مختصر نویسی متوسط است
مقاله بدون شناسه یا دارای شناسه ضعیف است
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

محسن حرم پناهی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(۲۱ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
 
{{خوب}}
 
{{خوب}}
 +
'''«آیت‌الله محسن حرم‌پناهی»''' (۱۳۰۷-۱۳۸۱ ش)، فقیه اصولی، محدث رجالی و مجتهد [[شیعه]] معاصر و از شاگردان [[آیت الله بروجردی|آیت‌الله بروجردی]] بود. این عالم پارسا، از روحانیون مبارز انقلابی و یکی از بنیان‌گذاران جامعه مدرسین و از مدرسان فعال [[حوزه علمیه قم]] بود و عمر خود را به تعلیم و تألیف و خدمات علمی و اجتماعی گذراند.
 
{{شناسنامه عالم
 
{{شناسنامه عالم
 
|نام کامل = محسن حرم پناهی
 
|نام کامل = محسن حرم پناهی
−
|تصویر= [[پرونده:Haram p.jpg|۲2۰px]]
+
|تصویر= [[پرونده:Haram p.jpg|۲۲۰px]]
−
|زادروز = 1347 قمری
+
|زادروز = ۱۳۰۷ شمسی
 
|زادگاه =  [[قم]]
 
|زادگاه =  [[قم]]
−
|وفات = 1423 قمری
+
|وفات = ۱۳۸۱ شمسی
−
|مدفن = [[حرم حضرت معصومه علیها السلام|حرم حضرت معصومه سلام الله علیها]] - قم
+
|مدفن = قم، [[حرم حضرت معصومه علیها السلام|حرم حضرت معصومه]]
−
|اساتید = [[آیت الله بروجردی]]، [[سید محمدتقی خوانساری|آیت الله سيد محمدتقي خوانساري]]، [[سید محمد حجت کوه کمره ای|آیت الله كوه‌كمره‌اي]]، [[علامه طباطبایی]] و [[سید رضا بهاءالدینی|آیت الله بهاءالدینی]]
+
|اساتید = [[آیت الله بروجردی]]، [[سید محمدتقی خوانساری]]، [[محمدعلی اراکی]]، [[علامه طباطبایی]]، [[سید رضا بهاءالدینی]]،...
 
|شاگردان =  
 
|شاگردان =  
−
|آثار = رساله‌اي در باب امامت، با سبك جديد، رساله‌اي در شرح خطبه همام از نهج البلاغه، رساله‌اي در تفسير آيات الاحكام، تصحيح دوره وسائل الشيعهو کتب فقهی
+
|آثار = سفینة الهداة فی شرح [[وسیلة النجاة (کتاب)|وسیلةالنجاة]]، حاشیه‌ بر [[كفایة الاصول|كفایة‌الاصول]]، تصحیح [[وسائل الشیعه]]، رساله در باب امامت، فوائد الرجالیه، رساله‌ در تفسیر آیات الاحكام،...
 
}}
 
}}
  
−
آیت الله محسن حرم پناهی (1347 - 1423 ق)(1307 - 1381 ش) از مجتهدین و مبارزان انقلابی است که خدمات گرانبهایی قبل و بعد از انقلاب اسلامی انجام داد ،از جمله وی از موسسین حوزه علمیه بود.
+
==ولادت و خاندان==
  
−
==تولد==
+
محسن حرم پناهی، در سحرگاه دوشنبه، هشتم [[شعبان]] ۱۳۴۷ قمری (۱۳۰۷ ش) در [[قم]] و در بیت علم و فقاهت چشم به جهان گشود.
  
−
محسن<ref>فرزند مهدي فرزند حسن فرزند حسين حرم پناهي.</ref> حرم پناهي قدس سره از افاضل علما و مدرسان بزرگوار [[حوزه علميه]] قم است كه در سحرگاه دوشنبه، هشتم [[شعبان]] 1347 ق در [[قم]] و در بيت علم و فقاهت چشم به جهان گشود.<ref> گنجينه دانشمندان، ج 2، ص 134، ش 84.</ref> وي در دامان مادري پاكدامن كه خود تربيت شده بيت علم و فقاهت بود تربيت شد.
+
پدرش آیت الله مهدی حرم پناهی، عالمی زاهد و مورد توجه خواص و بزرگان علما بود. او از شاگردان [[شیخ عبد الکریم حائری یزدی|شیخ عبدالكریم حایری]] و [[سید ابوالحسن اصفهانی]] بود و در ۲۷ سالگی به درجه [[اجتهاد]] نائل شد. مادر ارجمند او نیز، دختر آیت الله [[سید صادق قمی|سید صادق روحانی قمی]] و بانویی پارسا بود. شیخ محسن حرم پناهی می‌گوید: مسئولیت خطیر تربیت، به طور عمده بر عهده والده ماجده‌ام بود و حتی بر جزئیات رفتار من هم نظارت دقیق داشت.
  
