اسماعیل پسر امام صادق(ع): تفاوت بین نسخهها
(ایجاد مدخل دانشنامهای طبق شیوهنامه) |
جز (ایجاد مدخل دانشنامهای طبق شیوهنامه) |
||
| سطر ۸: | سطر ۸: | ||
|توضیحات = فرزند ارشد [[امام صادق علیه السلام]]؛ امام هفتم در اعتقاد [[اسماعیلیه]] | |توضیحات = فرزند ارشد [[امام صادق علیه السلام]]؛ امام هفتم در اعتقاد [[اسماعیلیه]] | ||
}} | }} | ||
| − | '''اسماعیل پسر امام صادق(ع)''' (درگذشتهٔ حدود ۱۳۸ ق)، فرزند ارشد [[امام صادق علیه السلام]] است. مادرش فاطمه از نوادگان [[امام حسن علیه السلام]] بود و او در [[مدینه]] زاده شد. اسماعیل در زمان حیات پدر درگذشت و پیکرش در [[بقیع]] به خاک سپرده شد. امام صادق علیه السلام در مرگ او بهشدت اندوهگین شد. در منابع امامیه هیچ نصّ معتبری بر امامت اسماعیل نقل نشده و امامت پس از امام صادق علیه السلام از آنِ [[امام کاظم علیه السلام]] است. در برابر، [[اسماعیلیه]] او را امام هفتم میدانند و انشعاب خود از امامیه را به دعوی امامت او نسبت میدهند. ماجرای مرگ اسماعیل در آثار کلامی امامیه، نمونهای برای تبیین [[بداء]] شمرده شده است.<ref>مفید، الارشاد، | + | '''اسماعیل پسر امام صادق(ع)''' (درگذشتهٔ حدود ۱۳۸ ق)، فرزند ارشد [[امام صادق علیه السلام]] است. مادرش فاطمه از نوادگان [[امام حسن علیه السلام]] بود و او در [[مدینه]] زاده شد. اسماعیل در زمان حیات پدر درگذشت و پیکرش در [[بقیع]] به خاک سپرده شد. امام صادق علیه السلام در مرگ او بهشدت اندوهگین شد. در منابع امامیه هیچ نصّ معتبری بر امامت اسماعیل نقل نشده و امامت پس از امام صادق علیه السلام از آنِ [[امام کاظم علیه السلام]] است. در برابر، [[اسماعیلیه]] او را امام هفتم میدانند و انشعاب خود از امامیه را به دعوی امامت او نسبت میدهند. ماجرای مرگ اسماعیل در آثار کلامی امامیه، نمونهای برای تبیین [[بداء]] شمرده شده است.<ref>مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰۹؛ اشعری، المقالات و الفرق {{صحت آدرس}}.</ref> |
==نام و نسب== | ==نام و نسب== | ||
| − | اسماعیل بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب است و نسب او از سوی پدر به [[امام حسین علیه السلام]] میرسد. مادر او، بنا بر گزارش نسبشناسان، فاطمه دختر حسین اَثرم بن حسن بن علی بن ابیطالب بود؛ از این سوی، نسب اسماعیل به [[امام حسن علیه السلام]] میرسید. به این ترتیب، او از دو سو به خاندان [[اهل بیت علیهم السلام]] پیوند داشت.<ref>ابن عنبه، عمدة | + | اسماعیل بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب است و نسب او از سوی پدر به [[امام حسین علیه السلام]] میرسد. مادر او، بنا بر گزارش نسبشناسان، فاطمه دختر حسین اَثرم بن حسن بن علی بن ابیطالب بود؛ از این سوی، نسب اسماعیل به [[امام حسن علیه السلام]] میرسید. به این ترتیب، او از دو سو به خاندان [[اهل بیت علیهم السلام]] پیوند داشت.<ref>ابن عنبه، عمدة الطالب، ص۲۳۳ {{صحت آدرس}}؛ مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰۹.</ref> |
==ولادت و خانواده== | ==ولادت و خانواده== | ||
| − | سال ولادت اسماعیل در منابع کهن ثبت نشده است. او بزرگترین فرزند امام صادق علیه السلام بود. مادرش فاطمه دو فرزند داشت: اسماعیل و عبدالله، معروف به افطح. [[امام کاظم علیه السلام]] برادر ناتنی او بود. نسبشناسان فرزندان اسماعیل را محمد و علی دانستهاند.<ref>مفید، الارشاد، | + | سال ولادت اسماعیل در منابع کهن ثبت نشده است. او بزرگترین فرزند امام صادق علیه السلام بود. مادرش فاطمه دو فرزند داشت: اسماعیل و عبدالله، معروف به افطح. [[امام کاظم علیه السلام]] برادر ناتنی او بود. نسبشناسان فرزندان اسماعیل را محمد و علی دانستهاند.<ref>مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰۹؛ علوی، المجدی {{صحت آدرس}}.</ref> |
