اسماعیل پسر امام صادق(ع)
| اسماعیل پسر امام صادق(ع) | |
| نام کامل | اسماعیل بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین |
| زادروز | ناشناخته |
| زادگاه | مدینه |
| وفات | حدود ۱۳۸ ق، در حیات پدر |
| مدفن | بقیع |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
فرزند ارشد امام صادق علیه السلام؛ امام هفتم در اعتقاد اسماعیلیه |
اسماعیل پسر امام صادق(ع) (درگذشتهٔ حدود ۱۳۸ ق)، فرزند ارشد امام صادق علیه السلام است. مادرش فاطمه از نوادگان امام حسن علیه السلام بود و او در مدینه زاده شد. اسماعیل در زمان حیات پدر درگذشت و پیکرش در بقیع به خاک سپرده شد. امام صادق علیه السلام در مرگ او به‌شدت اندوهگین شد. در منابع امامیه هیچ نصّ معتبری بر امامت اسماعیل نقل نشده و امامت پس از امام صادق علیه السلام از آنِ امام کاظم علیه السلام است. در برابر، اسماعیلیه او را امام هفتم می‌دانند و انشعاب خود از امامیه را به دعوی امامت او نسبت می‌دهند. ماجرای مرگ اسماعیل در آثار کلامی امامیه، نمونه‌ای برای تبیین بداء شمرده شده است.[۱]
محتویات
نام و نسب
اسماعیل بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب است و نسب او از سوی پدر به امام حسین علیه السلام می‌رسد. مادر او، بنا بر گزارش نسب‌شناسان، فاطمه دختر حسین اَثرم بن حسن بن علی بن ابی‌طالب بود؛ از این سوی، نسب اسماعیل به امام حسن علیه السلام می‌رسید. به این ترتیب، او از دو سو به خاندان اهل بیت علیهم السلام پیوند داشت.[۲]
ولادت و خانواده
سال ولادت اسماعیل در منابع کهن ثبت نشده است. او بزرگ‌ترین فرزند امام صادق علیه السلام بود. مادرش فاطمه دو فرزند داشت: اسماعیل و عبدالله، معروف به افطح. امام کاظم علیه السلام برادر ناتنی او بود. نسب‌شناسان فرزندان اسماعیل را محمد و علی دانسته‌اند.[۳]
وفات و مدفن
اسماعیل در زمان حیات پدر، در منطقهٔ عُریض در نزدیکی مدینه، درگذشت و در بقیع به خاک سپرده شد.[۴]
سال وفات او در منابع یکسان نیست. نسب‌شناسان سال ۱۳۸ ق را ثبت کرده‌اند؛ طبری او را در حوادث سال ۱۴۰ ق زنده می‌داند و برخی منابع متأخر ۱۴۳ ق را نوشته‌اند. منابع موجود، مرگ او را پیش از درگذشت پدر در ۱۴۸ ق دانسته‌اند.[۵]
طبرسی در إعلام الوری گزارش می‌کند که پیکر او را بر دوش مردم به مدینه بردند و امام صادق علیه السلام در تشییع او چنین رفتار کرد. به باور منابع امامیه، هدف، زدودن پندار امامت اسماعیل بود.[۶]
بنابر روایتی که زرارة بن اعین نقل کرده، امام صادق علیه السلام پیش از دفن و پس از آن، حدود سی تن از یاران نزدیک خود را بر مرگ اسماعیل گواه گرفت و از آنان خواست با کنار زدن پارچه از چهرهٔ او، مرگش را تأیید کنند.[۷]
امامت اسماعیل در نگاه امامیه
کلینی در الکافی بابی را به روایات نصّ بر امامت امام کاظم علیه السلام اختصاص داده است و شیخ صدوق در کمال الدین تأکید می‌کند که در روایات دوازده امام — که شیعه و سنی آن را نقل کرده‌اند — نامی از اسماعیل نیست.[۸]
به باور متکلمان امامیه، امامت با نصّ از امام پیشین به امام بعدی منتقل می‌شود؛ پس کسی که در حیات امام پیشین درگذشته، نمی‌تواند امام بعدی باشد. از این رو مرگ اسماعیل در حیات پدر، دلیلی بر نفی امامت او شمرده می‌شود.[۹]
ماجرای اسماعیل در آثار کلامی امامیه، نمونه‌ای برای تبیین بداء شده است. صدوق روایتی از امام صادق علیه السلام آورده است: «مَا بَدَا لِلَّهِ فِي شَيْءٍ كَمَا بَدَا لَهُ فِي إِسْمَاعِيلَ ابْنِي»؛ «هیچ چیز برای خداوند آن‌سان که در ماجرای فرزندم اسماعیل آشکار شد، آشکار نشد». به توضیح صدوق، خداوند با مرگ اسماعیل در حیات پدر آشکار ساخت که او امام پس از امام صادق علیه السلام نیست.[۱۰]
اسماعیل در اعتقاد اسماعیلیه
اسماعیلیه او را امام هفتم و جانشین امام صادق علیه السلام می‌دانند و انشعاب خود از امامیه را به همین دعوی نسبت می‌دهند. به گزارش سعد بن عبدالله اشعری، گروهی از آنان مرگ اسماعیل را نپذیرفتند و او را مهدی موعود دانستند.[۱۱]
