الاتقان فی علوم القرآن (کتاب): تفاوت بین نسخهها
(اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر)) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | ''' | + | '''«الإتقان فی علوم القرآن»''' تألیف [[جلال الدین سیوطی|جلالالدین سیوطی]] (۸۴۹–۹۱۱ق)، یکی از جامعترین و مشهورترین کتابها در زمینه [[علوم قرآن|علوم قرآن]] است.<ref>سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، مقدمهٔ مؤلف؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.</ref> این کتاب در هشتاد «نوع» (فصل موضوعی) تدوین شده و مباحثی مانند [[نزول قرآن]]، [[جمع قرآن]]، [[ناسخ و منسوخ]]، [[اسباب نزول]]، [[قرائات قرآن|قرائات]] و [[اعجاز قرآن]] را در بر میگیرد.<ref>سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.</ref> |
| + | {{مشخصات کتاب | ||
| − | = | + | |عنوان=الإتقان فی علوم القرآن |
| − | |||
| − | = | + | |تصویر=[[پرونده:الاتقان.jpg|240px|وسط]] |
| − | الاتقان | ||
| − | + | |نویسنده=جلال الدین سیوطی | |
| − | = | + | |موضوع=علوم قرآن |
| − | |||
| − | = | + | |زبان=عربی |
| − | |||
| − | + | |تعداد جلد=۱ | |
| − | = | + | |عنوان افزوده1= |
| − | |||
| − | == پانویس == | + | |افزوده1= |
| + | |||
| + | |عنوان افزوده2= | ||
| + | |||
| + | |افزوده2= | ||
| + | |||
| + | |لینک= | ||
| + | }} | ||
| + | ==مؤلف== | ||
| + | [[جلال الدین سیوطی|جلالالدین عبدالرحمن بن ابیبکر سیوطی]]، (۸۴۹-۹۱۱ ق)، مفسر، [[محدث]]، مورخ، فقیه و ادیب نامدار [[شافعی]] مذهب در قرن نهم و دهم قمری است.<ref>سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.</ref> | ||
| + | |||
| + | هرچند [[تعصب]] سیوطی در مذهب جای انکار نیست، لیکن عظمت علمی او نیز که بیشتر با جنبه تألیف و جمع آوری آثارش مشهود است، قابل تردید نیست. وی در علوم مختلف اسلامی مانند [[تفسیر]]، [[حدیث]]، [[فقه]]، [[ادبیات عرب|ادبیات]] و [[تاریخ]] مهارت داشت و آثار پرشماری در این حوزهها تألیف نمود. | ||
| + | |||
| + | برخی از آثار سیوطی عبارتند از: [[الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور (کتاب)|الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور]]، [[تفسیر الجلالین (کتاب)|تفسیر الجلالَین]]، [[الاتقان فی علوم القرآن (کتاب)|الاتقان فی علوم القرآن]]، تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، البهجة المرضیة فی شرح الفیة ابن مالک، حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره، اللآلی المصنوعه فی الاحادیث الموضوعه، الحاوی فی الفتاوی و تاریخ الخلفاء. | ||
| + | |||
| + | == معرفی کتاب == | ||
| + | [[سیوطی]] کتاب «الاتقان فی علوم القرآن» را در اواخر عمر خود تألیف کرد.<ref>همان.</ref> او در مقدمهٔ کتاب، انگیزهٔ خود را گردآوری پراکندههای [[علوم قرآن]] در یک مجموعه دانسته است.<ref>سیوطی، الاتقان، مقدمه.</ref> | ||
| + | |||
| + | «الاتقان» بر پایهٔ «[[البرهان فی علوم القرآن (کتاب)|البرهان فی علوم القرآن]]» اثر [[بدرالدین محمد زرکشی|بدرالدین زرکشی]] (درگذشت ۷۹۴ق) نوشته شده و آن را گسترش داده است.<ref>سیوطی، الاتقان، النوع الاول؛ زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، مقدمه.</ref> | ||
| + | |||
| + | کتاب «الاتقان» را میتوان دایرةالمعارفی از علوم قرآن دانست که دیدگاههای مفسران و [[محدثان]] پیشین را در یک جا فراهم کرده است.<ref>زرکشی، البرهان، مقدمه؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.</ref> جامعیت این کتاب در گردآوری مباحث، آن را به مرجعی کمنظیر در حوزهٔ خود تبدیل کرده و بسیاری از آثار پیشین را از خطر فراموشی نجات داده است.<ref>زرکشی، البرهان؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.</ref> | ||
| + | |||
| + | ارزش اصلی کتاب حاضر در گستردگی نقل و دستهبندی موضوعی است، نه در نوآوری نظری.<ref>همان.</ref> به همین سبب، پژوهشگران علوم قرآن در دورههای بعد، آن را مبنای کار خود قرار دادهاند.<ref>سیوطی، الاتقان، مقدمه.</ref> | ||
| + | |||
| + | در دانشنامهها و پژوهشهای [[علوم قرآنی]]، ارجاع به «الاتقان» با ذکر «نوع» انجام میشود، و ترجمههای فارسی نیز از بخشهایی از آن انجام شده است. | ||
| + | |||
| + | ==محتوای کتاب== | ||
