سجده: تفاوت بین نسخهها
پرش به ناوبری
پرش به جستجو
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) (ویرایش) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
{{مدخل دائرة المعارف|[[فرهنگ معارف و معاریف]]}} | {{مدخل دائرة المعارف|[[فرهنگ معارف و معاریف]]}} | ||
{{خوب}} | {{خوب}} | ||
| − | ''' | + | '''«سجده»''' به معنى [[خضوع]] و تذلّل است و در اصلاح شرعی آن، عبارت است از پیشانى به خاک نهادن به منظور تعظیم پروردگار. سجده در نمازهای [[واجب]] یومیه، جزء ارکان [[نماز]] است. |
==سجده در لغت و اصطلاح== | ==سجده در لغت و اصطلاح== | ||
| − | «سَجدَه» اسم مصدر «سجَدَ» و مصدر آن «سجود» می باشد و آن در لغت به معنى [[خضوع]] و تذلّل | + | «سَجدَه» اسم مصدر «سجَدَ» و مصدر آن «سجود» می باشد و آن در لغت به معنى [[خضوع]] و تذلّل و اظهار فروتنى است؛ و در اصطلاح [[شرع]]، عبارت است از پیشانى به خاک نهادن به منظور تعظیم پروردگار. |
| − | سجده به قصد [[عبادت]] و پرستشِ مسجود، خاص [[الله|خداوند]] است و سجده به غیرخدا [[کفر|کفر]] است، اما به قصد تکریم و تعظیمِ صرف به غیرخدا نیز روا باشد؛ چنان که در [[قرآن]] در مورد [[حضرت آدم]] علیه السلام {{متن قرآن|«وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ»}}<ref>[[سوره بقره]]: ۳۴.</ref> و نیز در مورد [[حضرت یعقوب]] و [[حضرت یوسف]] علیهماالسلام {{متن قرآن|«وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا»}}<ref>[[سوره یوسف]]: ۱۰۰.</ref> آمده است. | + | سجده به قصد [[عبادت]] و پرستشِ مسجود، خاص [[الله|خداوند]] است و سجده به غیرخدا [[کفر|کفر]] است، اما به قصد تکریم و تعظیمِ صرف به غیرخدا نیز روا باشد؛ چنان که در [[قرآن]] در مورد [[حضرت آدم]] علیه السلام {{متن قرآن|«وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ»}}<ref>[[سوره بقره]]: ۳۴.</ref> و نیز در مورد [[حضرت یعقوب]] و [[حضرت یوسف]] علیهماالسلام {{متن قرآن|«وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا»}}<ref>[[سوره یوسف]]: ۱۰۰.</ref> آمده است. البته سجده بر حضرت آدم، چون به فرمان خدا بود، در واقع بندگى و عبوديت خدا بشمار می رود.<ref>عيون اخبار الرضا، شیخ صدوق.</ref> زيرا عبادت واقعى، عملى است كه خداوند بخواهد، نه آنكه طبق ميل ما باشد. |
| − | [[سجده]] را نزد خداوند مکانتى عظیم و شأنى والا است و در شأن آن همین بس که خداوند خطاب به بنده اش می فرماید: | + | [[سجده]] را نزد خداوند مکانتى عظیم و شأنى والا است و در شأن آن همین بس که خداوند خطاب به بنده اش می فرماید: {{متن قرآن|«... وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ»}}؛ سجده کن و به من نزدیک آى.<ref>[[سوره علق]]: ۱۹.</ref> |
سجده بر دو قسم است: | سجده بر دو قسم است: | ||
| − | * سجود اختیارى، چنان که در قرآن آمده: {{متن قرآن|«فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا»}}.<ref>[[سوره نجم]]: ۶۲.</ref> | + | * سجود اختیارى، چنان که در [[قرآن]] آمده است: {{متن قرآن|«فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا»}}.<ref>[[سوره نجم]]: ۶۲.</ref> |
| − | * سجود تکوینى و قهرى و تسخیرى: {{متن قرآن|«وَلِلّهِ یسْجُدُ مَن فِی | + | * سجود تکوینى و قهرى و تسخیرى: {{متن قرآن|«وَلِلّهِ یسْجُدُ مَن فِی السَّمَاواتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَکَرْهًا وَظِلالُهُم بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ»}}.<ref>[[سوره رعد]]: ۱۵.</ref> |
==سجده در روایات== | ==سجده در روایات== | ||
