الاتقان فی علوم القرآن (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر))
 
سطر ۱: سطر ۱:
−
'''الاتقان فی علوم القرآن'''، مشهورترین اثر جلال‌الدین سیوطی (۸۴۹–۹۱۱ق) و یکی از جامع‌ترین کتاب‌ها در [[علوم قرآن|علوم قرآن]] در سنت اهل سنت است.<ref>سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، مقدمهٔ مؤلف؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.</ref> این کتاب در هشتاد «نوع» (فصل موضوعی) تدوین شده و مباحثی مانند نزول [[قرآن]]، [[جمع قرآن]]، [[ناسخ و منسوخ]]، [[اسباب نزول]]، قراءات و [[اعجاز قرآن]] را در بر می‌گیرد.<ref>سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.</ref> الاتقان بر پایهٔ «[[البرهان فی علوم القرآن (کتاب)|البرهان فی علوم القرآن]]» بدرالدین زرکشی (درگذشت ۷۹۴ق) نوشته شده و آن را گسترش داده است.<ref>سیوطی، الاتقان، النوع الاول؛ زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، مقدمه.</ref>
+
'''«الإتقان فی علوم القرآن»''' تألیف [[جلال الدین سیوطی|جلال‌الدین سیوطی]] (۸۴۹–۹۱۱ق)، یکی از جامع‌ترین و مشهورترین کتاب‌ها در زمینه [[علوم قرآن|علوم قرآن]] است.<ref>سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، مقدمهٔ مؤلف؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.</ref> این کتاب در هشتاد «نوع» (فصل موضوعی) تدوین شده و مباحثی مانند [[نزول قرآن]]، [[جمع قرآن]]، [[ناسخ و منسوخ]]، [[اسباب نزول]]، [[قرائات قرآن|قرائات]] و [[اعجاز قرآن]] را در بر می‌گیرد.<ref>سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.</ref>  
 +
{{مشخصات کتاب
  
−
== مؤلف ==
+
|عنوان=الإتقان فی علوم القرآن
−
جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، محدث، مفسر، فقیه شافعی و مورخ مصری سدهٔ نهم و دهم هجری بود.<ref>سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.</ref> او آثار فراوانی در تفسیر، حدیث، تاریخ و ادبیات نوشت و کتاب «الاتقان» را در اواخر عمر خود تألیف کرد.<ref>همان.</ref> سیوطی در مقدمهٔ کتاب، انگیزهٔ خود را گردآوری پراکنده‌های علوم قرآن در یک مجموعه دانسته است.<ref>سیوطی، الاتقان، مقدمه.</ref>
 
  
−
== ساختار و محتوا ==
+
|تصویر=[[پرونده:الاتقان.jpg|240px|وسط]]
−
الاتقان به هشتاد «نوع» تقسیم شده و هر نوع به یکی از مباحث علوم قرآن اختصاص دارد.<ref>سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.</ref> مباحث آغازین به نزول قرآن، مکی و مدنی، و اسباب نزول می‌پردازد؛ سپس مباحثی مانند جمع و ترتیب قرآن، قراءات، رسم‌الخط، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، و وجوه و نظائر می‌آید.<ref>همان.</ref> بخش‌های پایانی به اعجاز قرآن، امثال، اقسام، لغات، فواتح سوره‌ها، و شروط مفسر و آداب تفسیر اختصاص دارد.<ref>همان.</ref> روش سیوطی در بیشتر این مباحث، گردآوری و نقل اقوال پیشینیان است.<ref>سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.</ref>
 
  
−
از مباحث مهم کتاب، بحث «جمع قرآن» است. سیوطی در آن، گزارش‌های مختلف دربارهٔ گردآوری قرآن در عهد پیامبر (صلی الله علیه و آله)، ابوبکر و عثمان را گرد آورده و به روایات مربوط به شمار حافظان قرآن در آن دوره پرداخته است.<ref>سیوطی، الاتقان، نوع جمع القرآن؛ [[جمع قرآن]].</ref> این بخش، یکی از منابع اصلی بحث‌های معاصر دربارهٔ [[تاریخ قرآن]] است.<ref>همان.</ref>
+
|نویسنده=جلال الدین سیوطی
  