−
مادر ارجمند ايشان، دختر آيت الله سيد صادق روحاني قمي قدس سره و بانويي پارسا و عفيفه بود؛ كه در عصر خود، الگويي نيكو از زن مسلمان براي ساير بانوان بشمار مي‌رفت. شيخ محسن حرم پناهي مي‌گويد: مسئوليت خطير تربيت، به طور عمده بر عهده والده ماجده‌ام بود و حتي بر جزئيات رفتار من هم نظارت دقيق داشت.
+
همچنین جد آیت الله حرم پناهی، ملا آقا حسن مجتهد قمی (م، ۱۳۴۷ ق)، فرزند ملا آقا حسین مجتهد بود که با توجه به مقام علمی و معنوی، مناصب مهمی اعم از [[قضاوت]]، افتاء، تدریس و اشراف بر تولیت آستانه مقدسه حرم [[حضرت معصومه]] علیهاالسلام به ایشان واگذار شد.
  
−
ايشان نقل مي‌كند كه به ياد دارم روزي در همان ايام بچگي به قبرستاني رفته بودم. در كنار قبرستان، باغي بود كه تكه چوبي خشكيده از درختان آن به داخل قبرستان افتاده بود. من به رسم كودكي، آن را برداشتم و راهي منزل شدم. وقتي داخل منزل شدم همين كه مادرم چوب را در دستم ديد، از من پرسيد: اين چوب را از كجا آورده‌اي! من جريان را تعريف كردم. ايشان گفتند: مادرجان! تو كه نمي‌داني آيا صاحب آن باغ راضي است يا نه، و اگر راضي نباشد تو در روز [[قيامت]] چه جوابي در پيشگاه خدا خواهي داشت. اين كلام آن قدر در وجودم تأثير گذاشت كه من، آن شب تا صبح نخوابيدم و گريه كردم تا اين كه صبح شود و صاحب باغ را راضي كنم و سرانجام صبح رفتم و صاحب باغ را راضي كردم.
+
==تحصیلات و اساتید==
  
−
==خاندان==
+
از آن جا كه پدر شیخ محسن هرگونه مراجعه به رژیم [[طاغوت]] پهلوی و رفتن به مدارس دولتی را [[حرام]] می‌دانست، وی تحصیلات ابتدایی؛ اعم از خواندن و نوشتن، قرائت [[قرآن]] و كتاب‌هایی نظیر [[گلستان (کتاب)|گلستان]] [[سعدی]]، کلیله و دمنه و [[نصاب الصبیان]] را نزد برخی از عالمان و فضلای متدین سپری كرد. وی در حدود سال ۱۳۶۰ ق. شروع به تحصیلات حوزوی از قبیل [[صرف]]، [[نحو]]، [[علم معانی|معانی]]، [[علم بیان|بیان]]، [[منطق]] و [[كلام]] نمود.
  