| − | *[[پیامبر اسلام|رسول اکرم]] صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ بنده اى نباشد که سجده اى براى خدا انجام دهد جز این که خداوند به برکت آن سجده درجه اى برایش بالا برد و گناهى از او بیفکند و حسنه اى در نامه | + | *[[پیامبر اسلام|رسول اکرم]] صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ بنده اى نباشد که سجده اى براى خدا انجام دهد جز این که خداوند به برکت آن سجده درجه اى برایش بالا برد و گناهى از او بیفکند و حسنه اى در [[نامه اعمال|نامه عمل]] او ثبت نماید.<ref>کنز العمال، متقی هندی.</ref> |
| − | *[[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] علیه السلام فرمود: سجده هاى بدنى عبارتند از نهادن بهترین جاى پیشانى بر خاک و روى آوردن به زمین با دو کف دست و دو زانو و سر انگشتان پا با دلى آرام و نیتى پاک. و اما سجده هاى نفسانى عبارتند از تهى ساختن دل از آنچه فانى شدنى است و روى آوردن با تمام همت بدانچه باقى است و زدودن [[تکبر|تکبر]] و [[تعصب]] از خود و بریدگى از تعلقات دنیوى و آراسته شدن به [[اخلاق]] | + | *[[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] علیه السلام فرمود: سجده هاى بدنى عبارتند از نهادن بهترین جاى پیشانى بر خاک و روى آوردن به زمین با دو کف دست و دو زانو و سر انگشتان پا با دلى آرام و نیتى پاک. و اما سجده هاى نفسانى عبارتند از تهى ساختن دل از آنچه فانى شدنى است و روى آوردن با تمام همت بدانچه باقى است و زدودن [[تکبر|تکبر]] و [[تعصب]] از خود و بریدگى از تعلقات دنیوى و آراسته شدن به [[اخلاق]] [[پیامبر]].<ref>غررالحکم، تمیمی آمدی.</ref> |
| − | *[[امام صادق علیه السلام|امام صادق]] علیه السلام فرمود: سجده حد اعلاى [[عبادت]] | + | *[[امام صادق علیه السلام|امام صادق]] علیه السلام فرمود: سجده حد اعلاى [[عبادت]] در بنى آدم است. |
| − | *و نیز از آن حضرت نقل است که روزى [[پیامبر اسلام | + | *و نیز از آن حضرت نقل است که روزى [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله در یکى از حجرات همسرانش به کارى از کارهاى خانه مشغول بود. در این حال مردى (از مسلمانان) وارد شد عرض کرد: اجازه بفرما این کار را من انجام دهم. حضرت پذیرفت و چون کار را به انجام رساند، پیغمبر صلی الله علیه و آله به وى فرمود: بگو چه نیازى دارى؟ عرض کرد: [[بهشت]]. حضرت کمى سر به زیر افکند و سپس فرمود: اجابت شد. و چون او خواست برود فرمود: اى بنده خدا ما را به طول سجده خویش یارى ده. |
| − | * | + | *[[امام رضا]] عليه السلام فرمود: نزديک ترين حالات انسان نسبت به خداوند، موقعى است که در سجده باشد.<ref>بحارالانوار، مجلسی: ۸۵/۱۴۶؛ تفسير نورالثقلين، عبدعلی حویزی.</ref> |
| − | *جعفر عطار گوید: از [[امام صادق]] علیه السلام شنیدم فرمود: مردى به نزد [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: یا رسول الله، گناهان بسیار دارم و عملم بس ضعیف است! حضرت به وى فرمود: بر تو باد به کثرت | + | *جعفر عطار گوید: از [[امام صادق]] علیه السلام شنیدم فرمود: مردى به نزد [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: یا رسول الله، گناهان بسیار دارم و عملم بس ضعیف است! حضرت به وى فرمود: بر تو باد به کثرت سجود، که سجود آنچنان گناهان را فرو می ریزد که باد برگ درختان را.<ref>وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی: ۴/۱۰۲.</ref> |
==سجده در نماز== | ==سجده در نماز== | ||
| − | + | سجده از اجزاء [[واجب]] [[نماز]] بوده و دو سجده در یک [[رکعت|رکعت]] رکن است و حقیقت آن نهادن پیشانى بر زمین به قصد تعظیم خدا است. اگر هر دو سجده در یک رکعت فوت شود موجب بطلان نماز شده، و اگر یکى سهواً ترک شود، در صورتى که پیش از [[رکوع|رکوع]] رکعت بعد به یادش آید، در نماز آن را انجام دهد و اگر پس از دخول در رکوع به یادش آید، بعد از نماز آن را قضا کند و سپس دو سجده سهو انجام دهد. | |
