صحیح مسلم (کتاب)

نویسنده	مسلم بن حجاج نیشابوری
موضوع	احادیث اهل سنت
زبان	عربی
تعداد جلد	۵
مصحح	محمد فؤاد عبدالباقی

«صحیح مسلم» تألیف مسلم بن حجاج نیشابوری (م، ۲۶۱ ق)، یکی از «صحاح سته» نزد اهل سنت است. مؤلف این کتاب سعی داشته است که احادیث صحیح را در کتاب خود جمع آوری کند، اما محققان، برخی از احادیث این کتاب را ضعیف و یا مجعول می‌دانند. برای این کتاب شرح‌های متعدی نگاشته شده است.

مؤلف

مسلم بن حجاج نیشابورى (۲۰۶–۲۶۱ق) از محدثین و فقیهان بزرگ اهل سنت در قرن سوم هجری است. او در نیشابور زاده شد و سپس برای فراگیری حدیث به حوزه‌هاى علمى دیگر مانند حجاز، عراق، شام، مصر و ری هم مسافرت کرد. او از جمله شاگردان محمد بن اسماعیل بخارى و احمد بن حنبل است، اگرچه در کتاب خود هیچ حدیثى از بخارى نقل نکرده است.

همچنین شاگردان بسیاری از جمله محمد بن عیسی ترمذی از مسلم نیشابوری حدیث آموختند.

«صحیح مسلم» -دومین کتاب از «صحاح سته»- مهمترین اثر مسلم است. برخی دیگر از آثار او عبارتند از: المسند الکبیر علی أسماء الرجال، الجامع الکبیر علی الأبواب، الأسماء و الکُنی، علل الحدیث، التمییز، المنفردات و الوحدان، طبقات التابعین.

معرفی کتاب

«المسند الصحیح» معروف به «صحیح مسلم»، مهم‌ترین اثر مسلم بن حجاج نیشابوری است، که نزد اهل سنت، پس از «صحیح بخاری»، معتبرترین کتاب حدیثی شمرده می‌شود و حتی برخی عالمان، آن را از نظر نظم و دقت اسناد بر «صحیح بخاری» ترجیح داده‌اند.

مؤلف، این کتاب را از میان سیصد هزار حدیثی که شنیده بود، گرد آورد. بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، تدوین آن پانزده سال طول کشید.

این کتاب از ۵۴ کتاب اصلی از «کتاب الإیمان» تا «کتاب التفسیر»، تشکیل شده و موضوعات گوناگون اعتقادی، فقهی، اخلاقی، تاریخ و سیره را در بر دارد. شمار روایات «صحیح مسلم» را با تکرار، ۷۲۷۵ حدیث و بدون تکرار نزدیک به سه هزار حدیث نوشته‌اند.

روش مسلم در این کتاب، گردآوری روایات یک موضوع در یک جا و جمع میان طرق مختلف یک حدیث بود. او میان روایاتی که خود شنیده بود («حدّثنا») و روایاتی که با واسطه نقل می‌کرد («عن» و «قال») تفاوت می‌گذاشت. ذهبی به نقل از قاضی عیاض نوشته است که مسلم راویان را به سه طبقه تقسیم کرد: حافظان متقن، کسانی که به دقت آنان ملحق می‌شوند، و کسانی که دربارهٔ آنان اختلاف بوده است؛ او طبقهٔ چهارم، یعنی راویان ضعیف و متهم، را کنار گذاشت.

مسلم همانند بخارى سعی داشته است که تنها احادیث صحیح را در کتاب خود جای دهد. شروط او در صحت حدیث نیز همانند بخارى است و به نظر محققان، حدیث صحیح در نظر او و بخاری دارای دو شرط اصلی بوده است: ۱. سند متصل از آنها تا طبقه صحابه ۲. مورد وثوق و اعتماد بودن راویان در هر طبقه.

با این حال، همهٔ عالمان مسلمان صحت تمام روایات آن را نپذیرفته‌اند، زیرا برخی روایات این کتاب همچون احادیث دال بر تحریف قرآن، تحقیر پیامبران از جمله پیامبر خاتم (صلی الله علیه وآله) از احادیث مجعولی است که به این کتاب راه یافته است. برخی حافظان حدیث سنی، مانند دارقطنی، شماری از روایات «صحیحین» (صحیح بخاری و صحیح مسلم) را نقد کرده‌اند.

عالمان شیعه نیز ادعای صحت همهٔ روایات «صحیح مسلم» را نمی‌پذیرند. نقدهای آنان بر چند محور استوار است: نخست، روایاتی که به ظاهر با قرآن، سنت قطعی یا عقل قطعی ناسازگارند، مانند برخی روایات دربارهٔ تشبیه خداوند به آفریده‌ها یا جبر. دوم، کم بودن روایات اهل بیت (علیهم السلام) در «صحیح مسلم»؛ در سراسر این کتاب تنها شمار اندکی روایت از امامان (علیهم السلام) نقل شده است. سوم، حضور راویانی که در علم رجال شیعه ضعیف شمرده می‌شوند.

در عین حال، شیعیان برای اثبات برخی آموزه‌های خود به روایاتی از «صحیح مسلم» استناد می‌کنند. مشهورترین نمونه، حدیث ثقلین است که در "کتاب فضائل الصحابة" «صحیح مسلم» نقل شده است.

شرح‌های کتاب

• المنهاج فی شرح صحیح مسلم بن حجاج؛ ابوزکریا محیی‌الدین یحیی بن شرف نووی شافعی (م، ۶۷۶ق)؛ این شرح بهترین شرح این کتاب دانسته شده است.
• منهاج الابتهاج؛ قسطلانی.
• الاکمال فی شرح مسلم؛ قاضی عیاض بن موسی یحصبی مالکی (م، ۷۸۸ق).
• المعلم بفوائد کتاب مسلم؛ ابوعبدالله محمد بن علی مازری (م، ۵۳۶ق).
• المفهم لما اشکل من تلخص کتاب مسلم؛ ابوعباس احمد بن عمر بن ابراهیم قرطبی (م، ۶۵۶ق).
• الدیباج علی صحیح مسلم بن الحجاج؛ جلال الدین سیوطی (م، ۹۱۱ق).
• شرح زوائد مسلم علی البخاری؛ سراج الدین عمر بن علی بن ملقن شافعی (م، ۸۰۴ق).

منابع

• طباطبایی، محمدکاظم، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث.
• محمدی ری شهری، محمد، شناخت نامه حدیث، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۷ش.
• معارف، مجید، تاریخ عمومی حدیث، تهران، کویر، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
• معرفی کتاب در سایت ویکی شیعه.