متعه: تفاوت بین نسخه‌ها
(به‌روزرسانی مقاله با نسخهٔ نهایی و اصلاح ارجاع‌ها) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | ''' | + | '''«مُتعه»''' در لغت به معنای بهره بردن است و در اصطلاح [[فقه]] دو کاربرد دارد: «متعهٔ نساء» یا [[ازدواج|نکاح]] منقطع، و «متعهٔ حج» یا [[حج تمتع|تمتّع]].<ref>راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادّهٔ «متع»؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب النکاح.</ref> متعهٔ نساء -که موضوع مقاله حاضر است-، عقدی است با ایجاب و قبول که در آن پیوند [[ازدواج|زناشویی]] به مدتی معیّن و [[مهریه|مهری]] معلوم محدود می‌شود و با سررسید مدت یا بخشیدن آن از سوی مرد، بدون [[طلاق]] پایان می‌یابد.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۴۲، ۴۷ و ۷۷؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب النکاح.</ref> فقیهان [[شیعه]] این عقد را مشروع و [[حلال]] می‌دانند، اما فقیهان [[اهل سنت]] آن را [[حرام]] می‌شمارند و بیشترشان حکم [[مباح|اباحهٔ]] آن را [[نسخ|منسوخ]] می‌دانند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۵ و ۱۲؛ مسلم، صحیح مسلم، کتاب النکاح.</ref> مستند اصلی مشروعیت متعه در [[قرآن]]، آیهٔ ۲۴ [[سوره نساء|سورهٔ نساء]] است که به «[[آیه متعه|آیۀ متعه]]» مشهور می‌باشد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.</ref> برخی [[فقها]]، متعه را در حال توانایی بر [[ازدواج]] دائم، [[مکروه]] دانسته‌اند؛<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۲۲.</ref> با این وجود، آن را راهی برای پیشگیری از [[زنا]] برای کسانی می‌دانند که امکان ازدواج دائم ندارند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۱۲.</ref> |
| − | == مفهوم و واژه‌شناسی == | + | ==مفهوم و واژه‌شناسی== |
| − | واژهٔ | + | واژهٔ «مُتعه» از مادّهٔ «متع» و به معنای بهره بردن است.<ref>راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادّهٔ «متع».</ref> در [[فقه]]، «متعه» نام دیگر «نکاح منقطع» ([[ازدواج]] موقت) است که در برابر نکاح دائم قرار می‌گیرد و در آن، پیوند زناشویی به مدتی معیّن محدود می‌شود.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب النکاح، مبحث نکاح منقطع.</ref> |
| − | «متعهٔ حج» اصطلاحی دیگر است و به گزاردن [[عمره]] و سپس [[حج]] در یک سال گفته می‌شود. قرآن در این باره می‌فرماید: {{متن قرآن|«فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ»}}؛ «پس هر کس با عمره به | + | همچنین «متعهٔ حج» اصطلاحی دیگر است و به گزاردن [[عمره]] و سپس [[حج]] در یک سال گفته می‌شود. [[قرآن]] در این باره می‌فرماید: {{متن قرآن|«فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ»}}؛ «پس هر کس با عمره به حج، تمتّع کند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان</ref> در گزارش مشهوری از [[عمر بن خطاب]] نیز «دو متعه» - متعهٔ زنان و متعهٔ حج - در کنار یکدیگر آمده است.<ref>بیهقی، السنن الکبری، کتاب الحج.</ref> |
| − | == مشروعیت در قرآن == | + | ==مشروعیت متعه در قرآن== |
| − | محور بحث قرآنی متعه، آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء است: | + | محور بحث [[قرآن|قرآنی]] متعه، آیهٔ ۲۴ [[سوره نساء|سورهٔ نساء]] است: |