−
پدر شيخ محسن، آيت الله مهدي حرم پناهي، عالمي زاهد و مورد توجه خواص و بزرگان علما بود. ايشان فرزند مرحوم آيت الله حاج ملا آقاحسن مجتهد قمي قدس سره است. وي در دهم [[شعبان]] 1319 ق. در [[قم]] متولد شد. او ادبيات و سطوح را از پدر بزرگوار خود و شيخ ابوالقاسم كبير، فراگرفت و خارج [[فقه]] و [[اصول]] را در محضر آيت الله شيخ [[شیخ عبد الکریم حائری یزدی|عبدالكريم حايري]] قدس سره تحصيل نمود. وي مقداري از درس خارج را هم از محضر آيت الله [[سيد ابوالحسن اصفهاني]] استفاده نمود. او در 27 سالگي به درجه بلند [[اجتهاد]] نائل شد.<ref> همان، ص 133، ش 83؛ آثار الحجه، ص 77.</ref>
+
او در فراگیری [[فلسفه]] از محضر استادانی چون [[علامه طباطبایى|علامه طباطبایی]] بهره‌ها برده و در [[علم رجال]] و [[مصطلح الحدیث|درایه]] نیز تبحر ویژه‌ای پیدا كرد. او [[قوانین الاصول]] را نزد [[سید رضا بهاءالدینی|سید رضا بهاءالدینی]] فراگرفت و [[مکاسب (کتاب)|مكاسب]] و [[فرائد الاصول (کتاب)|رسائل]] را از محضر آیت الله طباطبایی (سلطانی) استفاده كرد. همچنین در زمینه [[فقه]] و [[اصول فقه]] از فقیهان بزرگ عصر خود مانند [[آیت الله بروجردی]] و [[سید محمدتقی خوانساری]]، [[سید محمد محقق داماد]]، [[سید محمدرضا گلپایگانی]] و [[محمدعلی اراکی]] رضوان الله تعالی علیهم بهره‌های وافر برد و در سن ۲۷ سالگی حائز مرتبه رفیع [[اجتهاد]] شد. محسن حرم پناهی مورد توجه و عنایت خاص استاد خود، آیت الله بروجردی قرار گرفت و از ایشان برای تألیف دوره [[جامع احادیث الشیعه]] دعوت به عمل آمد.
  
−
مرحوم آقاي بُدلا مي‌فرمودند كه آيت الله آقاي حاج شيخ مهدي، در ميان علما تنها كسي بود كه آقاي [[آیت الله بروجردی|بروجردي]] قدس سره به مقام علمي و معنوي ايشان احترام خاصي قائل بودند. اما با تمامي اين تفاصيل وي از توجه به ظواهر دنيا و تعلق به آن به طور كلي پرهيز داشت. از حالات معنوي و [[اخلاص]] و ارادت ايشان نسبت به [[اهل بيت]] عصمت علیهم السلام حكايات متعددي نقل شده كه به چند نمونه اشاره مي‌شود.
+
==آثار و تألیفات==
  
−
* ارادت و اخلاص ايشان نسبت به امامان معصوم علیهم السلام به حدي بود كه هرگاه به زيارت بي‌بي [[فاطمه معصومه]] سلام الله علیها مشرف مي‌شد، هنگام ورود به حرم مطهر، بدون توجه به موقعيت ممتازي كه كه در شهر [[قم]] داشت آستانه پايين پاي زائران را مي‌بوسيد. بعد از جريان هتك حرمت رضاخان نسبت به حرم مطهر و علما، ايشان هرگز به داخل حرم نرفت و مي گفت: من از [[حضرت معصومه]] سلام الله علیها خجالت مي‌كشم.
+
آیت الله حرم پناهی صاحب آثار متعددی است كه عبارتند از:
  
−
* از خصوصيات اخلاقي ايشان، احترام خاص به امامزادگان و [[سادات]] بود به طوري كه آيت الله حرم پناهي مي‌گفت: پدرم حاج آقا مهدي، مبتلا به تراخم چشم بود به طوري كه اگر عود مي‌كرد، تا مدتي چشم درد داشت. در تابستان، براي رسيدگي به كشاورزي، به مجيدآباد، از روستاهاي [[قم]] رفته بود و در منزل يكي از اهالي، به نام سيد محمود عطار سكونت داشت. يك روز كه مي‌خواست استراحت كند، درد چشم شروع شد.  
+
#سفینة الهداة فی شرح «[[وسیلة النجاة (کتاب)|وسیلة النجاة]]» [[سید ابوالحسن اصفهانی]] (یک دوره [[فقه]]،).
 +
#حاشیه‌ بر «[[كفایة الاصول]]» [[آخوند خراسانی]]
 +
#رساله‌ای در باب [[تقیه]] و [[احکام]] آن
 +
#رساله‌ای در باب [[قاعده لاضرر]]
 +
#فوائد الرجالیه، (دوره كامل [[علم رجال]]) كه مقدمات چاپ آن فراهم شده است.
 +
#رساله‌ای در باب [[امامت]]، با سبک جدید
 +
#رساله‌ای در شرح خطبه همام از [[نهج البلاغه]]
 +
#رساله‌ای در تفسیر [[آیات الاحکام]]
 +
#تصحیح دوره «[[وسائل الشیعه]]»، با همكاری آیت الله ربانی شیرازی، ۱۶ جلد.
 +
#تألیف بعضی از مجلدات دوره «[[جامع احادیث الشیعه]]»، شامل: صلاة، مقدمات عبادات، و مقداری از كتاب حج و تمام كتاب ملابس و مساكن.
  