−
== جایگاه و روش ==
+
|موضوع=علوم قرآن
−
الاتقان را می‌توان دایرةالمعارفی از علوم قرآن دانست که دیدگاه‌های مفسران و محدثان پیشین را در یک جا فراهم کرده است.<ref>زرکشی، البرهان، مقدمه؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.</ref> ارزش اصلی آن در گستردگی نقل و دسته‌بندی موضوعی است، نه در نوآوری نظری.<ref>همان.</ref> به همین سبب، پژوهشگران علوم قرآن در دوره‌های بعد، آن را مبنای کار خود قرار داده‌اند.<ref>سیوطی، الاتقان، مقدمه.</ref>
 
  
−
== نقدها ==
+
|زبان=عربی
−
بر الاتقان چند نقد وارد شده است. نخست، نقل اقوال بدون داوری و نقد سندی که راه ورود روایات ضعیف و اسرائیلیات را به بحث‌های علوم قرآن باز کرده است.<ref>خویی، البیان فی تفسیر القرآن، بحث جمع القرآن؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.</ref> دوم، کم‌اعتنایی به منابع و دیدگاه‌های [[شیعه]]؛ سیوطی در مباحثی مانند جمع قرآن و قراءات، تنها به منابع اهل سنت تکیه کرده است.<ref>خویی، البیان، بحث جمع القرآن؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.</ref> سوم، برخی مباحث کتاب بر پیش‌فرض‌های کلامی اهل سنت استوار است و ازاین‌رو بررسی انتقادی آن، نیازمند مقایسه با منابع شیعی است.<ref>خویی، البیان، مقدمه؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.</ref>
 
  
−
در برابر، دفاع از کتاب نیز صورت گرفته است: جامعیت آن در گردآوری مباحث، آن را به مرجعی کم‌نظیر در حوزهٔ خود تبدیل کرده و بسیاری از آثار پیشین را از خطر فراموشی نجات داده است.<ref>زرکشی، البرهان؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.</ref>
+
|تعداد جلد=۱
  
−
== چاپ‌ها و ترجمه‌ها ==
+
|عنوان افزوده1=
−
الاتقان بارها در مصر، بیروت و دیگر شهرهای اسلامی چاپ شده و در ایران نیز چاپ‌های متعددی از آن منتشر شده است.<ref>سیوطی، الاتقان، چاپ‌های مختلف؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.</ref> برخی از چاپ‌ها با تحقیق و تعلیقه همراه‌اند.<ref>همان.</ref> ترجمه‌های فارسی نیز از بخش‌هایی از آن انجام شده است.<ref>سیوطی، الاتقان، ترجمه‌های فارسی.</ref> در دانشنامه‌ها و پژوهش‌های علوم قرآنی، ارجاع به الاتقان با ذکر «نوع» انجام می‌شود، زیرا شمارهٔ صفحه در چاپ‌های مختلف متفاوت است.<ref>همان.</ref>
 
  
−
== پانویس ==
+
|افزوده1=
 +
 
 +
|عنوان افزوده2=
 +
 
 +
|افزوده2=
 +
 
 +
|لینک=
 +
}}
 +
==مؤلف==
 +
[[جلال الدین سیوطی|جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی]]، (۸۴۹-۹۱۱ ق)، مفسر، [[محدث]]، مورخ، فقیه و ادیب نامدار [[شافعی]] مذهب در قرن نهم و دهم قمری است.<ref>سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.</ref>
 +
 
 +
هرچند [[تعصب]] سیوطی در مذهب جای انکار نیست، لیکن عظمت علمی او نیز که بیشتر با جنبه تألیف و جمع آوری آثارش مشهود است، قابل تردید نیست. وی در علوم مختلف اسلامی مانند [[تفسیر]]، [[حدیث]]، [[فقه]]، [[ادبیات عرب|ادبیات]] و [[تاریخ]] مهارت داشت و آثار پرشماری در این حوزه‌ها تألیف نمود.
 +
 
 +
برخی از آثار سیوطی عبارتند از: [[الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور (کتاب)|الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور]]، [[تفسیر الجلالین (کتاب)|تفسیر الجلالَین]]، [[الاتقان فی علوم القرآن (کتاب)|الاتقان فی علوم القرآن]]، تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، البهجة المرضیة فی شرح الفیة ابن مالک، حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره، اللآلی المصنوعه فی الاحادیث الموضوعه، الحاوی فی الفتاوی و تاریخ الخلفاء.
 +
 