| − | {{متن قرآن|«وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا»}}؛ «و زنان دیگر غیر از این [زنانی که حرمت ازدواج با آنان بیان شد] برای شما حلال است، که آنان را با اموالتان [به عنوان ازدواج] بخواهید، در حالی که پاکدامن باشید نه | + | {{متن قرآن|«وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا»}}؛ «و زنان دیگر غیر از این [زنانی که حرمت ازدواج با آنان بیان شد] برای شما حلال است، که آنان را با اموالتان [به عنوان ازدواج] بخواهید، در حالی که پاکدامن باشید نه [[زنا|زناکار]]؛ و از هر کدام از زنان بهره‌مند شدید، مهرشان را به عنوان واجب مالی بپردازید؛ و در آنچه پس از تعیین مهر با یکدیگر توافق کردید بر شما گناهی نیست؛ بی‌گمان خدا همواره دانا و حکیم است.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۲۴؛ ترجمهٔ حسین انصاریان</ref> |
| − | مفسران شیعه | + | مفسران [[شیعه]] کلمه «استَمتَعتُم» را بر بهره‌گیری در [[ازدواج|نکاح]] منقطع حمل کرده و «أجور» را همان [[مهریه|مهرِ]] متعه دانسته‌اند. به باور آنان، تعبیر «فریضه» و سخن از توافق دو طرف پس از تعیین مهر، با نکاح دائم سازگار نیست.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۴، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.</ref> در برابر، [[محمد بن جریر طبری|طبری]] از مفسران [[اهل سنت]]، «استَمتَعتُم» را به معنای نکاح و «أجور» را به معنای مُهور گرفته و همین معنا را ترجیح داده است.<ref>طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.</ref> برخی دیگر از مفسران اهل سنت، [[آیه]] را بر همان متعه حمل کرده‌اند، ولی با استناد به روایات نهی، حکم آن را [[نسخ|منسوخ]] شمرده‌اند.<ref>طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.</ref> |
| − | در قرائتی که به [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] و | + | در قرائتی که به [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] و [[ابی بن کعب|اُبیّ بن کعب]] نسبت داده شده، عبارت «إِلَى أَجَلٍ مُسَمّى»؛ «تا سررسیدی معیّن»، در آیه افزوده شده است؛ [[محمد بن جریر طبری|طبری]] این [[قرائات قرآن|قرائت]] را، به سبب مخالفت با مصحف‌های رایج، نپذیرفته است.<ref>طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.</ref> |
| − | == سیرهٔ نبوی و صحابه == | + | ==سیرهٔ نبوی و صحابه== |
| − | منابع اهل سنت گزارش می‌کنند که متعه در دورهٔ [[پیامبر اسلام|پیامبر خدا (صلی الله علیه | + | منابع [[اهل سنت]] گزارش می‌کنند که متعه در دورهٔ [[پیامبر اسلام|پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله)]] و روزگار [[ابوبکر]] در میان مسلمانان رواج داشت. [[جابر بن عبدالله انصاری|جابر بن عبدالله]] می‌گوید: «کُنَّا نَسْتَمْتَعُ ... عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) ... حَتَّى نَهَى عَنْهُ عُمَرُ»؛ «ما در زمان پیامبر خدا (ص) متعه می‌کردیم، تا آنکه [[عمر بن خطاب]] از آن نهی کرد.»<ref>مسلم، صحیح مسلم، کتاب النکاح.</ref> [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] نیز از [[صحابی|صحابه‌ای]] است که به [[حلال|حلّیت]] متعه باور داشت و در قرائت خود «إلی أجل مسمّی» را می‌خواند.<ref>طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.</ref> |
| − | از عمر بن خطاب نیز چنین نقل شده است: | + | از عمر بن خطاب نیز چنین نقل شده است: {{متن حدیث|«مُتْعَتَانِ كَانَتَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) وَأَنَا أَنْهَى عَنْهُمَا وَأُعَاقِبُ عَلَيْهِمَا: مُتْعَةُ النِّسَاءِ وَمُتْعَةُ الْحَجِّ»}}؛ «دو متعه در زمان پیامبر خدا (ص) رایج بود و من از هر دو نهی می‌کنم و بر آن دو کیفر می‌دهم: متعهٔ زنان و متعهٔ حج»!<ref>بیهقی، السنن الکبری، کتاب الحج.</ref> |
| − | {{متن حدیث|«مُتْعَتَانِ كَانَتَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) وَأَنَا أَنْهَى عَنْهُمَا وَأُعَاقِبُ عَلَيْهِمَا: مُتْعَةُ النِّسَاءِ وَمُتْعَةُ الْحَجِّ»}}؛ «دو متعه در زمان پیامبر خدا (ص) رایج بود و من از هر دو نهی می‌کنم و بر آن دو کیفر می‌دهم: متعهٔ زنان و متعهٔ | ||