| + | کتاب «الاتقان» به هشتاد «نوع» تقسیم شده و هر نوع به یکی از مباحث [[علوم قرآن]] اختصاص دارد.<ref>سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.</ref> مباحث آغازین به [[نزول قرآن]]، [[سوره های مکی و مدنی|مکی و مدنی]]، و [[اسباب نزول]] میپردازد؛ سپس مباحثی مانند جمع و ترتیب [[قرآن]]، [[قرائات قرآن|قرائات]]، [[رسم الخط قرآن|رسمالخط]]، [[محکم و متشابه]]، [[ناسخ و منسوخ]]، و [[وجوه و نظائر]] میآید.<ref>همان.</ref> بخشهای پایانی به [[اعجاز قرآن]]، امثال، اقسام، لغات، فواتح سورهها، و شروط مفسر و آداب [[تفسیر]] اختصاص دارد.<ref>همان.</ref> روش سیوطی در بیشتر این مباحث، گردآوری و نقل اقوال پیشینیان است.<ref>سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.</ref> | ||
| + | |||
| + | از مباحث مهم کتاب، بحث «[[جمع قرآن]]» است. سیوطی در آن، گزارشهای مختلف دربارهٔ گردآوری قرآن در عهد [[پیامبر]] (صلی الله علیه و آله)، [[ابوبکر]] و [[عثمان بن عفان|عثمان]] را گرد آورده و به روایات مربوط به شمار حافظان قرآن در آن دوره پرداخته است. این بخش، یکی از منابع اصلی بحثهای معاصر دربارهٔ [[تاریخ قرآن]] است.<ref>همان.</ref> | ||
| + | |||
| + | ==نقدهای کتاب== | ||
| + | بر کتاب «الاتقان» چند نقد وارد شده است: | ||
| + | |||
| + | * نخست، نقل اقوال بدون داوری و نقد [[سند حدیث|سندی]] که راه ورود روایات ضعیف و [[اسرائیلیات]] را به بحثهای [[علوم قرآن]] باز کرده است.<ref>خویی، البیان فی تفسیر القرآن، بحث جمع القرآن؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.</ref> | ||
| + | * دوم، کماعتنایی به منابع و دیدگاههای [[شیعه]]؛ [[سیوطی]] در مباحثی مانند [[جمع قرآن]] و [[قرائات قرآن|قرائات]]، تنها به منابع [[اهل سنت]] تکیه کرده است.<ref>خویی، البیان، بحث جمع القرآن؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.</ref> | ||
| + | * سوم، برخی مباحث کتاب بر پیشفرضهای [[کلام|کلامی]] اهل سنت استوار است و ازاینرو بررسی انتقادی آن، نیازمند مقایسه با منابع شیعی است.<ref>خویی، البیان، مقدمه؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.</ref> | ||
| + | |||
| + | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
| − | == منابع == | + | ==منابع== |
| − | * قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان). | + | |
| − | * خویی، سید ابوالقاسم؛ ''البیان فی تفسیر القرآن''، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ۱۴۳۰ق. | + | *قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان). |
| − | * زرکشی، بدرالدین؛ ''البرهان فی علوم القرآن''، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۰ق. | + | *خویی، سید ابوالقاسم؛ ''البیان فی تفسیر القرآن''، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ۱۴۳۰ق. |
| − | * زرکلی، خیرالدین؛ ''الأعلام''، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م. | + | *زرکشی، بدرالدین؛ ''البرهان فی علوم القرآن''، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۰ق. |
| − | * سیوطی، جلالالدین؛ ''الاتقان فی علوم القرآن''، بیروت: دار الکتب العلمیة، بیتا. | + | *زرکلی، خیرالدین؛ ''الأعلام''، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م. |
| − | * طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بیتا. | + | *سیوطی، جلالالدین؛ ''الاتقان فی علوم القرآن''، بیروت: دار الکتب العلمیة، بیتا. |
| + | *طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بیتا. | ||
| + | [[رده:منابع قرآنی]] | ||
[[رده:کتابهای علوم قرآنی]] | [[رده:کتابهای علوم قرآنی]] | ||
| − | |||
| − | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۰۳
«الإتقان فی علوم القرآن» تألیف جلالالدین سیوطی (۸۴۹–۹۱۱ق)، یکی از جامعترین و مشهورترین کتابها در زمینه علوم قرآن است.[۱] این کتاب در هشتاد «نوع» (فصل موضوعی) تدوین شده و مباحثی مانند نزول قرآن، جمع قرآن، ناسخ و منسوخ، اسباب نزول، قرائات و اعجاز قرآن را در بر میگیرد.[۲]
| نویسنده | جلال الدین سیوطی |
| موضوع | علوم قرآن |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۱ |
|
| |
مؤلف
جلالالدین عبدالرحمن بن ابیبکر سیوطی، (۸۴۹-۹۱۱ ق)، مفسر، محدث، مورخ، فقیه و ادیب نامدار شافعی مذهب در قرن نهم و دهم قمری است.[۳]
هرچند تعصب سیوطی در مذهب جای انکار نیست، لیکن عظمت علمی او نیز که بیشتر با جنبه تألیف و جمع آوری آثارش مشهود است، قابل تردید نیست. وی در علوم مختلف اسلامی مانند تفسیر، حدیث، فقه، ادبیات و تاریخ مهارت داشت و آثار پرشماری در این حوزهها تألیف نمود.