 +
== معرفی کتاب ==
 +
[[سیوطی]] کتاب «الاتقان فی علوم القرآن» را در اواخر عمر خود تألیف کرد.<ref>همان.</ref> او در مقدمهٔ کتاب، انگیزهٔ خود را گردآوری پراکنده‌های [[علوم قرآن]] در یک مجموعه دانسته است.<ref>سیوطی، الاتقان، مقدمه.</ref>
 +
 
 +
«الاتقان» بر پایهٔ «[[البرهان فی علوم القرآن (کتاب)|البرهان فی علوم القرآن]]» اثر [[بدرالدین محمد زرکشی|بدرالدین زرکشی]] (درگذشت ۷۹۴ق) نوشته شده و آن را گسترش داده است.<ref>سیوطی، الاتقان، النوع الاول؛ زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، مقدمه.</ref>
 +
 
 +
کتاب «الاتقان» را می‌توان دایرةالمعارفی از علوم قرآن دانست که دیدگاه‌های مفسران و [[محدثان]] پیشین را در یک جا فراهم کرده است.<ref>زرکشی، البرهان، مقدمه؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.</ref> جامعیت این کتاب در گردآوری مباحث، آن را به مرجعی کم‌نظیر در حوزهٔ خود تبدیل کرده و بسیاری از آثار پیشین را از خطر فراموشی نجات داده است.<ref>زرکشی، البرهان؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.</ref>
 +
 
 +
ارزش اصلی کتاب حاضر در گستردگی نقل و دسته‌بندی موضوعی است، نه در نوآوری نظری.<ref>همان.</ref> به همین سبب، پژوهشگران علوم قرآن در دوره‌های بعد، آن را مبنای کار خود قرار داده‌اند.<ref>سیوطی، الاتقان، مقدمه.</ref>
 +
 
 +
در دانشنامه‌ها و پژوهش‌های [[علوم قرآنی]]، ارجاع به «الاتقان» با ذکر «نوع» انجام می‌شود، و ترجمه‌های فارسی نیز از بخش‌هایی از آن انجام شده است.
 +
 
 +
==محتوای کتاب==
 +
کتاب «الاتقان» به هشتاد «نوع» تقسیم شده و هر نوع به یکی از مباحث [[علوم قرآن]] اختصاص دارد.<ref>سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.</ref> مباحث آغازین به [[نزول قرآن]]، [[سوره های مکی و مدنی|مکی و مدنی]]، و [[اسباب نزول]] می‌پردازد؛ سپس مباحثی مانند جمع و ترتیب [[قرآن]]، [[قرائات قرآن|قرائات]]، [[رسم الخط قرآن|رسم‌الخط]]، [[محکم و متشابه]]، [[ناسخ و منسوخ]]، و [[وجوه و نظائر]] می‌آید.<ref>همان.</ref> بخش‌های پایانی به [[اعجاز قرآن]]، امثال، اقسام، لغات، فواتح سوره‌ها، و شروط مفسر و آداب [[تفسیر]] اختصاص دارد.<ref>همان.</ref> روش سیوطی در بیشتر این مباحث، گردآوری و نقل اقوال پیشینیان است.<ref>سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.</ref>
 +
 
 +
از مباحث مهم کتاب، بحث «[[جمع قرآن]]» است. سیوطی در آن، گزارش‌های مختلف دربارهٔ گردآوری قرآن در عهد [[پیامبر]] (صلی الله علیه و آله)، [[ابوبکر]] و [[عثمان بن عفان|عثمان]] را گرد آورده و به روایات مربوط به شمار حافظان قرآن در آن دوره پرداخته است. این بخش، یکی از منابع اصلی بحث‌های معاصر دربارهٔ [[تاریخ قرآن]] است.<ref>همان.</ref>
 +
 