==وفات و مدفن== | ==وفات و مدفن== | ||
| − | اسماعیل در زمان حیات پدر، در منطقهٔ عُریض در نزدیکی مدینه، درگذشت و در بقیع به خاک سپرده شد.<ref>طبرسی، إعلام | + | اسماعیل در زمان حیات پدر، در منطقهٔ عُریض در نزدیکی مدینه، درگذشت و در بقیع به خاک سپرده شد.<ref>طبرسی، إعلام الوری، ص۲۸۴ {{صحت آدرس}}؛ علوی، المجدی {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | سال وفات او در منابع یکسان نیست. نسبشناسان سال ۱۳۸ ق را ثبت کردهاند؛ طبری او را در حوادث سال ۱۴۰ ق زنده میداند و برخی منابع متأخر ۱۴۳ ق را نوشتهاند. منابع موجود، مرگ او را پیش از درگذشت پدر در ۱۴۸ ق دانستهاند.<ref>علوی، | + | سال وفات او در منابع یکسان نیست. نسبشناسان سال ۱۳۸ ق را ثبت کردهاند؛ طبری او را در حوادث سال ۱۴۰ ق زنده میداند و برخی منابع متأخر ۱۴۳ ق را نوشتهاند. منابع موجود، مرگ او را پیش از درگذشت پدر در ۱۴۸ ق دانستهاند.<ref>علوی، المجدی {{صحت آدرس}}؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷، حوادث سال ۱۴۰ق {{صحت آدرس}}؛ سبحانی، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج۷ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | طبرسی در إعلام الوری گزارش میکند که پیکر او را بر دوش مردم به مدینه بردند و امام صادق علیه السلام در تشییع او چنین رفتار کرد. به باور منابع امامیه، هدف، زدودن پندار امامت اسماعیل بود.<ref>طبرسی، إعلام | + | طبرسی در إعلام الوری گزارش میکند که پیکر او را بر دوش مردم به مدینه بردند و امام صادق علیه السلام در تشییع او چنین رفتار کرد. به باور منابع امامیه، هدف، زدودن پندار امامت اسماعیل بود.<ref>طبرسی، إعلام الوری، ص۲۸۴ {{صحت آدرس}}.</ref> |
<div style="border:1px solid #d8d0bf; border-radius:8px; margin:1em 0; overflow:hidden; background:#fff;"> | <div style="border:1px solid #d8d0bf; border-radius:8px; margin:1em 0; overflow:hidden; background:#fff;"> | ||
| سطر ۳۷: | سطر ۳۷: | ||
</div> | </div> | ||
| − | بنابر روایتی که [[زرارة بن اعین]] نقل کرده، امام صادق علیه السلام پیش از دفن و پس از آن، حدود سی تن از یاران نزدیک خود را بر مرگ اسماعیل گواه گرفت و از آنان خواست با کنار زدن پارچه از چهرهٔ او، مرگش را تأیید کنند.<ref>نعمانی، الغیبة.</ref> | + | بنابر روایتی که [[زرارة بن اعین]] نقل کرده، امام صادق علیه السلام پیش از دفن و پس از آن، حدود سی تن از یاران نزدیک خود را بر مرگ اسماعیل گواه گرفت و از آنان خواست با کنار زدن پارچه از چهرهٔ او، مرگش را تأیید کنند.<ref>نعمانی، الغیبة {{صحت آدرس}}.</ref> |
==امامت اسماعیل در نگاه امامیه== | ==امامت اسماعیل در نگاه امامیه== | ||
| − | کلینی در الکافی بابی را به روایات نصّ بر امامت امام کاظم علیه السلام اختصاص داده است و شیخ صدوق در کمال الدین تأکید میکند که در روایات دوازده امام — که شیعه و سنی آن را نقل کردهاند — نامی از اسماعیل نیست.<ref>کلینی، الکافی، | + | کلینی در الکافی بابی را به روایات نصّ بر امامت امام کاظم علیه السلام اختصاص داده است و شیخ صدوق در کمال الدین تأکید میکند که در روایات دوازده امام — که شیعه و سنی آن را نقل کردهاند — نامی از اسماعیل نیست.