سیر و سلوک: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر))
 
سطر ۱: سطر ۱:
−
'''سیر و سلوک'''، در اصطلاح [[عرفان]] اسلامی، پیمودن راه قرب به خدا با مجاهده، [[ذکر]] و مراقبه است.<ref>خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین، مقدمه؛ قشیری، الرسالة القشیریة، باب السلوک.</ref> «سیر» به معنای حرکت و «سلوک» به معنای رفتن در راه است و ترکیب این دو، بر حرکت درونی انسان به سوی خدا دلالت می‌کند.<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش السلوک؛ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین.</ref> این اصطلاح، در آثار عارفان مسلمان با تعبیرهای «سیر الی الله» و «سلوک الی الله» نیز آمده است.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، باب السلوک.</ref>
+
'''«سِیر و سُلوک»'''، در اصطلاح [[عرفان اسلامی]]، پیمودن راه [[قرب الهی]] با مجاهده، [[ذکر]] و [[مراقبه]] است<ref>خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین، مقدمه؛ قشیری، الرسالة القشیریة، باب السلوک.</ref> و بر حرکت درونی [[انسان]] به سوی [[خدا]] دلالت می‌کند.<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش السلوک؛ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین.</ref> در [[عرفان]] [[شیعه|شیعی]]، سلوک با [[اخلاق]] و [[عبادت]] و [[شریعت]] پیوند دارد و آن جایگزین [[تکلیف]] شرعی نیست.
  
−
== مفهوم‌شناسی ==
+
==مفهوم‌شناسی==
−
«سیر» در لغت به حرکت و رفتن، و در اصطلاح عرفان به تحول درونی و گذر از مراتب نفس گفته می‌شود؛ «سلوک» نیز رفتن در راه است و در اصطلاح، به مجموعهٔ اعمال و حالاتِ سالک در راه قرب اطلاق می‌گردد.<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش السلوک؛ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین.</ref> تفاوت آن با [[تصوف]] در این است که تصوف بیشتر به سنت اجتماعی و تاریخی طریقت اشاره دارد و سیر و سلوک، به خودِ فرایند درونی.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref>
+
«سیر» در لغت به حرکت و رفتن، و در اصطلاح [[عرفان]] به تحول درونی و گذر از مراتب [[نفس]] گفته می‌شود؛ «سُلوک» نیز رفتن در راه است و در اصطلاح، به مجموعهٔ اعمال و حالاتِ سالک در راه قرب اطلاق می‌گردد.<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش السلوک؛ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین.</ref> تفاوت آن با [[تصوف]] در این است که تصوف بیشتر به سنت اجتماعی و تاریخی طریقت اشاره دارد و سیر و سلوک، به خودِ فرایند درونی.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref>  
  
−
== مبانی قرآنی ==
+
این اصطلاح در آثار عارفان [[مسلمان]]، با تعبیرهای «سیر الی الله» و «سلوک الی الله» نیز آمده است.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، باب السلوک.</ref>
−
عارفان، بنیاد سیر و سلوک را در قرآن می‌جویند. مهم‌ترین آیهٔ مستند آنان، آیهٔ ۶۹ [[سوره عنکبوت]] است: {{متن قرآن|«وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا»}}؛ «و کسانی که در راه ما مجاهده کردند، قطعاً آنان را به راه‌های خویش هدایت می‌کنیم.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ عنکبوت، آیهٔ ۶۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> در آیهٔ ۶ [[سوره انشقاق]] نیز آمده است: {{متن قرآن|«يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ»}}؛ «ای انسان! همانا تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می‌روی و با او دیدار خواهی کرد.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ انشقاق، آیهٔ ۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> آیهٔ {{متن قرآن|«وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ»}}؛ «و هنگامی که بندگانم از تو دربارهٔ من بپرسند، همانا من نزدیکم» نیز از آیات محوری این بحث است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۸۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> از دیدگاه عارفان، این آیات نشان می‌دهد که قرب به خدا با مجاهده و تلاش به دست می‌آید.<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش السلوک؛ امام خمینی، آداب الصلاة، مقدمه.</ref>
 