| − | در منابع | + | در منابع [[شیعه]]، از [[امام باقر علیه السلام|امام باقر (علیه‌السلام)]] نقل شده است که خداوند متعه را در کتاب خود و بر زبان پیامبرش [[حلال]] کرد و «تا روز [[قیامت]] حلال است».<ref>کلینی، الکافی، ج۵، باب المتعة.</ref> |
| − | == | + | ==متعه در دیدگاه اهل سنت== |
| − | + | فقیهان [[اهل سنت]] متعه را [[حرام]] می‌دانند و عمدتاً بر آن‌اند که [[مباح|اباحهٔ]] آن با روایات نهی [[نسخ]] شده است. مهم‌ترین مستند آنان، روایتی است که در «[[صحیح مسلم]]» از [[پیامبر خدا]] (ص) نقل شده است: | |
| − | + | {{متن حدیث|«أَيُّهَا النَّاسُ، إِنِّي قَدْ كُنْتُ أَذِنْتُ لَكُمْ فِي الِاسْتِمْتَاعِ مِنَ النِّسَاءِ، وَإِنَّ اللَّهَ قَدْ حَرَّمَ ذَلِكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»}}؛ «ای مردم، من پیش‌تر به شما اجازه داده بودم از این زنان بهره‌مند شوید، و همانا خداوند آن را تا روز قیامت حرام کرده است.»<ref>مسلم، صحیح مسلم، کتاب النکاح.</ref> | |
| + | |||
| + | در «[[صحیح بخاری]]» نیز از [[امام علی علیه السلام|امام علی]](ع) نقل شده که پیامبر (ص) در روز [[جنگ خیبر|خیبر]] از متعهٔ زنان نهی کرد.<ref>بخاری، صحیح البخاری، کتاب النکاح.</ref> | ||
| − | + | در حالی که در [[حدیث|حدیثی]] معروف از حضرت على(ع) نقل شده که فرمود: «لولا أنّ عمر نَهى عن المتعة ما زَنى إلاّ شقی»؛ اگر عمر ازدواج موقّت را حرام نمى کرد اَحدى [[زنا]] نمى کرد، مگر این که شَقى باشد.<ref>تفسیر طبرى، ج۵، ص۹؛ التفسیر الکبیر، فخر رازی، ج۳، ص۲۰۰؛ الدرّ المنثور، سیوطی، ج۲، ص۱۴۰.</ref> | |
| − | |||
| − | + | همچنین منابع [[شیعه]] با استناد به گزارش [[جابر بن عبدالله انصاری|جابر انصاری]] و سخن خود [[عمر بن خطاب|عمر خطاب]] (که گفت: دو متعه در زمان پیامبر خدا رایج بود و من از هر دو نهی می‌کنم)، این روایات را با سیرهٔ عملی مسلمانان در عصر پیامبر (ص) ناسازگار دانسته‌اند و به آن‌ها استناد نمی‌کنند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۴، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.</ref> [[علامه طباطبايى|علامه طباطبایی]] در «[[المیزان فی تفسیر القرآن (کتاب)|تفسیر المیزان]]» نیز با تحلیل «[[آیه متعه]]» و روایات، همین دیدگاه را تقویت کرده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۴، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.</ref> | |
| − | |||
| − | === | + | ==ارکان و شرایط متعه== |
| − | + | ===ایجاب و قبول=== | |
| + | عقد متعه با ایجاب و قبول لفظی بسته می‌شود؛ فقیهان [[شیعه]] هم صیغهٔ «زَوَّجْتُکَ» («تو را همسر خود کردم») و هم لفظ «مَتَّعْتُکَ» («تو را بهره‌مند ساختم») را پذیرفته‌اند. برخلاف [[ازدواج|نکاح]] دائم، گواه گرفتن و اعلام عمومی در آن [[واجب]] نیست، هرچند پسندیده شمرده شده است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۴۳ و ۶۵.</ref> | ||
| − | === | + | ===مدت و مهر=== |
| − | + | تعیین مدت و [[مهریه]]، هر دو، شرط درستی عقد متعه است و مهر در متعه «اجر» نامیده می‌شود. مهر و مدت از نظر کم و زیاد محدودیتی ندارند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۴۲ و ۴۸؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب النکاح.</ref> اگر مدت در عقد ذکر نشود، بنابر دیدگاه مشهور، عقد به نکاح دائم منقلب می‌شود.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۴۷.</ref> | |
| − | == | + | ===عده و پایان عقد=== |
| − | + | عقد متعه با سررسید مدت یا بخشش مدت از سوی مرد پایان می‌یابد و در آن [[طلاق]] تشریع نشده است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۷۷؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب النکاح.</ref> زن پس از پایان عقد یا بخشش مدت باید عدّه نگه دارد و مدت عدّه در متعه دو حیض است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۵۱.</ref> [[نفقه]] و حق هم‌خوابی نیز بر مرد واجب نیست.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۷۹.</ref> | |