<ref>کلینی، الکافی، باب الإشارة والنص علی أبی الحسن موسی، ج۱، ص۳۰۸؛ صدوق، کمال الدین، ج۱، ص۶۹ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | به باور متکلمان امامیه، امامت با نصّ از امام پیشین به امام بعدی منتقل میشود؛ پس کسی که در حیات امام پیشین درگذشته، نمیتواند امام بعدی باشد. از این رو مرگ اسماعیل در حیات پدر، دلیلی بر نفی امامت او شمرده میشود.<ref>مفید، الفصول | + | به باور متکلمان امامیه، امامت با نصّ از امام پیشین به امام بعدی منتقل میشود؛ پس کسی که در حیات امام پیشین درگذشته، نمیتواند امام بعدی باشد. از این رو مرگ اسماعیل در حیات پدر، دلیلی بر نفی امامت او شمرده میشود.<ref>مفید، الفصول المختارة {{صحت آدرس}}؛ صدوق، کمال الدین، ج۱، ص۶۹ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | ماجرای اسماعیل در آثار کلامی امامیه، نمونهای برای تبیین بداء شده است. صدوق روایتی از امام صادق علیه السلام آورده است: {{متن حدیث|«مَا بَدَا لِلَّهِ فِي شَيْءٍ كَمَا بَدَا لَهُ فِي إِسْمَاعِيلَ ابْنِي»}}؛ «هیچ چیز برای خداوند آنسان که در ماجرای فرزندم اسماعیل آشکار شد، آشکار نشد». به توضیح صدوق، خداوند با مرگ اسماعیل در حیات پدر آشکار ساخت که او امام پس از امام صادق علیه السلام نیست.<ref>صدوق، التوحید، باب | + | ماجرای اسماعیل در آثار کلامی امامیه، نمونهای برای تبیین بداء شده است. صدوق روایتی از امام صادق علیه السلام آورده است: {{متن حدیث|«مَا بَدَا لِلَّهِ فِي شَيْءٍ كَمَا بَدَا لَهُ فِي إِسْمَاعِيلَ ابْنِي»}}؛ «هیچ چیز برای خداوند آنسان که در ماجرای فرزندم اسماعیل آشکار شد، آشکار نشد». به توضیح صدوق، خداوند با مرگ اسماعیل در حیات پدر آشکار ساخت که او امام پس از امام صادق علیه السلام نیست.<ref>صدوق، التوحید، باب البداء، ص۳۳۲ {{صحت آدرس}}؛ صدوق، کمال الدین، ج۱، ص۶۹ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==اسماعیل در اعتقاد اسماعیلیه== | ==اسماعیل در اعتقاد اسماعیلیه== | ||
| − | اسماعیلیه او را امام هفتم و جانشین امام صادق علیه السلام میدانند و انشعاب خود از امامیه را به همین دعوی نسبت میدهند. به گزارش سعد بن عبدالله اشعری، گروهی از آنان مرگ اسماعیل را نپذیرفتند و او را مهدی موعود دانستند.<ref>اشعری، المقالات و الفرق.</ref> | + | اسماعیلیه او را امام هفتم و جانشین امام صادق علیه السلام میدانند و انشعاب خود از امامیه را به همین دعوی نسبت میدهند. به گزارش سعد بن عبدالله اشعری، گروهی از آنان مرگ اسماعیل را نپذیرفتند و او را مهدی موعود دانستند.<ref>اشعری، المقالات و الفرق {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | شیخ مفید گزارش میکند که مبارکیه و قرامطه، امام پس از امام صادق علیه السلام را محمد بن اسماعیل دانستند و چنین استدلال کردند که امامت پس از حسن و حسین علیهماالسلام از برادری به برادر دیگر منتقل نمیشود؛ از این رو امامت پس از اسماعیل به برادرش موسی علیه السلام نمیرسد. این فرقه را نباید با [[فطحیه]]، پیروان عبدالله افطح (برادر تنی اسماعیل)، یکی گرفت.<ref>مفید، الفصول | + | شیخ مفید گزارش میکند که مبارکیه و قرامطه، امام پس از امام صادق علیه السلام را محمد بن اسماعیل دانستند و چنین استدلال کردند که امامت پس از حسن و حسین علیهماالسلام از برادری به برادر دیگر منتقل نمیشود؛ از این رو امامت پس از اسماعیل به برادرش موسی علیه السلام نمیرسد. این فرقه را نباید با [[فطحیه]]، پیروان عبدالله افطح (برادر تنی اسماعیل)، یکی گرفت.<ref>مفید، الفصول المختارة {{صحت آدرس}}؛ اشعری، المقالات و الفرق {{صحت آدرس}}.</ref> |
==اسماعیل و عباسیان== | ==اسماعیل و عباسیان== | ||