 +
==نقدهای کتاب==
 +
بر کتاب «الاتقان» چند نقد وارد شده است:
 +
 
 +
* نخست، نقل اقوال بدون داوری و نقد [[سند حدیث|سندی]] که راه ورود روایات ضعیف و [[اسرائیلیات]] را به بحث‌های [[علوم قرآن]] باز کرده است.<ref>خویی، البیان فی تفسیر القرآن، بحث جمع القرآن؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.</ref>
 +
* دوم، کم‌اعتنایی به منابع و دیدگاه‌های [[شیعه]]؛ [[سیوطی]] در مباحثی مانند [[جمع قرآن]] و [[قرائات قرآن|قرائات]]، تنها به منابع [[اهل سنت]] تکیه کرده است.<ref>خویی، البیان، بحث جمع القرآن؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.</ref>
 +
* سوم، برخی مباحث کتاب بر پیش‌فرض‌های [[کلام|کلامی]] اهل سنت استوار است و ازاین‌رو بررسی انتقادی آن، نیازمند مقایسه با منابع شیعی است.<ref>خویی، البیان، مقدمه؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.</ref>
 +
 
 +
==پانویس==
 
{{پانویس}}
 
{{پانویس}}
  
−
== منابع ==
+
==منابع==
−
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
+
 
−
* خویی، سید ابوالقاسم؛ ''البیان فی تفسیر القرآن''، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ۱۴۳۰ق.
+
*قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
−
* زرکشی، بدرالدین؛ ''البرهان فی علوم القرآن''، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۰ق.
+
*خویی، سید ابوالقاسم؛ ''البیان فی تفسیر القرآن''، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ۱۴۳۰ق.
−
* زرکلی، خیرالدین؛ ''الأعلام''، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م.
+
*زرکشی، بدرالدین؛ ''البرهان فی علوم القرآن''، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۰ق.
−
* سیوطی، جلال‌الدین؛ ''الاتقان فی علوم القرآن''، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
+
*زرکلی، خیرالدین؛ ''الأعلام''، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م.
−
* طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
+
*سیوطی، جلال‌الدین؛ ''الاتقان فی علوم القرآن''، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
 +
*طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
  
 +
[[رده:منابع قرآنی]]
 
[[رده:کتاب‌های علوم قرآنی]]
 
[[رده:کتاب‌های علوم قرآنی]]
−
[[رده:علوم قرآنی]]
 
−
[[رده:تفسیرهای اهل سنت]]
 

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۸ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۰۳

«الإتقان فی علوم القرآن» تألیف جلال‌الدین سیوطی (۸۴۹–۹۱۱ق)، یکی از جامع‌ترین و مشهورترین کتاب‌ها در زمینه علوم قرآن است.[۱] این کتاب در هشتاد «نوع» (فصل موضوعی) تدوین شده و مباحثی مانند نزول قرآن، جمع قرآن، ناسخ و منسوخ، اسباب نزول، قرائات و اعجاز قرآن را در بر می‌گیرد.[۲]

الاتقان.jpg
نویسنده جلال الدین سیوطی
موضوع علوم قرآن
زبان عربی
تعداد جلد ۱

مؤلف

جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، (۸۴۹-۹۱۱ ق)، مفسر، محدث، مورخ، فقیه و ادیب نامدار شافعی مذهب در قرن نهم و دهم قمری است.[۳]

هرچند تعصب سیوطی در مذهب جای انکار نیست، لیکن عظمت علمی او نیز که بیشتر با جنبه تألیف و جمع آوری آثارش مشهود است، قابل تردید نیست. وی در علوم مختلف اسلامی مانند تفسیر، حدیث، فقه، ادبیات و تاریخ مهارت داشت و آثار پرشماری در این حوزه‌ها تألیف نمود.

برخی از آثار سیوطی عبارتند از: الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، تفسیر الجلالَین، الاتقان فی علوم القرآن، تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، البهجة المرضیة فی شرح الفیة ابن مالک، حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره، اللآلی المصنوعه فی الاحادیث الموضوعه، الحاوی فی الفتاوی و تاریخ الخلفاء.