شیخ مفید گزارش می‌کند که مبارکیه و قرامطه، امام پس از امام صادق علیه السلام را محمد بن اسماعیل دانستند و چنین استدلال کردند که امامت پس از حسن و حسین علیهماالسلام از برادری به برادر دیگر منتقل نمی‌شود؛ از این رو امامت پس از اسماعیل به برادرش موسی علیه السلام نمی‌رسد. این فرقه را نباید با فطحیه، پیروان عبدالله افطح (برادر تنی اسماعیل)، یکی گرفت.[۱۲]
اسماعیل و عباسیان
طبری در حوادث سال ۱۴۰ ق گزارش می‌کند که منصور عباسی برای حج به مکه رفت و گروهی از علویان، از جمله محمد نفس زکیه، در آنجا گرد آمدند و برخی در پی کشتن منصور بودند. به گزارش طبری، اسماعیل بن جعفر منصور را از این تصمیم آگاه کرد و منصور، عبدالله پدر محمد، را دستگیر کرد. اگر این گزارش پذیرفته شود، اسماعیل در ۱۴۰ ق زنده و با دستگاه خلافت عباسی در ارتباط بوده است؛ این با تاریخ ۱۳۸ ق سازگار نیست.[۱۳]
ارزیابی رجالی
ارزیابی اسماعیل در منابع رجالی یکسان نیست. در برخی گزارش‌های رجالی، او با مفضل بن عمر و بسام صیرفی — که به غلو متهم بودند — مرتبط دانسته شده و روایاتی در نکوهش او نقل شده است. در برابر، سید ابوالقاسم خویی این روایات را از نظر سند و دلالت ضعیف شمرده و اسماعیل را شخصیتی جلیل‌القدر نزد پدر دانسته است.[۱۴]
پانویس
- ↑ مفید، الارشاد، ج۲؛ اشعری، المقالات و الفرق.
- ↑ ابن عنبه، عمدة الطالب؛ مفید، الارشاد، ج۲.
- ↑ مفید، الارشاد، ج۲؛ علوی، المجدی.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری؛ علوی، المجدی.
- ↑ علوی، المجدی؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷؛ سبحانی، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج۷.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری.
- ↑ نعمانی، الغیبة.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱؛ صدوق، کمال الدین، ج۱.
- ↑ مفید، الفصول المختارة؛ صدوق، کمال الدین، ج۱.
- ↑ صدوق، التوحید، باب البداء؛ صدوق، کمال الدین، ج۱.
- ↑ اشعری، المقالات و الفرق.
- ↑ مفید، الفصول المختارة؛ اشعری، المقالات و الفرق.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷.
- ↑ کشی، رجال الکشی؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۳.
منابع
- ابن عنبه، احمد بن علی؛ عمدة الطالب فی أنساب آل أبی طالب، نجف: المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۱ق.
- اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ المقالات و الفرق، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۶۰ش.
- خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث، قم: مرکز نشر آثار الشیعة، ۱۴۱۰ق؛ ج۳.
- سبحانی، جعفر؛ فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۳۷۱ش؛ ج۷.
- صدوق، محمد بن علی؛ التوحید، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۹۸ق.
- صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تهران: انتشارات اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق؛ ج۱.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ إعلام الوری بأعلام الهدی، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت: دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق؛ ج۷.
- علوی، علی بن محمد؛ المجدی فی أنساب الطالبیین، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۲۲ق.
- کشی، محمد بن عمر؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، مشهد: دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
- مفید، محمد بن محمد؛ الفصول المختارة، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم؛ الغیبة، تهران: نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.