| − | |||
| − | + | ===شرایط زنان=== | |
| + | زن باید [[مسلمان]] یا از [[اهل کتاب]] باشد؛ قرآن ازدواج با پاکدامنان اهل کتاب را روا دانسته است: {{متن قرآن|«وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ»}}؛ «و [نیز] پاکدامنان از کسانی که پیش از شما به آنان کتاب داده شده است.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۵؛ ترجمهٔ حسین انصاریان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۳۷.</ref> متعه با زن شوهردار [[حرام]] است و با زنی که به [[زنا]] شهرت یافته [[مکروه|کراهت]] دارد.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۲۷.</ref> | ||
| − | == | + | ===فرزند و ارث=== |
| − | + | میان زن و مردِ متعه، [[ارث]] برقرار نمی‌شود.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۶۶.</ref> اما فرزند متعه به پدر ملحق می‌شود، حتی اگر در عقد شرط شود که به او ملحق نشود،<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۶۹.</ref> و نسبت او با پدر، آثار ارث را در پی دارد.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب النکاح.</ref> | |
| − | == پانویس == | + | ==پانویس== |
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
| − | == منابع == | + | ==منابع== |
| − | * قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان). | + | |
| − | * راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ ''المفردات فی غریب القرآن''، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت: | + | *قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان). |
| − | * محقق حلی، جعفر بن حسن؛ ''شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام''، تهران: انتشارات استقلال، بی‌تا. | + | *راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ ''المفردات فی غریب القرآن''، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت: دارالقلم، ۱۴۱۲ق. |
| − | * حر عاملی، محمد بن حسن؛ ''وسائل الشیعة''، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق، ج۲۱. | + | *محقق حلی، جعفر بن حسن؛ ''شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام''، تهران: انتشارات استقلال، بی‌تا. |
| − | * طبرسی، فضل بن حسن؛ ''مجمع البیان فی تفسیر القرآن''، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش، ج۳. | + | *حر عاملی، محمد بن حسن؛ ''وسائل الشیعة''، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق، ج۲۱. |
| − | * طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا، ج۴. | + | *طبرسی، فضل بن حسن؛ ''مجمع البیان فی تفسیر القرآن''، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش، ج۳. |
| − | * طبری، محمد بن جریر؛ ''جامع البیان فی تفسیر القرآن''، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۲ق. | + | *طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا، ج۴. |
| − | * مسلم بن حجاج؛ ''صحیح مسلم''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا. | + | *طبری، محمد بن جریر؛ ''جامع البیان فی تفسیر القرآن''، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۲ق. |
| − | * بخاری، محمد بن اسماعیل؛ ''صحیح البخاری''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق. | + | *مسلم بن حجاج؛ ''صحیح مسلم''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا. |