| − | طبری در حوادث سال ۱۴۰ ق گزارش میکند که منصور عباسی برای حج به مکه رفت و گروهی از علویان، از جمله محمد نفس زکیه، در آنجا گرد آمدند و برخی در پی کشتن منصور بودند. به گزارش طبری، اسماعیل بن جعفر منصور را از این تصمیم آگاه کرد و منصور، عبدالله پدر محمد، را دستگیر کرد. اگر این گزارش پذیرفته شود، اسماعیل در ۱۴۰ ق زنده و با دستگاه [[عباسیان|خلافت عباسی]] در ارتباط بوده است؛ این با تاریخ ۱۳۸ ق سازگار نیست.<ref>طبری، تاریخ الأمم و الملوک، | + | طبری در حوادث سال ۱۴۰ ق گزارش میکند که منصور عباسی برای حج به مکه رفت و گروهی از علویان، از جمله محمد نفس زکیه، در آنجا گرد آمدند و برخی در پی کشتن منصور بودند. به گزارش طبری، اسماعیل بن جعفر منصور را از این تصمیم آگاه کرد و منصور، عبدالله پدر محمد، را دستگیر کرد. اگر این گزارش پذیرفته شود، اسماعیل در ۱۴۰ ق زنده و با دستگاه [[عباسیان|خلافت عباسی]] در ارتباط بوده است؛ این با تاریخ ۱۳۸ ق سازگار نیست.<ref>طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷، حوادث سال ۱۴۰ق {{صحت آدرس}}.</ref> |
==ارزیابی رجالی== | ==ارزیابی رجالی== | ||
| − | ارزیابی اسماعیل در منابع رجالی یکسان نیست. در برخی گزارشهای رجالی، او با مفضل بن عمر و بسام صیرفی — که به غلو متهم بودند — مرتبط دانسته شده و روایاتی در نکوهش او نقل شده است. در برابر، سید ابوالقاسم خویی این روایات را از نظر سند و دلالت ضعیف شمرده و اسماعیل را شخصیتی جلیلالقدر نزد پدر دانسته است.<ref>کشی، رجال | + | ارزیابی اسماعیل در منابع رجالی یکسان نیست. در برخی گزارشهای رجالی، او با مفضل بن عمر و بسام صیرفی — که به غلو متهم بودند — مرتبط دانسته شده و روایاتی در نکوهش او نقل شده است. در برابر، سید ابوالقاسم خویی این روایات را از نظر سند و دلالت ضعیف شمرده و اسماعیل را شخصیتی جلیلالقدر نزد پدر دانسته است.<ref>کشی، رجال الکشی {{صحت آدرس}}؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۳ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۵۷
| اسماعیل پسر امام صادق(ع) | |
| نام کامل | اسماعیل بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین |
| زادروز | ناشناخته |
| زادگاه | مدینه |
| وفات | حدود ۱۳۸ ق، در حیات پدر |
| مدفن | بقیع |
| آثار | |
| شناختهشده برای |
فرزند ارشد امام صادق علیه السلام؛ امام هفتم در اعتقاد اسماعیلیه |
اسماعیل پسر امام صادق(ع) (درگذشتهٔ حدود ۱۳۸ ق)، فرزند ارشد امام صادق علیه السلام است. مادرش فاطمه از نوادگان امام حسن علیه السلام بود و او در مدینه زاده شد. اسماعیل در زمان حیات پدر درگذشت و پیکرش در بقیع به خاک سپرده شد. امام صادق علیه السلام در مرگ او بهشدت اندوهگین شد. در منابع امامیه هیچ نصّ معتبری بر امامت اسماعیل نقل نشده و امامت پس از امام صادق علیه السلام از آنِ امام کاظم علیه السلام است. در برابر، اسماعیلیه او را امام هفتم میدانند و انشعاب خود از امامیه را به دعوی امامت او نسبت میدهند. ماجرای مرگ اسماعیل در آثار کلامی امامیه، نمونهای برای تبیین بداء شمرده شده است.[۱]
محتویات
نام و نسب
اسماعیل بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب است و نسب او از سوی پدر به امام حسین علیه السلام میرسد. مادر او، بنا بر گزارش نسبشناسان، فاطمه دختر حسین اَثرم بن حسن بن علی بن ابیطالب بود؛ از این سوی، نسب اسماعیل به امام حسن علیه السلام میرسید. به این ترتیب، او از دو سو به خاندان اهل بیت علیهم السلام پیوند داشت.[۲]
ولادت و خانواده