  
−
== ارکان و آداب ==
+
==مبانی قرآنی سلوک==
−
آثار عرفانی، برای سلوک، ارکانی برشمرده‌اند: [[توبه]]، مراقبه، محاسبه، ذکر، خلوت، سکوت، جوع و سهر.<ref>خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش آداب السلوک.</ref> «مراقبه» به توجه پیوسته به خدا و حالات درون، و «محاسبه» به بازبینی روزانهٔ اعمال اطلاق می‌شود.<ref>همان.</ref> در «[[مصباح الشریعة (کتاب)|مصباح الشریعة]]» که به [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]] (علیه‌السلام) نسبت داده شده، همین آداب با تکیه بر باطن اعمال شرح شده است.<ref>مصباح الشریعة، باب المراقبة و المحاسبة.</ref> این کتاب در انتساب به امام مورد بحث است، اما در سنت عرفانی شیعه اثری پرنفوذ بوده است.<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ج۲۱.</ref>
+
عارفان اسلامی، بنیاد سیر و سلوک را در [[قرآن]] می‌جویند. مهم‌ترین [[آیات]] مستند آنان عبارتند از:
  
−
== مقامات و منازل ==
+
* {{متن قرآن|«وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا»}}؛ «و کسانی که در راه ما مجاهده کردند، قطعاً آنان را به راه‌های خویش هدایت می‌کنیم.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ عنکبوت، آیهٔ ۶۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>  
−
عارفان برای سلوک، مراحل یا «مقامات» برشمرده‌اند. خواجه عبدالله انصاری در «منازل السائرین» صد منزل را در ده باب تنظیم کرده است.<ref>خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین، مقدمه و ابواب.</ref> مقامات مشهور عبارت‌اند از: توبه، ورع، [[زهد]]، صبر، شکر، [[رضا]]، [[توکل]]، محبت و فنا.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، باب المقامات؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref> این مقامات، مراتبی تربیتی‌اند و ترتیب آن‌ها در آثار مختلف یکسان نیست.<ref>همان.</ref> برخی عارفان میان «مقام» (دستاورد سالک) و «حال» (موهبت الهی) تفکیک کرده‌اند.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، باب الفرق بین المقام و الحال.</ref>
+
* {{متن قرآن|«يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ»}}؛ «ای انسان! همانا تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می‌روی و با او دیدار خواهی کرد.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ انشقاق، آیهٔ ۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>  
 +
* {{متن قرآن|«وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ»}}؛ «و هنگامی که بندگانم از تو دربارهٔ من بپرسند، همانا من نزدیکم».<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۸۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>  
  
−
== استاد و شریعت ==
+
از دیدگاه عارفان، این آیات نشان می‌دهد که [[قرب الهی|قرب به خدا]] با مجاهده و تلاش به دست می‌آید.<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش السلوک؛ امام خمینی، آداب الصلاة، مقدمه.</ref>
−
در سنت عرفانی، همراهی با استاد (مرشد) از شرایط سلوک شمرده شده است؛ زیرا به باور عارفان، سالک بدون راهنما در تشخیص آسیب‌ها و اوهام درونی دچار خطا می‌شود.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، باب الأستاذ؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref> در برابر، برخی بر آن‌اند که در صورت دسترسی نداشتن به استادِ واجد شرایط، سلوک با تکیه بر کتاب و شریعت نیز ممکن است.<ref>همان.</ref> نکتهٔ مهم در عرفان شیعی، پیوند ناگسستنی سلوک با [[شریعت]] است؛ بر این اساس، سلوک بدون التزام به احکام دینی، باطل شمرده می‌شود.<ref>امام خمینی، آداب الصلاة، مقدمه؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref>
 
  
−
== سیر و سلوک در شیعه ==
+
==ارکان و مقامات سلوک==
−
در سنت شیعه، سیر و سلوک در آثار عالمانی چون [[فیض کاشانی]]، [[ملا محمدمهدی نراقی|ملا مهدی نراقی]] و [[امام خمینی]] شرح شده است.<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء؛ نراقی، معراج السعادة، بخش عبادات؛ امام خمینی، آداب الصلاة.</ref> [[علامه طباطبايى|علامه طباطبایی]] و [[سید علی آقا قاضی|سید علی قاضی]] از استادان مشهور سلوک در سدهٔ چهاردهم هجری شمرده می‌شوند.<ref>امام خمینی، آداب الصلاة؛ طباطبایی، رسالة الولایة.</ref> در این سنت، سلوک با [[اخلاق]] و [[عبادت]] پیوند دارد و از ریاضت‌های خودساخته و خارج از شرع پرهیز داده شده است.<ref>نراقی، معراج السعادة، بخش آفات؛ امام خمینی، آداب الصلاة.</ref>
+
آثار [[عرفان|عرفانی]]، برای سیر و سلوک، ارکانی برشمرده‌اند: [[توبه]]، [[مراقبه]]، محاسبه، [[ذکر (اصطلاح اخلاق و عرفان)|ذکر]]، خلوت، [[سکوت و صمت|سکوت]]، [[جوع]] و [[سهر]].<ref>خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش آداب السلوک.</ref> «مراقبه» به توجه پیوسته به خدا و حالات درون، و «محاسبه» به بازبینی روزانهٔ اعمال اطلاق می‌شود.<ref>همان.</ref> در کتاب «[[مصباح الشریعة (کتاب)|مصباح الشریعة]]» -که به [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]] (علیه‌السلام) نسبت داده شده و در سنت عرفانی [[شیعه]] اثری پرنفوذ بوده است<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ج۲۱.</ref>-، همین آداب با تکیه بر باطن اعمال شرح شده است.<ref>مصباح الشریعة، باب المراقبة و المحاسبة.</ref>  
  