−
پدرم گفت: تابستان است و هوا گرم و دسترسي به طبيب و دارو مشكل است، اگر اين درد ادامه پيدا كند اذيت بسياري مي‌بينم. من در فكر بودم كه ناگهان چشمم افتاد به شال سبزي كه متعلق به آقا سيد محمود بود و بر ميخ داخل اتاق آويخته شده بود. در اين هنگام توسلي پيدا كردم و عرض كردم يا [[رسول الله]] صلی الله علیه و آله اين شال سبز منتسب به شما است و من نيز اين شال را به نيت شفا، روي چشمانم قرار مي‌دهم؛ شما عنايتي بفرماييد. بلند شدم و شال را به چشمانم كشيدم و في‌الفور ناراحتي و درد چشم برطرف شد.
+
==فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی==
  
−
ايشان در سال 1330 ش. وفات نمود و تشييع جنازه باشكوهي از پيكر مطهرشان انجام شد. آيت الله بروجردي بر پيكر مطهر ايشان [[نماز]] خواند. وفات ايشان ضايعه بزرگي براي مردم به ويژه حوزه علميه بود، به نحوي كه يكي از امامان جماعت [[قم]] به نام شيخ ولي مي‌گويد: من در شب وفات ايشان، در عالم رؤيا ديدم كوچه كنار حرم مطهر حضرت معصومه سلام الله علیها يك باره تاريك شد. صبح بعد از [[نماز صبح]] با عجله به منزل آقاي بروجردي رفتم و از خدمتكار جوياي احوال آقا شدم. وي گفت: حال آقا خوب است و مرا نزد آقا برد. وقتي خدمت ايشان رسيدم و جريان رؤيا را گفتم، ايشان فرمود: خيال مي‌كنم آقاي حاج شيخ مهدي حرم پناهي از دنيا رفته باشد و خدمتكار را فرستادند و فرمودند: خودم هم خواهم آمد.
+
آیت الله حرم پناهی با شروع نهضت [[امام خمینی]]، از همان سال اول برای انجام وظیفه الهی و انجام مسئولیتی كه در پیشگاه الهی بر دوش خود احساس می‌كرد، به یاری وی شتافت و تا پیروزی انقلاب و پس از آن از هیچ تلاشی فروگذار نكرد. وی با توجه‌ به‌ افكار ضد [[طاغوت|طاغوتی‌]] كه‌ داشت‌، به‌ هیأت‌ سیاسیون‌ پیوست‌ و در جلساتی‌ كه‌ اعضاء جامعه‌ مدرسین‌ قبل‌ از انقلاب‌ تشكیل‌ می‌دادند شركت‌ می‌كرد.
  
−
==حاج ملا آقا حسن مجتهد قمي==
+
از فعالیتهای‌ قبل‌ از انقلاب‌ ایشان‌ می‌توان‌ به‌ سفرهای‌ تبلیغی‌ ایشان‌ به‌ ورامین‌، آشتیان‌ و [[تهران]] اشاره‌ كرد كه‌ در ورامین‌ به‌ علت‌ سخنرانی‌های‌ روشنگرانه‌ به‌ شهربانی‌ وقت‌ احضار شدند كه‌ با تدبیر و پشتیبانی‌ مردم‌، شهربانی‌ نتوانست‌ وی‌ را جلب‌ كند، بلكه‌ به‌ جلسات‌ خود ادامه‌ داد. فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایشان قبل از انقلاب عبارتند از:
  