معرفی کتاب

سیوطی کتاب «الاتقان فی علوم القرآن» را در اواخر عمر خود تألیف کرد.[۴] او در مقدمهٔ کتاب، انگیزهٔ خود را گردآوری پراکنده‌های علوم قرآن در یک مجموعه دانسته است.[۵]

«الاتقان» بر پایهٔ «البرهان فی علوم القرآن» اثر بدرالدین زرکشی (درگذشت ۷۹۴ق) نوشته شده و آن را گسترش داده است.[۶]

کتاب «الاتقان» را می‌توان دایرةالمعارفی از علوم قرآن دانست که دیدگاه‌های مفسران و محدثان پیشین را در یک جا فراهم کرده است.[۷] جامعیت این کتاب در گردآوری مباحث، آن را به مرجعی کم‌نظیر در حوزهٔ خود تبدیل کرده و بسیاری از آثار پیشین را از خطر فراموشی نجات داده است.[۸]

ارزش اصلی کتاب حاضر در گستردگی نقل و دسته‌بندی موضوعی است، نه در نوآوری نظری.[۹] به همین سبب، پژوهشگران علوم قرآن در دوره‌های بعد، آن را مبنای کار خود قرار داده‌اند.[۱۰]

در دانشنامه‌ها و پژوهش‌های علوم قرآنی، ارجاع به «الاتقان» با ذکر «نوع» انجام می‌شود، و ترجمه‌های فارسی نیز از بخش‌هایی از آن انجام شده است.

محتوای کتاب

کتاب «الاتقان» به هشتاد «نوع» تقسیم شده و هر نوع به یکی از مباحث علوم قرآن اختصاص دارد.[۱۱] مباحث آغازین به نزول قرآن، مکی و مدنی، و اسباب نزول می‌پردازد؛ سپس مباحثی مانند جمع و ترتیب قرآن، قرائات، رسم‌الخط، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، و وجوه و نظائر می‌آید.[۱۲] بخش‌های پایانی به اعجاز قرآن، امثال، اقسام، لغات، فواتح سوره‌ها، و شروط مفسر و آداب تفسیر اختصاص دارد.[۱۳] روش سیوطی در بیشتر این مباحث، گردآوری و نقل اقوال پیشینیان است.[۱۴]

از مباحث مهم کتاب، بحث «جمع قرآن» است. سیوطی در آن، گزارش‌های مختلف دربارهٔ گردآوری قرآن در عهد پیامبر (صلی الله علیه و آله)، ابوبکر و عثمان را گرد آورده و به روایات مربوط به شمار حافظان قرآن در آن دوره پرداخته است. این بخش، یکی از منابع اصلی بحث‌های معاصر دربارهٔ تاریخ قرآن است.[۱۵]

نقدهای کتاب

بر کتاب «الاتقان» چند نقد وارد شده است:

  • نخست، نقل اقوال بدون داوری و نقد سندی که راه ورود روایات ضعیف و اسرائیلیات را به بحث‌های علوم قرآن باز کرده است.[۱۶]
  • دوم، کم‌اعتنایی به منابع و دیدگاه‌های شیعه؛ سیوطی در مباحثی مانند جمع قرآن و قرائات، تنها به منابع اهل سنت تکیه کرده است.[۱۷]
  • سوم، برخی مباحث کتاب بر پیش‌فرض‌های کلامی اهل سنت استوار است و ازاین‌رو بررسی انتقادی آن، نیازمند مقایسه با منابع شیعی است.[۱۸]

پانویس

  1. ↑ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، مقدمهٔ مؤلف؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.
  2. ↑ سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.
  3. ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.
  4. ↑ همان.
  5. ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
  6. ↑ سیوطی، الاتقان، النوع الاول؛ زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، مقدمه.
  7. ↑ زرکشی، البرهان، مقدمه؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
  8. ↑ زرکشی، البرهان؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
  9. ↑ همان.
  10. ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
  11. ↑ سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.
  12. ↑ همان.
  13. ↑ همان.
  14. ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.
  15. ↑ همان.
  16. ↑ خویی، البیان فی تفسیر القرآن، بحث جمع القرآن؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.
  17. ↑ خویی، البیان، بحث جمع القرآن؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.
  18. ↑ خویی، البیان، مقدمه؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.


منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • خویی، سید ابوالقاسم؛ البیان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ۱۴۳۰ق.
  • زرکشی، بدرالدین؛ البرهان فی علوم القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۰ق.
  • زرکلی، خیرالدین؛ الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م.
  • سیوطی، جلال‌الدین؛ الاتقان فی علوم القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
  • طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.