صدقه

«صدقه» چیزى است که انسان از مال خود در راه رضای خدا به نیازمندان می‌دهد، که به دو صورت واجب و مستحب می‌باشد. در قرآن و احادیث بر «صدقه دادن» ترغیب و تأکید فراوان شده است.

تعریف صدقه

در «قاموس قرآن» آمده است: صدقه چیزى است که انسان از مال خود قربة الى اللّه می دهد. و آن اعمّ از زکات است؛ صدقه به واجب و مستحب هر دو گفته می شود، ولى زکات فقط اسم صدقه واجب است: «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً ...»؛ درباره صدقه واجب است و آیه «... هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ ...»؛ ظاهرا اعم از واجب و مستحب است.

راغب اصفهانی می گوید: «صدقه» چیزی است که انسان آن را به قصد قربت از مالش خارج می‌کند، مثل زکات، ولی در اصل، صدقه در امری است که شخص بدون آنکه مجبور باشد خود انجام دهد و زکات در امر واجب گفته می‌شود. و گاهی واجب هم صدقه گفته می شود، در جایی که صدقه دهنده قصدش صدق در کردارش باشد.

و علامه شعرانی در تعریف صدقه گوید: صدقه مالی است که به قصد قربت در راه خدا دهند، خواه به فقیر یا به غنی، واجب باشد مانند زکات و کفارات، یا مستحب باشد.

اهمیت صدقه‌دادن

آیه ۱۰۳ سوره توبه صدقه را موجب تطهیر و تزکیه فرد و جامعه دانسته است: «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا ...؛ از اموال آنها صدقه‌ای (به عنوان زکات بگیر) تا به وسیله آن، آنها را پاک سازی و پرورش دهی و (به هنگام گرفتن زکات) به آنها دعا کن که دعای تو مایۀ آرامش آنهاست و خداوند شنوا و داناست».

و در آیه ۱۰۴ سوره توبه آمده است: ««أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ ...؛ آیا نمی‌دانستند که فقط خداوند توبه را از بندگانش می‌پذیرد و صدقات را می‌گیرد و خداوند توبه پذیر و مهربان است». در روایتی از امام سجاد علیه السلام آمده است: «إنَّ الصَّدَقَة لا تَقَع فی یدِ العَبدِ حتّی تَقَعُ فی یدِ الرَّب؛ صدقه‌‏اى كه بدست بنده خدا داده مى‌‏شود پيش از او بدست خود خدا مى‌‏رسد»؛ چون خود او فرموده: «هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ».

از آیه فوق استفاده می‌شود که مؤمنان باید در پرداخت زکات و صدقات نهایت ادب و احترام را به خرج دهند، چرا که گیرندۀ آن خدا است.

مصارف صدقه

آیه ۶۰ سوره توبه مصارف صدقه را بیان می‌کند: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ ۖ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ»؛ این آیه به روشنی مصارف واقعی صدقه را بیان کرده و به تمام توقعات بی‌جا پایان می‌دهد و آن را در هشت مورد خلاصه می‌کند:

1. فقرا
2. مساکین
3. عاملان و جمع‌آوری کنندگان زکات، که آنچه به آنها داده می‌شود در حقیقت به منزله مزد و اُجرت آنها است.
4. «مُؤلِفَة قلوبُهُم» یعنی کسانی که انگیزه معنوی نیرومندی برای پیشبرد اهداف اسلامی ندارند و با تشویق مالی می‌توان تألیف قلب و جلب محبت آنان را نمود.
5. برای آزادساختن بردگان.
6. برای اداء دین بدهکاران و آنها که بدون جرم و تقصیر زیر بار بدهکاری‌ مانده و از ادای آن عاجز شده‌اند.
7. مصرف در راه خدا و منظور آن، تمام راه‌هایی است که بر گسترش و تقویت آئین الهی منتهی شود.
8. «ابن سَبیل»، کمک به واماندگان در راه، مسافرانی که بخاطر علتی در راه مانده و زاد و توشه کافی برای رسیدن به مقصد ندارند.

شرایط صدقه

آن گونه که از آیات قرآن کریم و سخنان معصومین (علیهم السلام) استفاده می‌شود، صدقه دارای شرایطی می‌باشد، از جمله:

1. قبل از هر چیز، صدقه باید از اموال حلال و خوب و سالم باشد؛ «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ ...؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از قسمت‌های پاکیزه اموالی که (از طریق تجارت حلال) به دست آوردید، و از آن چه از زمین برای شما خارج ساخته‌ایم انفاق کنید!».
2. بهتر است که صدقه و انفاق مخفی باشد؛ «... وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ...؛ هر گاه آنها را مخفی ساخته و به نیازمندان بدهید برای شما بهتر است».
3. این که صدقه و انفاق همراه با آزار و منّت نباشد؛ «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ ...؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! بخشش‌های خود را با منّت و آزار باطل نسازید».
4. انفاق و صدقه باید توأم با اخلاص و خلوص نیت باشد؛ «وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ ...؛ کسانی که اموالشان را برای جلب خوشنودی خدا انفاق می‌کنند».
5. انفاق و صدقه از اموالی باشد که آنها را دوست داریم و مورد علاقه ماست؛ «لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ ...؛ هرگز به (حقیقت) نیکوکاری نمی‌رسید مگر این که از آن چه دوست می‌دارید (در راه خدا) انفاق کنید».
6. این که انفاق کننده هرگز خود را مالک حقیقی تصور نکرده، بلکه خود را واسطه بین خدا و خلق بداند؛ «... وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ ...؛ انفاق کنید از آنچه خداوند شما را نماینده خود در آن قرار داده است».

منابع

• "صدقه"، یوسف عاصم آبادی، دانشنامه پژوهه، تاریخ بازیابی: ۲۴ آبان ۱۳۹۱.
• قاموس قرآن، سید على‌اکبر قرشى، دارالکتب الإسلامیة، تهران‌، ۱۳۷۱ ش‌، چاپ ششم‌.
• المفردات، راغب اصفهانی، دارالعلم الدارالشامیة، دمشق، ۱۴۱۲ ق‌، چاپ اول، ص۴۸۰.
• نثر طوبی، ابوالحسن شعرانی، انتشارات اسلامیه.
• کتاب التفسیر، محمد عیاشى، تحقیق سید هاشم رسولى محلاتى، تهران، چاپخانه علمیه، ۱۳۸۰ق.

برای مطالعه بیشتر

• "صدقه"، سایت راز ماندگاری

قرآن
متن و ترجمه قرآن
اوصاف قرآن	(اسامی و صفات قرآن، اعجاز قرآن، عدم تحریف در قرآن)
اجزاء قرآن	آیه، سوره، جزء، حزب، حروف مقطعه
ترجمه و تفسیر قرآن	تاریخ تفسیر، روشهای تفسیری قرآن، سیاق آیات، اسرائیلیات، تاویل، فهرست تفاسیر شیعه، فهرست تفاسیر اهل سنت، ترجمه های قرآن
علوم قرآنی	تاریخ قرآن: نزول قرآن، جمع قرآن، شان نزول، کاتبان وحی، قراء سبعه
	دلالت الفاظ قرآن: عام و خاص، مجمل و مبین، مطلق و مقید، محکم و متشابه، مفهوم و منطوق، نص و ظاهر، ناسخ و منسوخ
تلاوت قرآن	تجوید، آداب قرائت قرآن، تدبر در قرآن
رده ها: سوره های قرآن * آیات قرآن * واژگان قرآنی * شخصیت های قرآنی * قصه های قرآنی * علوم قرآنی * معارف قرآن