−
جد آيت الله حرم پناهي حاج ملا آقا حسن مجتهد قمي، فرزند حاج ملا آقا حسين مجتهد قدس سره است. ايشان در سال 1280 ق. در شهر مقدس قم ديده به جهان گشود. وي بعد از گذراندن تحصيلات ابتدايي (صرف، منطق، معاني و بيان) همچنين دروس سطح حوزه، با راهنمايي پدرشان براي كسب فيض از محضر آيت الله حاج [[ملا علی كنی|ملا علي كني]] عازم شهرري شد. وي چند سال در جوار بارگاه ملكوتي [[حضرت عبدالعظيم حسنی]] علیه السلام از وجود پربركت آن عالم رباني بهره كافي برد. او پس از آن براي بهره‌مند شدن از بركات و عنايات خاصه مولي الموحدين [[امام علی(ع)|اميرالمؤمنين]] علیه السلام و نيز استفاده از استادان فقهي و اصولي، به [[نجف]] اشرف هجرت نمود و ساليان متمادي در آن جا به تحصيل و تدريس پرداخت.
+
*تشكیل انجمن [[امر به معروف و نهی از منکر]]
 +
*تربیت و ساماندهی ده‌ها تن از جوانان و نوجوانان برای مبارزه با طاغوت
 +
*فرستادن طلاب علوم دینی به سراسر كشور و خارج، جهت تبلیغ
 +
*تشكیل صندوق [[قرض الحسنه]]
 +
*مسافرت به بعضی نقاط كشور به منظور سخنرانی و اقدامات دیگر.
  
−
وي بعد از ارتحال پدرش و بعد از بازگشت به [[قم]]، مورد استقبال عموم مردم، بزرگان و عالمان شهر قرار گرفت و با توجه به مقام علمي و معنوي‌اش تمامي مناصب و وظايف پدر بزرگوارش؛ اعم از قضاوت، افتاء، تدريس و اشراف بر توليت آستانه مقدسه به ايشان واگذار شد. ايشان به حق از اداره اين امور خطير به خوبي برآمد به طوري كه طولي نكشيد، داستان قضاوت‌هاي شگفت ‌انگيز ايشان، زبانزد خاص و عام شد كه در اين جا به يك نمونه از آن ها اشاره مي‌كنيم.
+
پس از پیروزی انقلاب نیز، وی با حضور مستمر در جامعه مدرسین [[حوزه علمیه قم]] -كه خود از مؤسسان اصلی آن بود-، همت خود را همواره در جهت حفظ و دفاع از ارزش‌های اصیل نهضت كه همانا احیای معارف و [[احکام شرعی|احكام]] مبین [[اسلام]] و تعظیم شعائر مذهب [[اهل بیت]] علیهم السلام بود، مصروف داشت.
  
−
شيخ محسن حرم پناهي نقل مي‌كند: روزي دو نفر براي حل خصومت، نزد حاج ملا آقا حسن آمدند. يكي از آن دو مرد، روغن فروشي از اهالي كرمانشاه بود و ديگري، يكي از كسبه شهر. مرد كرمانشاهي ادعا مي‌كرد كه من 20 حلب روغن به اين شخص فروخته‌ام در حالي كه پول 18 حلب را به من داده است.  
+
آیت الله حرم پناهی در طول سال‌های مبارزه و بعد از آن، هیچ‌گاه وظیفه اصلی خود را كه تحقیق، تدریس، تصنیف و تربیت طلاب بود فراموش نكرد؛ به طوری كه حتی در آخرین روز عمر پربركت خود نیز در [[مدرسه فیضیه]] به تدریس پرداخت. وی در روزهای تعطیل نیز طلاب را از علومی چون: [[تفسیر]]، [[اخلاق]] و [[عقاید]] بهره‌مند می‌نمود و در همین راستا، شاگردانی را جهت مناظره با سایر ملل و مذاهب اسلامی تربیت كرد.
  