| − | * بیهقی، احمد بن حسین؛ ''السنن الکبری''، بیروت: دار الفکر، بی‌تا. | + | *بخاری، محمد بن اسماعیل؛ ''صحیح البخاری''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق. |
| − | * کلینی، محمد بن یعقوب؛ ''الکافی''، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق، ج۵. | + | *بیهقی، احمد بن حسین؛ ''السنن الکبری''، بیروت: دار الفکر، بی‌تا. |
| + | *کلینی، محمد بن یعقوب؛ ''الکافی''، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق، ج۵. | ||
{{فقه}} | {{فقه}} | ||
| سطر ۶۸: | سطر ۶۹: | ||
[[رده:احکام خانواده]] | [[رده:احکام خانواده]] | ||
[[رده:اصطلاحات فقهی]] | [[رده:اصطلاحات فقهی]] | ||
| − | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۰۱
«مُتعه» در لغت به معنای بهره بردن است و در اصطلاح فقه دو کاربرد دارد: «متعهٔ نساء» یا نکاح منقطع، و «متعهٔ حج» یا تمتّع.[۱] متعهٔ نساء -که موضوع مقاله حاضر است-، عقدی است با ایجاب و قبول که در آن پیوند زناشویی به مدتی معیّن و مهری معلوم محدود می‌شود و با سررسید مدت یا بخشیدن آن از سوی مرد، بدون طلاق پایان می‌یابد.[۲] فقیهان شیعه این عقد را مشروع و حلال می‌دانند، اما فقیهان اهل سنت آن را حرام می‌شمارند و بیشترشان حکم اباحهٔ آن را منسوخ می‌دانند.[۳] مستند اصلی مشروعیت متعه در قرآن، آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء است که به «آیۀ متعه» مشهور می‌باشد.[۴] برخی فقها، متعه را در حال توانایی بر ازدواج دائم، مکروه دانسته‌اند؛[۵] با این وجود، آن را راهی برای پیشگیری از زنا برای کسانی می‌دانند که امکان ازدواج دائم ندارند.[۶]
محتویات
مفهوم و واژه‌شناسی
واژهٔ «مُتعه» از مادّهٔ «متع» و به معنای بهره بردن است.[۷] در فقه، «متعه» نام دیگر «نکاح منقطع» (ازدواج موقت) است که در برابر نکاح دائم قرار می‌گیرد و در آن، پیوند زناشویی به مدتی معیّن محدود می‌شود.[۸]
همچنین «متعهٔ حج» اصطلاحی دیگر است و به گزاردن عمره و سپس حج در یک سال گفته می‌شود. قرآن در این باره می‌فرماید: «فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ»؛ «پس هر کس با عمره به حج، تمتّع کند.»[۹] در گزارش مشهوری از عمر بن خطاب نیز «دو متعه» - متعهٔ زنان و متعهٔ حج - در کنار یکدیگر آمده است.[۱۰]
مشروعیت متعه در قرآن
محور بحث قرآنی متعه، آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء است: «وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا»؛ «و زنان دیگر غیر از این [زنانی که حرمت ازدواج با آنان بیان شد] برای شما حلال است، که آنان را با اموالتان [به عنوان ازدواج] بخواهید، در حالی که پاکدامن باشید نه زناکار؛ و از هر کدام از زنان بهره‌مند شدید، مهرشان را به عنوان واجب مالی بپردازید؛ و در آنچه پس از تعیین مهر با یکدیگر توافق کردید بر شما گناهی نیست؛ بی‌گمان خدا همواره دانا و حکیم است.»[۱۱]
مفسران شیعه کلمه «استَمتَعتُم» را بر بهره‌گیری در نکاح منقطع حمل کرده و «أجور» را همان مهرِ متعه دانسته‌اند. به باور آنان، تعبیر «فریضه» و سخن از توافق دو طرف پس از تعیین مهر، با نکاح دائم سازگار نیست.[۱۲] در برابر، طبری از مفسران اهل سنت، «استَمتَعتُم» را به معنای نکاح و «أجور» را به معنای مُهور گرفته و همین معنا را ترجیح داده است.[۱۳] برخی دیگر از مفسران اهل سنت، آیه را بر همان متعه حمل کرده‌اند، ولی با استناد به روایات نهی، حکم آن را منسوخ شمرده‌اند.[۱۴]
در قرائتی که به ابن عباس و اُبیّ بن کعب نسبت داده شده، عبارت «إِلَى أَجَلٍ مُسَمّى»؛ «تا سررسیدی معیّن»، در آیه افزوده شده است؛ طبری این قرائت را، به سبب مخالفت با مصحف‌های رایج، نپذیرفته است.[۱۵]
سیرهٔ نبوی و صحابه