برخی از آثار سیوطی عبارتند از: الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، تفسیر الجلالَین، الاتقان فی علوم القرآن، تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، البهجة المرضیة فی شرح الفیة ابن مالک، حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره، اللآلی المصنوعه فی الاحادیث الموضوعه، الحاوی فی الفتاوی و تاریخ الخلفاء.
معرفی کتاب
سیوطی کتاب «الاتقان فی علوم القرآن» را در اواخر عمر خود تألیف کرد.[۴] او در مقدمهٔ کتاب، انگیزهٔ خود را گردآوری پراکندههای علوم قرآن در یک مجموعه دانسته است.[۵]
«الاتقان» بر پایهٔ «البرهان فی علوم القرآن» اثر بدرالدین زرکشی (درگذشت ۷۹۴ق) نوشته شده و آن را گسترش داده است.[۶]
کتاب «الاتقان» را میتوان دایرةالمعارفی از علوم قرآن دانست که دیدگاههای مفسران و محدثان پیشین را در یک جا فراهم کرده است.[۷] جامعیت این کتاب در گردآوری مباحث، آن را به مرجعی کمنظیر در حوزهٔ خود تبدیل کرده و بسیاری از آثار پیشین را از خطر فراموشی نجات داده است.[۸]
ارزش اصلی کتاب حاضر در گستردگی نقل و دستهبندی موضوعی است، نه در نوآوری نظری.[۹] به همین سبب، پژوهشگران علوم قرآن در دورههای بعد، آن را مبنای کار خود قرار دادهاند.[۱۰]
در دانشنامهها و پژوهشهای علوم قرآنی، ارجاع به «الاتقان» با ذکر «نوع» انجام میشود، و ترجمههای فارسی نیز از بخشهایی از آن انجام شده است.
محتوای کتاب
کتاب «الاتقان» به هشتاد «نوع» تقسیم شده و هر نوع به یکی از مباحث علوم قرآن اختصاص دارد.[۱۱] مباحث آغازین به نزول قرآن، مکی و مدنی، و اسباب نزول میپردازد؛ سپس مباحثی مانند جمع و ترتیب قرآن، قرائات، رسمالخط، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، و وجوه و نظائر میآید.[۱۲] بخشهای پایانی به اعجاز قرآن، امثال، اقسام، لغات، فواتح سورهها، و شروط مفسر و آداب تفسیر اختصاص دارد.[۱۳] روش سیوطی در بیشتر این مباحث، گردآوری و نقل اقوال پیشینیان است.[۱۴]
از مباحث مهم کتاب، بحث «جمع قرآن» است. سیوطی در آن، گزارشهای مختلف دربارهٔ گردآوری قرآن در عهد پیامبر (صلی الله علیه و آله)، ابوبکر و عثمان را گرد آورده و به روایات مربوط به شمار حافظان قرآن در آن دوره پرداخته است. این بخش، یکی از منابع اصلی بحثهای معاصر دربارهٔ تاریخ قرآن است.[۱۵]
نقدهای کتاب
بر کتاب «الاتقان» چند نقد وارد شده است:
- نخست، نقل اقوال بدون داوری و نقد سندی که راه ورود روایات ضعیف و اسرائیلیات را به بحثهای علوم قرآن باز کرده است.[۱۶]
- دوم، کماعتنایی به منابع و دیدگاههای شیعه؛ سیوطی در مباحثی مانند جمع قرآن و قرائات، تنها به منابع اهل سنت تکیه کرده است.[۱۷]
- سوم، برخی مباحث کتاب بر پیشفرضهای کلامی اهل سنت استوار است و ازاینرو بررسی انتقادی آن، نیازمند مقایسه با منابع شیعی است.[۱۸]
پانویس
- ↑ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، مقدمهٔ مؤلف؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.
- ↑ سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.
- ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.
- ↑ همان.
- ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
- ↑ سیوطی، الاتقان، النوع الاول؛ زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، مقدمه.
- ↑ زرکشی، البرهان، مقدمه؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
- ↑ زرکشی، البرهان؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
- ↑ همان.
- ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
- ↑ سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.
- ↑ همان.
- ↑ همان.
- ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.
- ↑ همان.
- ↑ خویی، البیان فی تفسیر القرآن، بحث جمع القرآن؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.
- ↑ خویی، البیان، بحث جمع القرآن؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.
- ↑ خویی، البیان، مقدمه؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- خویی، سید ابوالقاسم؛ البیان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ۱۴۳۰ق.
- زرکشی، بدرالدین؛ البرهان فی علوم القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۰ق.
- زرکلی، خیرالدین؛ الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م.
- سیوطی، جلالالدین؛ الاتقان فی علوم القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة، بیتا.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بیتا.




