اسحاق بن حیوه حضرمی

اسحاق بن حیوه حضرمی
نام کامل	اِسحاق بن حَیْوَة (حُوَیَّة) حَضرَمی
زادروز
زادگاه
وفات	در جریان قیام مختار (۶۶–۶۷ق)
آثار
شناخته‌شده برای	حضور در سپاه عمر بن سعد در واقعه عاشورا، ربودن پیراهن امام حسین علیه السلام و تاختن بر پیکر آن حضرت

اِسحاق بن حَیْوَة حَضرَمی از سپاهیان عمر بن سعد در واقعه عاشورا (۶۱ق) بود. بر پایهٔ گزارش منابع، او پس از شهادت امام حسین علیه السلام و در جریان غارت جامه‌ها، پیراهن آن حضرت را برداشت و پوشید؛ سپس به بیماری بَرَص (پیسی) مبتلا شد و موی سر و رویش ریخت. او همچنین در شمار ده سواری است که به فرمان عمر بن سعد بر پیکر امام تاختند. نام پدرش در منابع به دو صورت «حَیْوَة» و «حُوَیَّة» ضبط شده است. در جریان قیام مختار (۶۶–۶۷ق) دستگیر شد و به کیفر رسید؛ بر پایهٔ گزارش‌ها، دست‌ها و پاهایش را با میله‌های آهنین بستند و اسب‌ها را بر پیکرش تازاندند.

نام و نسب

تنها نسب‌شناسیِ منابع دربارهٔ او، نسبت «حَضرَمی» است که او را به حَضرَموت وابسته می‌کند. از تیرهٔ دقیق او، تاریخ تولد، خانواده و فرزندانش گزارشی در دست نیست.

در نام او اختلاف هست. تاریخ طبری او را «اسحاق بن حَیْوَة حضرمی» خوانده و در بحار الأنوار به نقل از لهوف، «اسحاق بن حُوَیَّة» آمده است. در برابر، ابن اعثم همین ماجرای غارت پیراهن را به «جعفر بن الوَبَر حضرمی» نسبت داده است. به نظر می‌رسد میان این نام‌ها تصحیفی رخ داده باشد؛ زیرا در هر سه گزارش، ماجرا یکی است: برداشتن پیراهن امام و پوشیدن آن و ابتلا به بَرَص.

نقش در واقعهٔ کربلا

تاختن بر پیکر امام

بر پایهٔ گزارش طبری، عمر بن سعد عصر عاشورا در میان یارانش فریاد زد: «مَنْ يَنْتَدِبُ لِلْحُسَيْنِ وَيُوطِئُهُ فَرَسُهُ؟»؛ «کیست که برای [زدن بر] حسین داوطلب شود و اسبش را بر او بتازد؟» در پی این فراخوان، ده تن داوطلب شدند و اسحاق بن حیوه حضرمی یکی از آنان بود. طبری می‌افزاید که آنان «فَأَتَوْا فَدَاسُوا الْحُسَيْنَ بِخُيُولِهِمْ حَتَّى رَضُّوا ظَهْرَهُ وَصَدْرَهُ»؛ «آمدند و با اسب‌هایشان بر حسین تاختند تا پشت و سینه‌اش را خرد کردند».

غارت پیراهن

در گزارش بحار الأنوار آمده است: «فَأَخَذَ قَمِيصَهُ إِسْحَاقُ بْنُ حَوِيَةَ الْحَضْرَمِيُّ فَلَبِسَهُ فَصَارَ أَبْرَصَ وَامْتَعَطَ شَعْرُهُ»؛ «پیراهن او را اسحاق بن حویهٔ حضرمی گرفت و پوشید؛ پس بَرَص گرفت و مویش ریخت». به گزارش همین منبع، در آن پیراهن بیش از صد و ده جای تیر و نیزه و شمشیر پیدا شد.

این گزارش‌ها در ادامه، شمار زخم‌های پیکر امام را نیز آورده‌اند؛ بر پایهٔ روایتی که از امام صادق علیه السلام نقل شده، بر بدن آن حضرت سی و سه نیزه‌خوردگی و سی و چهار ضربهٔ شمشیر بود. در روایت ابن اعثم نیز همین مضمون تکرار شده است: جعفر بن الوبر پیراهن را پوشید، بَرَص گرفت و مویش ریخت.

سرانجام

کیفر او در شمار کیفرهای خون‌خواهی مختار ثقفی گزارش شده است. بر پایهٔ گزارشی که به ابو عمر زاهد نسبت داده شده، مختار آن ده سوار را گرفت و «فَشَدَّ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ بِسِكَكِ الْحَدِيدِ وَأَوْطَأَ الْخَيْلَ ظُهُورَهُمْ حَتَّى هَلَكُوا»؛ «دست‌ها و پاهایشان را با میله‌های آهنین بست و اسب‌ها را بر پشتشان تازاند تا هلاک شدند».

بر پایهٔ گزارش دیگری، پیش از این کیفر، بیماری بَرَص چهرهٔ او را دگرگون کرده و مویش ریخته بود. منابع مقتل، این بیماری را در پیوند با ربودن پیراهن امام یاد کرده‌اند؛ اما این پیوند، تفسیر خودِ همان منابع است.

ارزیابی منابع

دربارهٔ شمار و نام آن ده سوار، گزارش‌ها یکدست نیستند. طبری از میان آنان تنها دو تن را نام می‌برد: اسحاق بن حیوه و اَحبَش بن مرثد. فهرست کامل ده تن، در روایتی است که در نفس المهموم و بحار الأنوار به نقل از لهوف آمده و در آن، نام اسحاق در صدر فهرست قرار دارد؛ در همین فهرست، نام صالح بن وهب و اسید بن مالک نیز دیده می‌شود.

نکتهٔ مهم آن است که علامه مجلسی پس از نقل گزارش تاختن اسب‌ها و کیفر آن ده تن، خود تصریح می‌کند: «الْمُعْتَمَدُ عِنْدِي مَا سَيَأْتِي فِي رِوَايَةِ الْكَافِي أَنَّهُ لَمْ يَتَيَسَّرْ لَهُمْ ذَلِكَ»؛ «آنچه نزد من معتبر است، روایت الکافی است که این کار برای آنان میسر نشد». بنابراین اصل تاختن بر پیکر امام و نیز کیفر ده سوار، در منابع شیعی محل بحث بوده است.

منابع

• ابن اعثم کوفی، احمد؛ الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق؛ ج۵.
• طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، بیروت: دار التراث، ۱۳۸۷ق؛ ج۵.
• قمی، عباس؛ نفس المهموم، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir).
• مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۵.