منابع اهل سنت گزارش می‌کنند که متعه در دورهٔ پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) و روزگار ابوبکر در میان مسلمانان رواج داشت. جابر بن عبدالله می‌گوید: «کُنَّا نَسْتَمْتَعُ ... عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) ... حَتَّى نَهَى عَنْهُ عُمَرُ»؛ «ما در زمان پیامبر خدا (ص) متعه می‌کردیم، تا آنکه عمر بن خطاب از آن نهی کرد.»[۱۶] ابن عباس نیز از صحابه‌ای است که به حلّیت متعه باور داشت و در قرائت خود «إلی أجل مسمّی» را می‌خواند.[۱۷]
از عمر بن خطاب نیز چنین نقل شده است: «مُتْعَتَانِ كَانَتَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) وَأَنَا أَنْهَى عَنْهُمَا وَأُعَاقِبُ عَلَيْهِمَا: مُتْعَةُ النِّسَاءِ وَمُتْعَةُ الْحَجِّ»؛ «دو متعه در زمان پیامبر خدا (ص) رایج بود و من از هر دو نهی می‌کنم و بر آن دو کیفر می‌دهم: متعهٔ زنان و متعهٔ حج»![۱۸]
در منابع شیعه، از امام باقر (علیه‌السلام) نقل شده است که خداوند متعه را در کتاب خود و بر زبان پیامبرش حلال کرد و «تا روز قیامت حلال است».[۱۹]
متعه در دیدگاه اهل سنت
فقیهان اهل سنت متعه را حرام می‌دانند و عمدتاً بر آن‌اند که اباحهٔ آن با روایات نهی نسخ شده است. مهم‌ترین مستند آنان، روایتی است که در «صحیح مسلم» از پیامبر خدا (ص) نقل شده است: «أَيُّهَا النَّاسُ، إِنِّي قَدْ كُنْتُ أَذِنْتُ لَكُمْ فِي الِاسْتِمْتَاعِ مِنَ النِّسَاءِ، وَإِنَّ اللَّهَ قَدْ حَرَّمَ ذَلِكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»؛ «ای مردم، من پیش‌تر به شما اجازه داده بودم از این زنان بهره‌مند شوید، و همانا خداوند آن را تا روز قیامت حرام کرده است.»[۲۰]
در «صحیح بخاری» نیز از امام علی(ع) نقل شده که پیامبر (ص) در روز خیبر از متعهٔ زنان نهی کرد.[۲۱]
در حالی که در حدیثی معروف از حضرت على(ع) نقل شده که فرمود: «لولا أنّ عمر نَهى عن المتعة ما زَنى إلاّ شقی»؛ اگر عمر ازدواج موقّت را حرام نمى کرد اَحدى زنا نمى کرد، مگر این که شَقى باشد.[۲۲]
همچنین منابع شیعه با استناد به گزارش جابر انصاری و سخن خود عمر خطاب (که گفت: دو متعه در زمان پیامبر خدا رایج بود و من از هر دو نهی می‌کنم)، این روایات را با سیرهٔ عملی مسلمانان در عصر پیامبر (ص) ناسازگار دانسته‌اند و به آن‌ها استناد نمی‌کنند.[۲۳] علامه طباطبایی در «تفسیر المیزان» نیز با تحلیل «آیه متعه» و روایات، همین دیدگاه را تقویت کرده است.[۲۴]
ارکان و شرایط متعه
ایجاب و قبول
عقد متعه با ایجاب و قبول لفظی بسته می‌شود؛ فقیهان شیعه هم صیغهٔ «زَوَّجْتُکَ» («تو را همسر خود کردم») و هم لفظ «مَتَّعْتُکَ» («تو را بهره‌مند ساختم») را پذیرفته‌اند. برخلاف نکاح دائم، گواه گرفتن و اعلام عمومی در آن واجب نیست، هرچند پسندیده شمرده شده است.[۲۵]
مدت و مهر
تعیین مدت و مهریه، هر دو، شرط درستی عقد متعه است و مهر در متعه «اجر» نامیده می‌شود. مهر و مدت از نظر کم و زیاد محدودیتی ندارند.[۲۶] اگر مدت در عقد ذکر نشود، بنابر دیدگاه مشهور، عقد به نکاح دائم منقلب می‌شود.[۲۷]
عده و پایان عقد
عقد متعه با سررسید مدت یا بخشش مدت از سوی مرد پایان می‌یابد و در آن طلاق تشریع نشده است.[۲۸] زن پس از پایان عقد یا بخشش مدت باید عدّه نگه دارد و مدت عدّه در متعه دو حیض است.[۲۹] نفقه و حق هم‌خوابی نیز بر مرد واجب نیست.[۳۰]
شرایط زنان
زن باید مسلمان یا از اهل کتاب باشد؛ قرآن ازدواج با پاکدامنان اهل کتاب را روا دانسته است: «وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ»؛ «و [نیز] پاکدامنان از کسانی که پیش از شما به آنان کتاب داده شده است.»[۳۱] متعه با زن شوهردار حرام است و با زنی که به زنا شهرت یافته کراهت دارد.[۳۲]
فرزند و ارث
میان زن و مردِ متعه، ارث برقرار نمی‌شود.[۳۳] اما فرزند متعه به پدر ملحق می‌شود، حتی اگر در عقد شرط شود که به او ملحق نشود،[۳۴] و نسبت او با پدر، آثار ارث را در پی دارد.[۳۵]
پانویس
