سنن ترمذی (کتاب)

نویسنده	محمد بن عیسی ترمذی
موضوع	احادیث اهل سنت
زبان	عربی
تعداد جلد	۶
تحقیق	احمد محمد شاکر

«الجامع الصحيح» یا «سنن ترمذی» تألیف محمد بن عیسی ترمذی (م ۲۷۹ ق)، یکی از شش کتاب حدیثی معروف نزد اهل سنت است که با عنوان «صحاح سته» شناخته می‌شوند. برخی محدثان سنی، کتاب «سنن ترمذی» را در میان کتاب‌هاى شش‌گانه در جایگاه سوم دانسته‌اند.

مؤلف کتاب

ابوعيسى محمّد بن عيسى ترمذى، از عالمان مشهور اهل سنّت است كه در سال ۲۰۹ هجرى، در ترمذ از نواحى ماوراءالنهر به دنيا آمد و در سال ۲۷۹ قمرى درگذشت.

ترمذی براى كسب حديث به مناطق مختلفى هم چون خراسان، حجاز و عراق مسافرت نمود و از اشخاصى همچون محمد بخارى، ابو داوود سجستانی و احمد بن حنبل استفاده نمود.

معرفی کتاب

نام این کتاب به‌صورت‌هاى مختلف نقل شده است، از جمله: «جامع الترمذی»، «السنن»، «جامع»، «صحیح الترمذی» و «الجامع الکبیر». عبدالفتاح ابوغده در کتاب خود نام درست سنن یا جامع ترمذى را این‌گونه مى‌نویسد: «الجامع المختصر من السّنن عن رسول‌الله(ص) و معرفة الصحیح والمعلولِ و ما علیه العمل».

مى‌توان گفت که ترمذی گردآورى «جامع» خود را بین سال‌هاى ۲۶۰ تا ۲۶۵ ق. آغاز کرده. ابن النقطه مى‌گوید: «او در روز عید قربان سال ۲۷۰ ق. از تألیف کتاب خود فارغ شده است».

بیشتر محدثان اهل سنت کتاب «سنن ابى‌داود» را در میان کتاب‌هاى «صحاح سته» در جایگاه سوم دانسته اند. ولى گویا کسانى نیز هستند که «جامع ترمذى» را کتاب سوم مى‌دانند؛ براى نمونه ابن العربی در مقدمه شرح خود بر «جامع ترمذى» آن را سومین کتاب حدیثى برشمرده و سخن او، بیانگر برترى کتاب ترمذى بر سنن ابى‌داود است. حاجی خلیفه نیز، کتاب ترمذى را سوم مى‌داند و همین که او کتاب ترمذى را با عنوان «الجامع الصحیح» معرفى کرده و آن را پس از صحیح بخاری و صحیح مسلم یادآور شده، خود نشان‌دهنده این است که او کتاب ترمذى را در جایگاه سوم مى‌داند. او کتاب ابى‌داود را با نام «سنن» معرفى کرده است. قنوجى نیز افزون بر اینکه ترمذى را پس از مسلم و پیش از ابى‌داود آورده، خود به‌صراحت مى‌گوید: «و بالجملة فهو ثالث الکتب الستّة». و مبارکفورى در شرح خود بر جامع ترمذى گفته که کتاب ترمذى در جایگاه سوم است.

آراء در مورد صحيح ترمذى متفاوت است؛ مجدالدین ابن اثیر در كتاب «جامع الاصول» درباره «سنن ترمذى» مى نويسد: «كتاب وى صحيح، بهترين و پرفايده ترين كتابهاست».

ترمذى خود مى گويد: «وقتى كتاب را نوشتم آن را بر علماى حجاز و خراسان عرضه كردم و همه اين كتاب را تأييد كردند». وى در مورد كتاب خود بسيار مبالغه مى كند، تا آن جا كه مى گويد: «اگر اين كتاب در خانه كسى باشد، به مانند آن است كه پيغمبرى در خانه او صحبت مى كند».

محتوای کتاب

كتاب «سنن ترمذی» شامل حدود پنج هزار حديث است. ترمذى در کتاب خود مى‌گوید: «جمیع ما فی هذا الکتاب من الحدیث فهو معمولٌ‌به و بِهِ أخذ بعض أهل العلم ما خلا حدیثین...». اگر بتوان این را شرط دانست و اگر او به این شرط وفا کرده باشد، باید گفت شرط او در آوردن احادیث در این کتاب - مگر شواهد و متابعات که در برخى از آنها ضعف است -، ذکر احادیث صحیح و حسان است.

برخى ویژگى‌هاى جامع ترمذى را مى‌توان در امور زیر خلاصه نمود:

• اولین کتاب حدیثى است که در آن به «حدیث حسن» اشاره شده است؛
• داراى حُسن ترتیب و عدم تکرار است؛
• یادآورى سخنان صحابه، تابعین، مذاهب فقها و استدلال آنها در مسائل فقهى است؛
• انواع حدیث از صحیح و حسن و ضعیف و غریب و... در آن بیان شده است؛
• اسامى راویان و القاب و کنیه‌هاى آنها توسط ترمذى یادآورى شده است.
• از دیگر ویژگى‌هاى جامع ترمذى آن است که آن را شش نفر از شاگردانش روایت کرده‌اند.

شروح کتاب

بر کتاب «جامع ترمذى» حواشى و شروح متعددى نوشته شده كه از آن جمله، شرح سيوطى (م ۹۱۱ ق) به نام «قوت المغتذى على جامع الترمذى»، «عارضة الأحوذی بشرح جامع الترمذی»، «تحفة الأحوذی بشرح جامع الترمذی» و شرح ابن العربى محمّد بن عبداللّه مالكى مغربى (م ۵۴۹ ق) قابل ذکرند.

منابع

• نرم افزار کتابخانه علوم حدیث، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
• جواهر الکلام فی معرفة الإمامة والإمام، سيد على حسينى ميلانى.
• علم الحدیث، کاظم مدیرشانه‌چی.