−
== آسیب‌ها ==
+
همچنین عارفان برای سلوک، مراحل یا «مقامات» برشمرده‌اند. [[خواجه عبدالله انصاری]] در «[[منازل السائرین (کتاب)|منازل السائرین]]» صد منزل را در ده باب تنظیم کرده است.<ref>خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین، مقدمه و ابواب.</ref> مقامات مشهور عبارت‌اند از: [[توبه]]، [[ورع]]، [[زهد]]، [[صبر]]، [[شکر]]، [[رضا]]، [[توکل]]، محبت و فنا.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، باب المقامات؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref> این مقامات، مراتبی تربیتی‌اند و ترتیب آن‌ها در آثار مختلف یکسان نیست.<ref>همان.</ref> برخی عارفان میان «مقام» (دستاورد سالک) و «[[حال]]» (موهبت الهی) تفکیک کرده‌اند.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، باب الفرق بین المقام و الحال.</ref>
−
آسیب‌های سیر و سلوک در آثار عالمان شیعه برشمرده شده است: ادعای مکاشفه و کرامت، ترک واجبات به بهانهٔ سلوک، ریاضت‌های غیرشرعی، و پیروی از استادان بی‌صلاحیت.<ref>نراقی، معراج السعادة، بخش آفات؛ امام خمینی، آداب الصلاة، مقدمه.</ref> همچنین تأکید شده است که سلوک، جایگزین تکلیف شرعی نیست و سالک باید در چارچوب شریعت بماند.<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء؛ امام خمینی، آداب الصلاة.</ref>
 
  
−
== پانویس ==
+
==استاد و شریعت در سلوک==
 +
در سنت [[عرفان|عرفانی]]، همراهی با استاد (مرشد) از شرایط سیر و سلوک شمرده شده است؛ زیرا به باور عارفان، سالک بدون راهنما در تشخیص آسیب‌ها و اوهام درونی دچار خطا می‌شود.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، باب الأستاذ؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref> در برابر، برخی بر آن‌اند که در صورت دسترسی نداشتن به استادِ واجد شرایط، سلوک با تکیه بر [[قرآن|کتاب]] و [[شریعت]] نیز ممکن است.<ref>همان.</ref>
 +
 
 +
نکتهٔ مهم در عرفان [[شیعه|شیعی]]، پیوند ناگسستنی سلوک با شریعت است؛ بر این اساس، سلوک بدون التزام به [[احکام شرعی]]، باطل شمرده می‌شود.<ref>امام خمینی، آداب الصلاة، مقدمه؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref> در این سنت، سلوک با [[اخلاق]] و [[عبادت]] پیوند دارد و از ریاضت‌های خودساخته و خارج از [[شرع]] پرهیز داده شده است.<ref>نراقی، معراج السعادة، بخش آفات؛ امام خمینی، آداب الصلاة.</ref> و نیز تأکید شده است که سلوک، جایگزین [[تکلیف]] شرعی نیست و سالک باید در چارچوب شریعت بماند.<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء؛ امام خمینی، آداب الصلاة.</ref>
 +
 
 +
همچنین آسیب‌های سیر و سلوک در آثار عالمان شیعه برشمرده شده است: ادعای مکاشفه و کرامت، ترک [[واجب|واجبات]] به بهانهٔ سلوک، ریاضت‌های غیرشرعی، و پیروی از استادان بی‌صلاحیت.<ref>نراقی، معراج السعادة، بخش آفات؛ امام خمینی، آداب الصلاة، مقدمه.</ref>
 +
 