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادّهٔ «متع»؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب النکاح.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۴۲، ۴۷ و ۷۷؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب النکاح.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۵ و ۱۲؛ مسلم، صحیح مسلم، کتاب النکاح.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۲۲.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۱۲.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادّهٔ «متع».
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب النکاح، مبحث نکاح منقطع.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان
- ↑ بیهقی، السنن الکبری، کتاب الحج.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۲۴؛ ترجمهٔ حسین انصاریان
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۴، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.
- ↑ طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.
- ↑ طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.
- ↑ طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب النکاح.
- ↑ طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.
- ↑ بیهقی، السنن الکبری، کتاب الحج.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۵، باب المتعة.
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب النکاح.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، کتاب النکاح.
- ↑ تفسیر طبرى، ج۵، ص۹؛ التفسیر الکبیر، فخر رازی، ج۳، ص۲۰۰؛ الدرّ المنثور، سیوطی، ج۲، ص۱۴۰.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۴، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۴، ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۴۳ و ۶۵.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۴۲ و ۴۸؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب النکاح.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۴۷.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۷۷؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب النکاح.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۵۱.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۷۹.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۵؛ ترجمهٔ حسین انصاریان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۳۷.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۲۷.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۶۶.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۶۹.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب النکاح.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت: دارالقلم، ۱۴۱۲ق.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، تهران: انتشارات استقلال، بی‌تا.
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق، ج۲۱.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش، ج۳.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا، ج۴.
- طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- بیهقی، احمد بن حسین؛ السنن الکبری، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق، ج۵.
| فقه | ||
| کلیات: | تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی | |
| منابع: | عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ... | |
| ↓ رده ها ↓ | ||
| فقه: | فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه | |
| اصول فقه: | اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه | |
| احکام: | احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام | |
