خُبث
«خُبث» از واژگاه قرآنی، در لغت به معنای ناپاکى و پلیدى است،[۱] و خبیث آن است که ناپاک، پلید و ناپسند باشد، اعمّ از انسان، کلام، طعام و... و ضدّ آن «طیّب» است که به معنى پاک و دلچسب میباشد.
واژهشناسی
راغب اصفهانی «خبيث» را چیز ناپسندی معنى كرده كه در اثر پليدى است: «اَلْخُبْثُ و اَلْخَبِيثُ: ما يكره رداءة و خساسة، محسوسا كان أو معقولا، و أصله الرّديء الدّخلة الجاري مجرى خَبَثِ الحديد، و ذلك يتناول الباطل في الاعتقاد، و الكذب في المقال، و القبيح في الفعال»؛[۲] الخبث و الخَبِيث، چيزى است كه بخاطر زشتى و ناپسندى و مكروه بودنش چنين ناميده شده، خواه كراهت حسّى و ظاهرى داشته باشد يا كراهت معنوى و عقلى، و اصلش آنگونه تباهى و زشتى است كه مانند رنگ و جرم آهن ظاهر و پيدا است. واژه خَبَث اعتقاد باطل، سخن دروغ و عمل زشت را در بر مىگيرد.
«در مجمع البیان ذيل آيه ۲۶۷ سوره بقره گويد: خبيث بمعنى پليد است و خبث نقره و آهن همان است كه بعد از گداختن از نقره و آهن جدا می شود، اصل آن ردائت (پليدى) است. خبيث آن است كه ناپاك، پليد و تنفّر آور باشد اعمّ از انسان و كلام و قانون و طعام و غيره و ضدّ آن طيّب است كه بمعنى پاک و دلچسب است.»[۳]
«... قال الليث: الْخَابِثُ من كلِّ شيء: الرَّدِيءُ، و الْخَبِيثُ: نَعْتُ كلِّ شيء فاسِدٍ. يقال: هو خَبِيثُ الطَّعْم، خبيثُ اللَّون، خبيثُ الفعل و الكلام...»؛[۴] خبث به معنی پست است و آن صفت هر چیز فاسد می باشد، مثلا در مورد طعم و رنگ و فعل و قول... .
واژه خبث در قرآن
ریشه «خبث» و مشتقات آن، در آیات قرآن کریم معمولا در مقابل «طیب» به کار رفته است، از جمله:
- «لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ يَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَىٰ بَعْضٍ...»؛[۵] تا خدا ناپاکان را از پاکان جدا کند، وناپاکان را روی یکدیگر گذارد... .
- «وَ آتُوا الْيَتَامَىٰ أَمْوَالَهُمْ وَ لَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ...».[۶]؛ اموال یتیمان را به آنان بدهید، و [اموال] پست و بی ارزش [خود] را با [اموالِ] مرغوب و با ارزش [آنان] عوض نکنید... .
- «وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ ۖ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا ...»؛[۷] سرزمین پاک رستنی اش به اذن خداوندگارش بروید، و آن که پلید و ناپاک است جز اندک نروید... .
- «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ ۖ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ ...»؛[۸] ای اهل ایمان، از بهترین آنچه اندوختهاید و از آنچه برای شما از زمین میرویانیم انفاق کنید، و بدها را برای انفاق در نظر نگیرید... .
- «الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ ۖ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ ...»؛[۹] زنان ناپاک از آن مردان ناپاکند، و مردان ناپاک نیز به زنان ناپاک تعلّق دارند؛ و زنان پاک از آن مردان پاک، و مردان پاک از آن زنان پاکند... .
- «... وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ ...»؛[۱۰]... اشیاء پاکیزه را برای آنها حلال میشمرد، و ناپاکیها را تحریم می کند... .
- «وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ»؛[۱۱] و مَثَل سخنى ناپاک چون درختى ناپاک است که از روى زمین کنده شده و قرارى ندارد.
خبث در روایات
- رسول الله (صلى الله عليه و آله): «سَيَأتِي على اُمَّتِي زمانٌ تَخبُثُ فيهِ سَرائرُهُم و تَحسُنُ فيهِ عَلانِيَتُهُم طَمَعا فِي الدنیا ...[۱۲]؛ روزگارى بر امت من فرا رسد که به هدف دستیابى به دنیا درونهاشان پلید و برونهاشان آراسته و زیبا باشد».
- رسول الله (صلى الله عليه و آله): «... أَمَّا الدَّارُ فَشُؤْمُهَا ضِیقُهَا وَ خُبْثُ جِیرَانِهَا؛[۱۳] نحوست خانه تنگى آن و ناپاکى همسایگانش مى باشد».
- امیرالمؤمنین (علیه السلام): «... وَ إِنَّمَا أَنْتُمْ إِخْوَانٌ عَلَى دِينِ اللَّهِ مَا فَرَّقَ بَيْنَكُمْ إِلَّا خُبْثُ السَّرَائِرِ وَ سُوءُ الضَّمَائِرِ ...؛[۱۴] شما مسلمانان ـ از نظر دین خدا و طبق قانون اسلام ـ برادر یکدیگر مى باشید، چیزى جز ناپاکى درونها و بدى نیتها شما را از یکدیگر جدا نساخته است».
- امام سجّاد (علیه السلام): «الذنوبُ التى تردّ الدعاء: سوءُ النیة و خبثُ السریرة؛[۱۵] گناهانى که موجب مى شوند دعا مردود گردد و به اجابت نرسد عبارتند از: بدى نیت و ناپاکى درون».
پانویس
- ↑ فیومى، المصباح المنیر، ۲/۱۶۲
- ↑ مفردات ألفاظ القرآن، ج۱، ص۲۷۲.
- ↑ قاموس قرآن، سید علیاکبر قرشی، ج۲، ص۲۱۸.
- ↑ تهذیب اللغة، ازهری، ج۷، ص۱۴۷.
- ↑ سوره انفال، آیه ۳۷.
- ↑ سوره نساء، آیه ۲.
- ↑ سوره اعراف، آیه ۵۸.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۶۷.
- ↑ سوره نور، آیه ۲۶.
- ↑ سوره اعراف، آیه ۱۵۷.
- ↑ سوره ابراهیم، آیه ۲۶.
- ↑ بحارالانوار، ۱۸/۱۴۶
- ↑ همان، ۶۴/۱۹۸
- ↑ نهج البلاغه، خطبه ۱۱۳.
- ↑ بحارالانوار، ۷۳/۳۷۶
منابع
- بحارالانوار، محمدباقر مجلسی.
- فرهنگ معارف و معاریف، سید مصطفی حسینی دشتی.
- مفردات ألفاظ القرآن، راغب اصفهانی، ج۱.
- قاموس قرآن، سید علیاکبر قرشی، ج۲.
- سایت الکتاب.