'''واجبات سجود چند چیز است:''' | '''واجبات سجود چند چیز است:''' | ||
| − | + | *نهادن هفت عضو بدن بر زمین و آنها عبارتند از: پیشانى و دو کف دست و دو سر زانو و دو سر انگشت بزرگ پاها. | |
| − | + | *ذکر سجود و مطلق ذکر کافى است، هرچند بهتر و به احتیاط مقرونتر گفتن [[تسبیح|تسبیح]] است، بدین کیفیت: «سبحان ربّى الأعلى و بحمده» و یا سه بار «سبحان الله». | |
| − | + | *طمأنینه، یعنى در موقع خواندن ذکر، همه اعضاء هفتگانه بر زمین مستقر و ثابت باشند. | |
| − | + | *نشستن بین دو سجده با طمأنینه. | |
| − | + | *هم سطح بودن محل پیشانى با جاى ایستادن و اگر اختلافى باشد، نباید بیش از چهار انگشت بسته باشد. | |
| − | + | *طاهر بودن جایى که پیشانى هنگام سجده بر آن نهاده می شود. | |
| − | + | *پیشانى بر زمین یا چیزى که در حکم زمین است نهاده شود، مانند سنگ و کلوخ و رستنی هاى زمین و هر چه از اجزاء روی زمین بشمار می رود (نه معادن زیر زمین)، جز آنچه که خوردنى یا پوشیدنى باشد. | |
| + | |||
| + | ==سجدههای واجب قرآن== | ||
| + | در چهار [[سوره]] از [[قرآن کریم]]، به آياتى مىرسيم كه [[واجب]] است هنگام [[تلاوت قرآن|تلاوت]] آنها سجده كنيم. اين سورهها عبارتند از: [[سوره سجده]]، [[سوره فصلت|سوره فصلّت]]، [[سوره نجم]] و [[سوره علق]] كه در اصطلاح به «[[سور عزائم|سورههاى عزائم]]» نامگذارى شدهاند. [[آیات]] دارای سجده واجب در این سور عبارتند از: | ||
| + | |||
| + | *{{متن قرآن|«إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ»}}؛ <ref>[[سوره سجده]]: ۱۵.</ref> فقط کسانی به آیات ما ایمان می آورند که وقتی به وسیله آن آیات به آنان تذکر داده شود، سجده کنان به رو در می افتند و همراه با سپاس، پروردگارشان را از هر عیب و نقصی تنزیه می کنند در حالی که تکبّر و سرکشی نمی ورزند. | ||
| + | *{{متن قرآن|«وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ۚ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ»}}؛<ref>[[سوره فصلت]]: ۳۷.</ref> از نشانه های او شب و روز و خورشید و ماه است؛ نه برای خورشید سجده کنید و نه برای ماه، برای خدایی که آنان را آفرید، سجده کنید، اگر می خواهید فقط او را بپرستید. | ||
| + | *{{متن قرآن|«فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا»}}؛<ref>[[سوره نجم]]: ۶۲.</ref> پس خدا را سجده کنید و بپرستید. | ||
| + | *{{متن قرآن|«کلّا لا تُطِعهُ وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ»}}؛<ref>[[سوره علق]]: ۱۹.</ref> این چنین نیست، هرگز از او اطاعت مکن، و سجده کن و به خدا تقرب جوی. | ||
| + | |||
| + | خواندن اين چهار سوره در [[نماز]] جايز نيست. در سجده تلاوت، [[وضو]]، [[طهارت]]، رو به [[قبله]] بودن و ذکر، لازم نیست؛ بلکه همین قدر که انسان، اعضاء هفتگانه سجده را بر زمین بگذارد کافی است. تذکر لازم این که واجب است پیشانی را بر چیزی قرار دهد که سجده بر آن صحیح است.<ref>توضیح المسائل محشی، ج۱، ص ۵۴۵.</ref> | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
| − | * | + | *[[فرهنگ معارف و معاریف (کتاب)|فرهنگ معارف و معاريف]]، سيد مصطفى حسينى دشتى. |
| − | + | *[[تفسیر نور]]، محسن قرائتی. | |
{{سنجش کیفی | {{سنجش کیفی | ||
|سنجش=شده | |سنجش=شده | ||
| سطر ۶۰: | سطر ۷۰: | ||
|رده= دارد | |رده= دارد | ||
}} | }} | ||
| − | [[رده: | + | [[رده: واژگان قرآنی]][[رده:نماز]][[رده:واجبات نماز]][[رده:ارکان نماز]] |
| − | [[رده: | ||
| − | [[رده: | ||
| − | [[رده: | ||
نسخهٔ ۲۰ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۴۶
«سجده» به معنى خضوع و تذلّل است و در اصلاح شرعی آن، عبارت است از پیشانى به خاک نهادن به منظور تعظیم پروردگار. سجده در نمازهای واجب یومیه، جزء ارکان نماز است.
