[۱۸] در برابر، برخی بر آن‌اند که در صورت دسترسی نداشتن به استادِ واجد شرایط، سلوک با تکیه بر کتاب و شریعت نیز ممکن است.[۱۹]

نکتهٔ مهم در عرفان شیعی، پیوند ناگسستنی سلوک با شریعت است؛ بر این اساس، سلوک بدون التزام به احکام شرعی، باطل شمرده می‌شود.[۲۰] در این سنت، سلوک با اخلاق و عبادت پیوند دارد و از ریاضت‌های خودساخته و خارج از شرع پرهیز داده شده است.[۲۱] و نیز تأکید شده است که سلوک، جایگزین تکلیف شرعی نیست و سالک باید در چارچوب شریعت بماند.[۲۲]

همچنین آسیب‌های سیر و سلوک در آثار عالمان شیعه برشمرده شده است: ادعای مکاشفه و کرامت، ترک واجبات به بهانهٔ سلوک، ریاضت‌های غیرشرعی، و پیروی از استادان بی‌صلاحیت.[۲۳]

پانویس

  1. ↑ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین، مقدمه؛ قشیری، الرسالة القشیریة، باب السلوک.
  2. ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش السلوک؛ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین.
  3. ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش السلوک؛ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین.
  4. ↑ قشیری، الرسالة القشیریة؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
  5. ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، باب السلوک.
  6. ↑ قرآن کریم، سورهٔ عنکبوت، آیهٔ ۶۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  7. ↑ قرآن کریم، سورهٔ انشقاق، آیهٔ ۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  8. ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۸۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  9. ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش السلوک؛ امام خمینی، آداب الصلاة، مقدمه.
  10. ↑ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش آداب السلوک.
  11. ↑ همان.
  12. ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ج۲۱.
  13. ↑ مصباح الشریعة، باب المراقبة و المحاسبة.
  14. ↑ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین، مقدمه و ابواب.
  15. ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، باب المقامات؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
  16. ↑ همان.
  17. ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، باب الفرق بین المقام و الحال.
  18. ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، باب الأستاذ؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
  19. ↑ همان.
  20. ↑ امام خمینی، آداب الصلاة، مقدمه؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
  21. ↑ نراقی، معراج السعادة، بخش آفات؛ امام خمینی، آداب الصلاة.
  22. ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء؛ امام خمینی، آداب الصلاة.
  23. ↑ نراقی، معراج السعادة، بخش آفات؛ امام خمینی، آداب الصلاة، مقدمه.


منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا.
  • امام خمینی، سید روح‌الله؛ آداب الصلاة، تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بی‌تا.
  • خواجه عبدالله انصاری، عبدالله؛ منازل السائرین، تهران: مولوی، بی‌تا.
  • طباطبایی، سید محمدحسین؛ رسالة الولایة، قم: باقیات، بی‌تا.
  • فیض کاشانی، محسن؛ المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، قم: جامعة المدرسین، بی‌تا.
  • قشیری، ابوالقاسم؛ الرسالة القشیریة، قاهره: دار المعارف، بی‌تا.
  • مصباح الشریعة (منسوب به امام صادق علیه السلام)، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۰ق.
  • نراقی، ملا مهدی؛ معراج السعادة، قم: هجرت، بی‌تا.