سماء المقال فى علم الرجال (کتاب)
 | |
| نویسنده | میرزا ابوالهدی کلباسی |
| موضوع | علم رجال |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۲ |
| تحقیق | سید محمد حسینی قزوینی |
|
| |
کتاب «سماءُ المَقال فی علم الرجال» تألیف میرزا ابوالهدى کلباسى (م، ۱۳۵۶ ق)، در مورد برخی مسائل و قواعد مهم علم رجال بحث کرده است. نگاه اصلى کتاب «سماء المقال» به معرفی علماى معروف این علم و آرای رجالی آنان است.
محتویات
مؤلف
میرزا ابوالهدى کلباسى فرزند میرزا ابوالمعالی کلباسی، یکى از رجال برجسته و معروف شیعه در علوم مختلفه بوده است. او قبل از ورود به نجف اشرف، اصول و فقه را تدریس مى کرد؛ اما در نجف علاوه بر اصول و فقه، در علم درایه و علم رجال هم تدریس و تحقیق نمود، ولذا در این دو علم بدون تردید داراى تخصصى عالى بوده است. این مطلب از کلام علامه سید حسن صدر کاظمى در اجازه اى که به وى مى دهد، معلوم مى شود. وى مى گوید: «و مؤمن أفضل علماء الدرایة و فقهاء الاحکام والهدایة».
از جمله تألیفات او عبارتند از: سماء المقال فى علم الرجال، البدر التمام، حاشیه بر کفایة الاصول، الدر الثمین، الدرة البیضاء، زلات الاقدام و الفوائد الرجالیه.
مرحوم میرزا ابوالهدى کلباسی در سال ۱۳۵۶ قمری وفات یافت و در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.
معرفی کتاب
«سماء المقال فی علم الرجال» يا «سماء المقال فی تحقيق علم الرجال» اثر میرزا ابوالهدى کلباسى، كتابى است شامل مباحث مهمى در علم رجال كه به زبان عربى نوشته شده است.
ابتداى شروع به تأليف كتاب، حدود سال (۱۳۰۰ ق) و ختم آن در نجف به سال (۱۳۴۰ ق) بوده است و مؤلف تا پايان عمر خويش، بيش از ده بار تمام كتاب را تدريس نموده و هر نوبت، تجديد نظرهايى در آن كرده و گاه بر مطلب تازه پراهميتى دست يافته كه به متن كتاب، افزوده است.
علامه صدر درباره اين كتاب فرموده است: «با ژرفانديشى و تعمق در اين كتاب، بهراستى آن را، در موضوع خود بىنظير و در ميان همگنانش يگانه يافتم؛ كتابى كه تحقيقاتش همانند ستارگان درخشنده و ژرفنگرىهايش چونان ماه تابان، بيانات بسنده آن، همانند آفتاب نمايان و مشعشع است. بارى اين كتاب در ميان كتابهاى رجالى، جايگاهى بلند دارد».
«سماء المقال» داراى سبکی مخصوص به خود است و شايد در كتب رجاليه و علم الرجال نظيرش را نتوان يافت. اثر حاضر، كتاب كاملى است كه در هر مبحث وارد مىشود، با تتبع و استقصاى عجيبى بر مشكلات آن فائق آمده و مطالب غامض رجالى را مهذّب و منقّح و بسى واضح و روشن كرده و خلاصه آنكه حاصل تحقيق و تتبع يک دوره عمر مصنف محقق و متتبع آن در اين كتاب شريف، گرد آمده است.
كتاب «سماء المقال» براى شناخت رجالىهاى مشهور شيعه از كتابهاى آنها كتاب جامع و خوبى مىباشد و كتابى است كه خوانندگان و طلاب و محصلين علوم دينى را به حقائق علم رجال و آنچه يک نفر مجتهد دانستن آن بر او لازم است، آشنا مىسازد.