محتویات
سجده در لغت و اصطلاح
«سَجدَه» اسم مصدر «سجَدَ» و مصدر آن «سجود» می باشد و آن در لغت به معنى خضوع و تذلّل و اظهار فروتنى است؛ و در اصطلاح شرع، عبارت است از پیشانى به خاک نهادن به منظور تعظیم پروردگار.
سجده به قصد عبادت و پرستشِ مسجود، خاص خداوند است و سجده به غیرخدا کفر است، اما به قصد تکریم و تعظیمِ صرف به غیرخدا نیز روا باشد؛ چنان که در قرآن در مورد حضرت آدم علیه السلام «وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ»[۱] و نیز در مورد حضرت یعقوب و حضرت یوسف علیهماالسلام «وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا»[۲] آمده است. البته سجده بر حضرت آدم، چون به فرمان خدا بود، در واقع بندگى و عبوديت خدا بشمار می رود.[۳] زيرا عبادت واقعى، عملى است كه خداوند بخواهد، نه آنكه طبق ميل ما باشد.
سجده را نزد خداوند مکانتى عظیم و شأنى والا است و در شأن آن همین بس که خداوند خطاب به بنده اش می فرماید: «... وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ»؛ سجده کن و به من نزدیک آى.[۴]
سجده بر دو قسم است:
- سجود اختیارى، چنان که در قرآن آمده است: «فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا».[۵]
- سجود تکوینى و قهرى و تسخیرى: «وَلِلّهِ یسْجُدُ مَن فِی السَّمَاواتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَکَرْهًا وَظِلالُهُم بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ».[۶]
سجده در روایات
- رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ بنده اى نباشد که سجده اى براى خدا انجام دهد جز این که خداوند به برکت آن سجده درجه اى برایش بالا برد و گناهى از او بیفکند و حسنه اى در نامه عمل او ثبت نماید.[۷]
- امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: سجده هاى بدنى عبارتند از نهادن بهترین جاى پیشانى بر خاک و روى آوردن به زمین با دو کف دست و دو زانو و سر انگشتان پا با دلى آرام و نیتى پاک. و اما سجده هاى نفسانى عبارتند از تهى ساختن دل از آنچه فانى شدنى است و روى آوردن با تمام همت بدانچه باقى است و زدودن تکبر و تعصب از خود و بریدگى از تعلقات دنیوى و آراسته شدن به اخلاق پیامبر.[۸]
- و نیز از آن حضرت نقل است که روزى پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در یکى از حجرات همسرانش به کارى از کارهاى خانه مشغول بود. در این حال مردى (از مسلمانان) وارد شد عرض کرد: اجازه بفرما این کار را من انجام دهم. حضرت پذیرفت و چون کار را به انجام رساند، پیغمبر صلی الله علیه و آله به وى فرمود: بگو چه نیازى دارى؟ عرض کرد: بهشت. حضرت کمى سر به زیر افکند و سپس فرمود: اجابت شد. و چون او خواست برود فرمود: اى بنده خدا ما را به طول سجده خویش یارى ده.
- جعفر عطار گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم فرمود: مردى به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: یا رسول الله، گناهان بسیار دارم و عملم بس ضعیف است! حضرت به وى فرمود: بر تو باد به کثرت سجود، که سجود آنچنان گناهان را فرو می ریزد که باد برگ درختان را.[۱۰]
سجده در نماز
سجده از اجزاء واجب نماز بوده و دو سجده در یک رکعت رکن است و حقیقت آن نهادن پیشانى بر زمین به قصد تعظیم خدا است. اگر هر دو سجده در یک رکعت فوت شود موجب بطلان نماز شده، و اگر یکى سهواً ترک شود، در صورتى که پیش از رکوع رکعت بعد به یادش آید، در نماز آن را انجام دهد و اگر پس از دخول در رکوع به یادش آید، بعد از نماز آن را قضا کند و سپس دو سجده سهو انجام دهد.