سال ولادت اسماعیل در منابع کهن ثبت نشده است. او بزرگترین فرزند امام صادق علیه السلام بود. مادرش فاطمه دو فرزند داشت: اسماعیل و عبدالله، معروف به افطح. امام کاظم علیه السلام برادر ناتنی او بود. نسبشناسان فرزندان اسماعیل را محمد و علی دانستهاند.[۳]
وفات و مدفن
اسماعیل در زمان حیات پدر، در منطقهٔ عُریض در نزدیکی مدینه، درگذشت و در بقیع به خاک سپرده شد.[۴]
سال وفات او در منابع یکسان نیست. نسبشناسان سال ۱۳۸ ق را ثبت کردهاند؛ طبری او را در حوادث سال ۱۴۰ ق زنده میداند و برخی منابع متأخر ۱۴۳ ق را نوشتهاند. منابع موجود، مرگ او را پیش از درگذشت پدر در ۱۴۸ ق دانستهاند.[۵]
طبرسی در إعلام الوری گزارش میکند که پیکر او را بر دوش مردم به مدینه بردند و امام صادق علیه السلام در تشییع او چنین رفتار کرد. به باور منابع امامیه، هدف، زدودن پندار امامت اسماعیل بود.[۶]
بنابر روایتی که زرارة بن اعین نقل کرده، امام صادق علیه السلام پیش از دفن و پس از آن، حدود سی تن از یاران نزدیک خود را بر مرگ اسماعیل گواه گرفت و از آنان خواست با کنار زدن پارچه از چهرهٔ او، مرگش را تأیید کنند.[۷]
امامت اسماعیل در نگاه امامیه
کلینی در الکافی بابی را به روایات نصّ بر امامت امام کاظم علیه السلام اختصاص داده است و شیخ صدوق در کمال الدین تأکید میکند که در روایات دوازده امام — که شیعه و سنی آن را نقل کردهاند — نامی از اسماعیل نیست.[۸]
به باور متکلمان امامیه، امامت با نصّ از امام پیشین به امام بعدی منتقل میشود؛ پس کسی که در حیات امام پیشین درگذشته، نمیتواند امام بعدی باشد. از این رو مرگ اسماعیل در حیات پدر، دلیلی بر نفی امامت او شمرده میشود.[۹]
ماجرای اسماعیل در آثار کلامی امامیه، نمونهای برای تبیین بداء شده است. صدوق روایتی از امام صادق علیه السلام آورده است: «مَا بَدَا لِلَّهِ فِي شَيْءٍ كَمَا بَدَا لَهُ فِي إِسْمَاعِيلَ ابْنِي»؛ «هیچ چیز برای خداوند آنسان که در ماجرای فرزندم اسماعیل آشکار شد، آشکار نشد». به توضیح صدوق، خداوند با مرگ اسماعیل در حیات پدر آشکار ساخت که او امام پس از امام صادق علیه السلام نیست.[۱۰]
اسماعیل در اعتقاد اسماعیلیه
اسماعیلیه او را امام هفتم و جانشین امام صادق علیه السلام میدانند و انشعاب خود از امامیه را به همین دعوی نسبت میدهند. به گزارش سعد بن عبدالله اشعری، گروهی از آنان مرگ اسماعیل را نپذیرفتند و او را مهدی موعود دانستند.[۱۱]
شیخ مفید گزارش میکند که مبارکیه و قرامطه، امام پس از امام صادق علیه السلام را محمد بن اسماعیل دانستند و چنین استدلال کردند که امامت پس از حسن و حسین علیهماالسلام از برادری به برادر دیگر منتقل نمیشود؛ از این رو امامت پس از اسماعیل به برادرش موسی علیه السلام نمیرسد. این فرقه را نباید با فطحیه، پیروان عبدالله افطح (برادر تنی اسماعیل)، یکی گرفت.[۱۲]
اسماعیل و عباسیان
طبری در حوادث سال ۱۴۰ ق گزارش میکند که منصور عباسی برای حج به مکه رفت و گروهی از علویان، از جمله محمد نفس زکیه، در آنجا گرد آمدند و برخی در پی کشتن منصور بودند. به گزارش طبری، اسماعیل بن جعفر منصور را از این تصمیم آگاه کرد و منصور، عبدالله پدر محمد، را دستگیر کرد. اگر این گزارش پذیرفته شود، اسماعیل در ۱۴۰ ق زنده و با دستگاه خلافت عباسی در ارتباط بوده است؛ این با تاریخ ۱۳۸ ق سازگار نیست.[۱۳]
ارزیابی رجالی
ارزیابی اسماعیل در منابع رجالی یکسان نیست. در برخی گزارشهای رجالی، او با مفضل بن عمر و بسام صیرفی — که به غلو متهم بودند — مرتبط دانسته شده و روایاتی در نکوهش او نقل شده است. در برابر، سید ابوالقاسم خویی این روایات را از نظر سند و دلالت ضعیف شمرده و اسماعیل را شخصیتی جلیلالقدر نزد پدر دانسته است.[۱۴]