 +
==پانویس==
 
{{پانویس}}
 
{{پانویس}}
  
−
== منابع ==
+
==منابع==
−
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
+
 
−
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ ''الذریعة إلی تصانیف الشیعة''، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا.
+
*قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
−
* امام خمینی، سید روح‌الله؛ ''آداب الصلاة''، تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بی‌تا.
+
*آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ ''الذریعة إلی تصانیف الشیعة''، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا.
−
* خواجه عبدالله انصاری، عبدالله؛ ''منازل السائرین''، تهران: مولوی، بی‌تا.
+
*امام خمینی، سید روح‌الله؛ ''آداب الصلاة''، تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بی‌تا.
−
* طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''رسالة الولایة''، قم: باقیات، بی‌تا.
+
*خواجه عبدالله انصاری، عبدالله؛ ''منازل السائرین''، تهران: مولوی، بی‌تا.
−
* فیض کاشانی، محسن؛ ''المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء''، قم: جامعة المدرسین، بی‌تا.
+
*طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''رسالة الولایة''، قم: باقیات، بی‌تا.
−
* قشیری، ابوالقاسم؛ ''الرسالة القشیریة''، قاهره: دار المعارف، بی‌تا.
+
*فیض کاشانی، محسن؛ ''المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء''، قم: جامعة المدرسین، بی‌تا.
−
* مصباح الشریعة (منسوب به امام صادق علیه السلام)، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۰ق.
+
*قشیری، ابوالقاسم؛ ''الرسالة القشیریة''، قاهره: دار المعارف، بی‌تا.
−
* نراقی، ملا مهدی؛ ''معراج السعادة''، قم: هجرت، بی‌تا.
+
*مصباح الشریعة (منسوب به امام صادق علیه السلام)، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۰ق.
 +
*نراقی، ملا مهدی؛ ''معراج السعادة''، قم: هجرت، بی‌تا.
  
 
[[رده:عرفان]]
 
[[رده:عرفان]]
 
[[رده:اخلاق]]
 
[[رده:اخلاق]]
 +
[[رده:اخلاق الهی]]
 
[[رده:اخلاق فردی]]
 
[[رده:اخلاق فردی]]
 +
[[رده:کلیات اخلاق]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۰۳

«سِیر و سُلوک»، در اصطلاح عرفان اسلامی، پیمودن راه قرب الهی با مجاهده، ذکر و مراقبه است[۱] و بر حرکت درونی انسان به سوی خدا دلالت می‌کند.[۲] در عرفان شیعی، سلوک با اخلاق و عبادت و شریعت پیوند دارد و آن جایگزین تکلیف شرعی نیست.

مفهوم‌شناسی

«سیر» در لغت به حرکت و رفتن، و در اصطلاح عرفان به تحول درونی و گذر از مراتب نفس گفته می‌شود؛ «سُلوک» نیز رفتن در راه است و در اصطلاح، به مجموعهٔ اعمال و حالاتِ سالک در راه قرب اطلاق می‌گردد.[۳] تفاوت آن با تصوف در این است که تصوف بیشتر به سنت اجتماعی و تاریخی طریقت اشاره دارد و سیر و سلوک، به خودِ فرایند درونی.[۴]

این اصطلاح در آثار عارفان مسلمان، با تعبیرهای «سیر الی الله» و «سلوک الی الله» نیز آمده است.[۵]

مبانی قرآنی سلوک

عارفان اسلامی، بنیاد سیر و سلوک را در قرآن می‌جویند. مهم‌ترین آیات مستند آنان عبارتند از:

  • «وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا»؛ «و کسانی که در راه ما مجاهده کردند، قطعاً آنان را به راه‌های خویش هدایت می‌کنیم.»[۶]
  • «يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ»؛ «ای انسان! همانا تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می‌روی و با او دیدار خواهی کرد.»[۷]
  • «وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ»؛ «و هنگامی که بندگانم از تو دربارهٔ من بپرسند، همانا من نزدیکم».[۸]

از دیدگاه عارفان، این آیات نشان می‌دهد که قرب به خدا با مجاهده و تلاش به دست می‌آید.[۹]

ارکان و مقامات سلوک

آثار عرفانی، برای سیر و سلوک، ارکانی برشمرده‌اند: توبه، مراقبه، محاسبه، ذکر، خلوت، سکوت، جوع و سهر.[۱۰] «مراقبه» به توجه پیوسته به خدا و حالات درون، و «محاسبه» به بازبینی روزانهٔ اعمال اطلاق می‌شود.[۱۱] در کتاب «مصباح الشریعة» -که به امام صادق (علیه‌السلام) نسبت داده شده و در سنت عرفانی شیعه اثری پرنفوذ بوده است[۱۲]-، همین آداب با تکیه بر باطن اعمال شرح شده است.[۱۳]

