ایاس بن مضارب
| ایاس بن مضارب | |
| نام کامل | اِیاس بن مُضارِب عِجْلی |
| زادروز | |
| زادگاه | |
| وفات | ۶۶ق، کوفه |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
رئیس شُرطه (پاسبانان) کوفه در روزگار عبدالله بن مطیع و از مخالفان مختار ثقفی که در آستانهٔ قیام مختار به دست ابراهیم بن مالک اشتر کشته شد |
اِیاس بن مُضارِب عِجْلی از تیرهٔ بنی‌عجل و رئیس شُرطه (پاسبانان) کوفه در روزگار عبدالله بن مطیع، فرماندار کوفه از سوی عبدالله بن زبیر، بود. در آستانهٔ قیام مختار در سال ۶۶ق، او فرماندار را از تصمیم مختار ثقفی آگاه کرد و در همان شب با پاسبانان در بازار و گرد قصر گشت می‌زد.[۱] در شب خروج ابراهیم بن مالک اشتر به سوی مختار، راه او را سد کرد و در درگیری، ابراهیم او را با نیزه از پای درآورد و سرش را برید.[۲] پسرش راشد جانشین او در ریاست شُرطه شد.[۳] منابع کهن او را در شمار سپاهیان کربلا نام نبرده‌اند.
محتویات
نام و نسب
نسبت «عِجْلی» او را به بنی‌عجل، از تیره‌های بکربن‌وائل، پیوند می‌دهد.[۴] ابن کلبی در نسب‌شناسی بنی‌عجل، او را «إیاس بن مضارب، صاحب شرط عبدالله بن مطیع» و پسرش را «راشد بن إیاس» می‌نامد و در پی آن می‌افزاید: «قَتَلَهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْأَشْتَرِ»؛ «او را ابراهیم بن اشتر کشت».[۵]
تاریخ طبری و بحار الأنوار او را تنها با نام «ایاس بن مضارب» آورده‌اند و از نیای او چیزی نمی‌گویند.[۶] ابن اعثم او را «العِجْلی» و «صاحب الشرطة» خوانده است.[۷] از تاریخ تولد و خانوادهٔ او جز نام پسرش، گزارشی در دست نیست.
نقش در واقعهٔ کربلا
منابع کهن، ایاس را در شمار سپاهیان عمر بن سعد در واقعه عاشورا نام نبرده‌اند و از این‌رو حضورش در کربلا اثبات‌شدنی نیست. تنها پیوندی که میان او و کربلا در منابع دیده می‌شود، جمله‌ای است که ابن اعثم در گزارش رویارویی او با ابراهیم بن اشتر آورده است: ابراهیم به او گفت: «يَا عَدُوَّ اللَّهِ! أَلَسْتَ مِنْ قَتَلَةِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ؟»؛ «ای دشمن خدا! آیا تو از کشندگان حسین بن علی نیستی؟»[۸]
این جمله در روایت طبری از همان ماجرا نیامده است؛ طبری گفت‌وگوی آن دو را با تهدید ایاس به بردن ابراهیم نزد فرماندار و پاسخ تند ابراهیم نقل می‌کند.[۹] بنابراین می‌توان گفت که در سنت نقلِ کوفی، نسبتِ حضور او در کربلا مطرح بوده، اما در فهرست‌های سپاه عمر بن سعد جایی ندارد.
در آستانهٔ قیام مختار
بر پایهٔ گزارش طبری، ایاس بن مضارب نزد عبدالله بن مطیع رفت و به او گفت: «إِنَّ الْمُخْتَارَ خَارِجٌ عَلَيْكَ إِحْدَى اللَّيْلَتَيْنِ»؛ «مختار در یکی از این دو شب بر تو خروج خواهد کرد».[۱۰] آنگاه خود با پاسبانان بیرون آمد، پسرش راشد را به کُناسه فرستاد و گرد بازار گشت زد.[۱۱] او به فرماندار پیشنهاد کرد که در هر یک از گورستان‌های بزرگ کوفه (جَبّانه‌ها) گروهی از یاران خود را بگمارد تا «هر کسی که در کارش تردید دارد، از خروج بر تو بترسد».[۱۲] ابن مطیع این پیشنهاد را پذیرفت و فرماندهانی را با گروهی سرباز به جَبّانه‌های کوفه فرستاد.[۱۳]
سرانجام
شب سه‌شنبه، ابراهیم بن اشتر با حدود صد تن، در حالی که زره پوشیده و روی آن رداء افکنده بودند، از کنار خانهٔ عمرو بن حریث می‌گذشت. ایاس با پاسبانان مسلح راه آنان را گرفت و گفت: «مَا هَذَا الْجَمْعُ مَعَكَ وَمَا تُرِيدُ؟ ... وَاللَّهِ مَا أَنَا بِتَارِكِكَ حَتَّى آتِيَ بِكَ الْأَمِيرَ»؛ «این گروه همراهت چیست و چه می‌خواهی؟ ... به خدا تو را رها نمی‌کنم تا تو را نزد فرماندار ببرم».[۱۴]
ابراهیم نیزهٔ بلند یکی از همراهان ایاس را گرفت و «فَطَعَنَهُ فِي ثُغْرَةِ نَحْرِهِ فَصَرَعَهُ»؛ «او را در گودی گلوگاهش زد و بر زمین افکند»؛ سپس یکی از یارانش سر او را برید.[۱۵] ابراهیم سر او را به مختار برد و مختار گفت: «فَبَشَّرَكَ اللَّهُ بِخَيْرٍ! فَهَذَا طَيْرٌ صَالِحٌ، وَهَذَا أَوَّلُ الْفَتْحِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ»؛ «خدا تو را به خیر بشارت دهد! این نشانهٔ خوبی است و این، نخستین پیروزی است، إن‌شاءالله».[۱۶]
ارزیابی منابع
دربارهٔ تاریخ این رویداد اختلاف هست: طبری شب خروج را شب پنج‌شنبه، چهاردهم ربیع‌الاول سال ۶۶ق می‌داند،[۱۷] در حالی که بحار الأنوار همین شب را چهاردهم ربیع‌الآخر همان سال ثبت کرده است.[۱۸] این اختلاف، تاریخ دقیق کشته شدن ایاس را نیز تا حدی مبهم می‌کند؛ هرچند هر دو گزارش، سال ۶۶ق را تأیید می‌کنند.
نکتهٔ دوم آنکه در برخی تقسیم‌بندی‌های متأخر، ایاس در شمار «کشتگان به دست مختار» آمده است؛ اما گزارش‌های کهن تصریح می‌کنند که قاتل او ابراهیم بن اشتر بود و کشته شدنش در جریان قیام مختار رخ داد، نه به فرمان مستقیم او.[۱۹]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۹–۲۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۲۰.
- ↑ ابن کلبی، جمهرة النسب، ص۵۴۷؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۶، ص۲۳۲.
- ↑ ابن کلبی، جمهرة النسب، ص۵۴۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۸–۲۰؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۳۶۷.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۶، ص۲۳۲.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۶، ص۲۳۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۸؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۳۶۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۸–۱۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۲۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۲۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۸.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۳۶۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۹–۲۰؛ ابن کلبی، جمهرة النسب، ص۵۴۷.
منابع
- ابن اعثم کوفی، احمد؛ الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق؛ ج۶.
- ابن کلبی، هشام؛ جمهرة النسب، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir)؛ ص۵۴۷.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، بیروت: دار التراث، ۱۳۸۷ق؛ ج۶.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۵.