اين كتاب در نوع خود، در حوزه دانش رجال بىنظير است. تا آنجا كه آن را بهمنزله جواهر الکلام (كتاب تفصيلى و جامع مهم فقهى كه فقه استدلالى دقيق را به آن توصيف مىكنند و با تعبير «فقه جواهرى» از آن ياد مىكنند) در دانش رجال دانستهاند. اين اهميت ازآنروست كه كلباسى ضمن تدوين كتابى با نظام منطقى و جامع، مباحث رجالى را به بحث علمى و اجتهادى و نقادى دقيق كشانيده است. البته از اين امر نبايد غافل شد كه ابوالهدى كلباسى در اكثر موارد محتواى مباحث را از دانش پدرش (میرزا ابوالمعالی کلباسی) فراهم آورده و تنظيم و ترتيب داده است. مقايسه بحثهاى اين كتاب با «الرسائل الرجالية» ابوالمعالى شاهد بر اين ادعاست.
محتواى کتاب
كتاب با سه مقدمه از محقق، فرزند مؤلف و نويسنده آغاز و مطالب در چهار ركن، در دو فصل، تنظيم شده است. در مقدمه مؤلف، توضيح مختصرى پيرامون اهميت علم رجال و جايگاه آن داده شده است.
این کتاب در چهار رکن زیر بحث کرده است:
- رکن اول: در معرفی مشایخ فن رجال. در اين بخش به شرح حال مشايخ قدماى اصحاب كه آراى آنان در جرح و تعديل مورد احتجاج مىباشد پرداخته است؛ افرادى چون ابن غضائرى، ابوعمرو کشى، شیخ طوسى، احمد بن علی نجاشی، علامه حلى و حسن بن على بن داوود. در معرفى هركدام از اين علما، به ذكر خصوصيات شخصى و خصوصيات كتاب رجالى آنها پرداخته شده و در بخش كتاب، امتيازات، اغلاط و نيز خصوصيات آن ذكر گرديده و تصوير جامع و روشنى از زندگى آنها و كتابهايشان ارائه شده است. مؤلف سپس راجع به توثیقات و تضعیفات ایشان بحث مى کند.
- رکن دوم: به معرفي راویانی كه شناسانده مىشوند اختصاص دارد و اين بخش شامل دو مقام است: مقام اول: تمييز مشتركات. كسانى كه شخصيت و احوال آنان به دليل تشابه اسمى نامشخص است در اين مقام بررسى شدهاند. سه شخصيت: ابو بصیر، على بن ابىحمزه و محمد بن اسماعيل از نمونههاى روشن مشتركات شمرده شدهاند كه رسالههاى خاصى هم درباره آنان نوشته شده است. كلباسى هريک از اين سه نفر را با عنوان «مقصد» در مقام دوم اين ركن آورده است. مقام دوم: نقد مشتبهات. كسانى كه شخصيت آنان شناخته شده، ولى حال رجالى و اعتبار آنان ناشناخته است، در اين مقام آمدهاند. در سه مقصد اين مقام، سكونى، عمار ساباطی و عمر بن حنظله موضوع بحث هستند.
- رکن سوم: در الفاظ علم رجال (جرح و تعدیل)؛ اصطلاحات و تعبيرات رجالى مورد اختلاف، در اين ركن تفسير شدهاند. مجموع اين تعبيرات بالغ بر ۲۰۰ عنوان است، از جمله: أسند عنه، بترى، ثبت، حجة، ثقة، عدالت، ثقة ثقة، جلّ، حسن الانتقاء، كان حظيا عندهم، سليم الجنبة، شرطة الخميس، صليب، صحيح الحديث، ضعيف، عين و وجه، غلام، غلواء، مولى مخلط.
- رکن چهارم: در قواعد مهم رجال؛ در اين ركن به بحث از اصحاب اجماع و نيز بحث طرق و مشيخه و اقسام خبر پرداخته است.
منابع
- نرم افزار درایة النور، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، محمدرضا ضمیری.