همچنین عارفان برای سلوک، مراحل یا «مقامات» برشمرده‌اند. خواجه عبدالله انصاری در «منازل السائرین» صد منزل را در ده باب تنظیم کرده است.[۱۴] مقامات مشهور عبارت‌اند از: توبه، ورع، زهد، صبر، شکر، رضا، توکل، محبت و فنا.[۱۵] این مقامات، مراتبی تربیتی‌اند و ترتیب آن‌ها در آثار مختلف یکسان نیست.[۱۶] برخی عارفان میان «مقام» (دستاورد سالک) و «حال» (موهبت الهی) تفکیک کرده‌اند.[۱۷]

استاد و شریعت در سلوک

در سنت عرفانی، همراهی با استاد (مرشد) از شرایط سیر و سلوک شمرده شده است؛ زیرا به باور عارفان، سالک بدون راهنما در تشخیص آسیب‌ها و اوهام درونی دچار خطا می‌شود.[۱۸] در برابر، برخی بر آن‌اند که در صورت دسترسی نداشتن به استادِ واجد شرایط، سلوک با تکیه بر کتاب و شریعت نیز ممکن است.[۱۹]

نکتهٔ مهم در عرفان شیعی، پیوند ناگسستنی سلوک با شریعت است؛ بر این اساس، سلوک بدون التزام به احکام شرعی، باطل شمرده می‌شود.[۲۰] در این سنت، سلوک با اخلاق و عبادت پیوند دارد و از ریاضت‌های خودساخته و خارج از شرع پرهیز داده شده است.[۲۱] و نیز تأکید شده است که سلوک، جایگزین تکلیف شرعی نیست و سالک باید در چارچوب شریعت بماند.[۲۲]

همچنین آسیب‌های سیر و سلوک در آثار عالمان شیعه برشمرده شده است: ادعای مکاشفه و کرامت، ترک واجبات به بهانهٔ سلوک، ریاضت‌های غیرشرعی، و پیروی از استادان بی‌صلاحیت.[۲۳]

پانویس

  1. ↑ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین، مقدمه؛ قشیری، الرسالة القشیریة، باب السلوک.
  2. ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش السلوک؛ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین.
  3. ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش السلوک؛ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین.
  4. ↑ قشیری، الرسالة القشیریة؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
  5. ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، باب السلوک.
  6. ↑ قرآن کریم، سورهٔ عنکبوت، آیهٔ ۶۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  7. ↑ قرآن کریم، سورهٔ انشقاق، آیهٔ ۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  8. ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۸۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  9. ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش السلوک؛ امام خمینی، آداب الصلاة، مقدمه.
  10. ↑ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش آداب السلوک.
  11. ↑ همان.
  12. ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ج۲۱.
  13. ↑ مصباح الشریعة، باب المراقبة و المحاسبة.
  14. ↑ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین، مقدمه و ابواب.
  15. ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، باب المقامات؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
  16. ↑ همان.
  17. ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، باب الفرق بین المقام و الحال.
  18. ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، باب الأستاذ؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
  19. ↑ همان.
  20. ↑ امام خمینی، آداب الصلاة، مقدمه؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
  21. ↑ نراقی، معراج السعادة، بخش آفات؛ امام خمینی، آداب الصلاة.
  22. ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء؛ امام خمینی، آداب الصلاة.
  23. ↑ نراقی، معراج السعادة، بخش آفات؛ امام خمینی، آداب الصلاة، مقدمه.


منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا.
  • امام خمینی، سید روح‌الله؛ آداب الصلاة، تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بی‌تا.
  • خواجه عبدالله انصاری، عبدالله؛ منازل السائرین، تهران: مولوی، بی‌تا.
  • طباطبایی، سید محمدحسین؛ رسالة الولایة، قم: باقیات، بی‌تا.
  • فیض کاشانی، محسن؛ المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، قم: جامعة المدرسین، بی‌تا.
  • قشیری، ابوالقاسم؛ الرسالة القشیریة، قاهره: دار المعارف، بی‌تا.
  • مصباح الشریعة (منسوب به امام صادق علیه السلام)، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۰ق.
  • نراقی، ملا مهدی؛ معراج السعادة، قم: هجرت، بی‌تا.