واجبات سجود چند چیز است:
- نهادن هفت عضو بدن بر زمین و آنها عبارتند از: پیشانى و دو کف دست و دو سر زانو و دو سر انگشت بزرگ پاها.
- ذکر سجود و مطلق ذکر کافى است، هرچند بهتر و به احتیاط مقرونتر گفتن تسبیح است، بدین کیفیت: «سبحان ربّى الأعلى و بحمده» و یا سه بار «سبحان الله».
- طمأنینه، یعنى در موقع خواندن ذکر، همه اعضاء هفتگانه بر زمین مستقر و ثابت باشند.
- نشستن بین دو سجده با طمأنینه.
- هم سطح بودن محل پیشانى با جاى ایستادن و اگر اختلافى باشد، نباید بیش از چهار انگشت بسته باشد.
- طاهر بودن جایى که پیشانى هنگام سجده بر آن نهاده می شود.
- پیشانى بر زمین یا چیزى که در حکم زمین است نهاده شود، مانند سنگ و کلوخ و رستنی هاى زمین و هر چه از اجزاء روی زمین بشمار می رود (نه معادن زیر زمین)، جز آنچه که خوردنى یا پوشیدنى باشد.
سجدههای واجب قرآن
در چهار سوره از قرآن کریم، به آياتى مىرسيم كه واجب است هنگام تلاوت آنها سجده كنيم. اين سورهها عبارتند از: سوره سجده، سوره فصلّت، سوره نجم و سوره علق كه در اصطلاح به «سورههاى عزائم» نامگذارى شدهاند. آیات دارای سجده واجب در این سور عبارتند از:
- «إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ»؛ [۱۱] فقط کسانی به آیات ما ایمان می آورند که وقتی به وسیله آن آیات به آنان تذکر داده شود، سجده کنان به رو در می افتند و همراه با سپاس، پروردگارشان را از هر عیب و نقصی تنزیه می کنند در حالی که تکبّر و سرکشی نمی ورزند.
- «وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ۚ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ»؛[۱۲] از نشانه های او شب و روز و خورشید و ماه است؛ نه برای خورشید سجده کنید و نه برای ماه، برای خدایی که آنان را آفرید، سجده کنید، اگر می خواهید فقط او را بپرستید.
- «فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا»؛[۱۳] پس خدا را سجده کنید و بپرستید.
- «کلّا لا تُطِعهُ وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ»؛[۱۴] این چنین نیست، هرگز از او اطاعت مکن، و سجده کن و به خدا تقرب جوی.
خواندن اين چهار سوره در نماز جايز نيست. در سجده تلاوت، وضو، طهارت، رو به قبله بودن و ذکر، لازم نیست؛ بلکه همین قدر که انسان، اعضاء هفتگانه سجده را بر زمین بگذارد کافی است. تذکر لازم این که واجب است پیشانی را بر چیزی قرار دهد که سجده بر آن صحیح است.[۱۵]
پانویس
- ↑ سوره بقره: ۳۴.
- ↑ سوره یوسف: ۱۰۰.
- ↑ عيون اخبار الرضا، شیخ صدوق.
- ↑ سوره علق: ۱۹.
- ↑ سوره نجم: ۶۲.
- ↑ سوره رعد: ۱۵.
- ↑ کنز العمال، متقی هندی.
- ↑ غررالحکم، تمیمی آمدی.
- ↑ بحارالانوار، مجلسی: ۸۵/۱۴۶؛ تفسير نورالثقلين، عبدعلی حویزی.
- ↑ وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی: ۴/۱۰۲.
- ↑ سوره سجده: ۱۵.
- ↑ سوره فصلت: ۳۷.
- ↑ سوره نجم: ۶۲.
- ↑ سوره علق: ۱۹.
- ↑ توضیح المسائل محشی، ج۱، ص ۵۴۵.
منابع
- فرهنگ معارف و معاريف، سيد مصطفى حسينى دشتى.
- تفسیر نور، محسن قرائتی.