پانویس
- ↑ مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰۹؛ اشعری، المقالات و الفرق (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ابن عنبه، عمدة الطالب، ص۲۳۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰۹.
- ↑ مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰۹؛ علوی، المجدی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبرسی، إعلام الوری، ص۲۸۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ علوی، المجدی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ علوی، المجدی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷، حوادث سال ۱۴۰ق (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ سبحانی، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج۷ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبرسی، إعلام الوری، ص۲۸۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نعمانی، الغیبة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ کلینی، الکافی، باب الإشارة والنص علی أبی الحسن موسی، ج۱، ص۳۰۸؛ صدوق، کمال الدین، ج۱، ص۶۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مفید، الفصول المختارة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ صدوق، کمال الدین، ج۱، ص۶۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ صدوق، التوحید، باب البداء، ص۳۳۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ صدوق، کمال الدین، ج۱، ص۶۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ اشعری، المقالات و الفرق (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مفید، الفصول المختارة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ اشعری، المقالات و الفرق (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷، حوادث سال ۱۴۰ق (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ کشی، رجال الکشی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
منابع
- ابن عنبه، احمد بن علی؛ عمدة الطالب فی أنساب آل أبی طالب، نجف: المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۱ق.
- اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ المقالات و الفرق، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۶۰ش.
- خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث، قم: مرکز نشر آثار الشیعة، ۱۴۱۰ق؛ ج۳.
- سبحانی، جعفر؛ فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۳۷۱ش؛ ج۷.
- صدوق، محمد بن علی؛ التوحید، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۹۸ق.
- صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تهران: انتشارات اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق؛ ج۱.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ إعلام الوری بأعلام الهدی، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت: دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق؛ ج۷.
- علوی، علی بن محمد؛ المجدی فی أنساب الطالبیین، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۲۲ق.
- کشی، محمد بن عمر؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، مشهد: دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
- مفید، محمد بن محمد؛ الفصول المختارة، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم؛ الغیبة، تهران: نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.