−
مرد كاسب انكار مي‌كرد و مي‌گفت او فقط 18 حلب به من داده و پولش را هم گرفته است. طبق قاعده ايشان شخص منكر را قسم و قضيه را فيصله دادند. حاج ملا آقا حسن بعد از چندي با مرد كاسب برخورد كرد و از او سؤال نمود كه دو حلب روغن را تنها مي‌خواهي بخوري! مرد كاسب كه دستپاچه شده بود و گمان مي‌كرد آقا از واقع خبردار شده و حالا مطالبه سهم خود را مي‌كند؛ در جواب گفت: يكي از دو حلب را نزد شما مي‌فرستم و با شما تقسيم مي‌كنم و همين كار را هم كرد. آقا، مرد كرمانشاهي را احضار كرد و حلب روغن را به او تحويل داد و سپس خدمتكار خود را نزد كاسب فرستاد و پيغام داد كه آقا مي‌گويد آن يك حلب را هم نزد ما بفرست و با اين شگرد، حق را به صاحبش برگرداند.
+
==ویژگی‌های اخلاقی==
  
−
وفات ايشان در [[جمادی الثانی]] سال 1347 ق. اتفاق افتاد و پيكرش پس از تشييع باشكوهي در حرم مطهر [[حضرت معصومه]] سلام الله علیها در جوار مرقد پدر بزرگوارش به خاك سپرده شد. رضوان الله تبارك و تعالي عليه!
+
از ویژگی‌های اخلاقی و صفات بارز آیت الله حرم پناهی می‌توان به [[تواضع]]، [[اخلاص]]، رعایت [[تقوا]] به ویژه دقت در سخن گفتن، [[غیرت]] دینی، [[احترام]] ویژه به طلاب و [[سادات]] و [[صبر]] در برابر ناملایمات اشاره كرد.  
  
−
==تحصيلات==
+
ایشان در تربیت شاگرد بسیار مهارت داشت و برای شاگردانش ارزش قائل بود؛ سؤالاتشان را دقیق گوش می‌داد و پاسخ می‌گفت. ایشان در رعایت آداب و صفات اخلاقی، كم‌نظیر و با همه بسیار مهربان بود.
  
−
از آن جا كه پدر شيخ محسن هرگونه مراجعه به رژيم طاغوت و رفتن به مدارس دولتي را [[حرام]] مي‌دانست، وي تحصيلات ابتدايي؛ اعم از خواندن، نوشتن، قرائت [[قرآن]] و كتاب‌هايي نظير گلستان سعدي، كليله و دمنه و نصاب الصبيان را نزد برخي از عالمان و فضلاي متدين سپري كرد. وي در حدود سال 1360 ق. شروع به تحصيلات حوزوي از قبيل صرف، نحو، معاني، بيان، منطق، هيأت و كلام نمود.  
+
آیت الله حرم پناهی در آخرین جلسه درس در ماه [[شعبان]]، ضمن توصیه و موعظه‌ای به طلاب گفت: من همان مطلبی كه [[آیت الله بروجردی]] فرمودند، برایتان می‌گویم. ایشان قبل از ماه [[رمضان]] خطاب به طلاب فرمودند كه: ماه رمضان نزدیك است. شما آقایان می خواهید به تبلیغ بروید و این مردم نه [[پیامبر اسلام|پیغمبر]] و نه [[ائمه اطهار|امامان]] هیچ كدام را ندیده‌اند، این مردم می‌خواهند [[دین]] را از شما یاد بگیرند، بكوشید [[دین|دین]] را درست یاد بدهید. ظاهرتان را درست كنید كه اگر نتوانستند دین را یاد بگیرند و یا یاد دهید، حداقل دشمن درست نكنید. اگر ظاهر شما درست نباشد، مردم نه تنها از شما منزجر می‌شوند؛ بلكه از [[خدا]]، پیغمبر و امامان علیهم السلام هم منزجر می‌شوند.
  
−
او در فراگيري [[فلسفه]] از محضر استاداني چون [[علامه طباطبايي]] بهره‌ها برده و در [[علم رجال]] و درايه نيز تبحر ويژه‌اي پيدا كرد. او قوانين را نزد آيت الله بهاءالديني فراگرفت و با شيخ احمد جنتي هم مباحثه بود و مكاسب و رسائل را از محضر آيت الله طباطبايي (سلطاني) استفاده كرد. وي در زمينه [[فقه]] و [[اصول]] از سفره پرفيض فقيهان و استوانه‌هاي علمي عصر خود مانند آيات: سيد حسين بروجردي و سيد محمدتقي خوانساري، محقق داماد، سيد محمد حجت كوه‌كمره‌اي، سيد محمدرضا گلپايگاني و شيخ محمدعلي اراكي رضوان الله تعالي عليهم اجمعين بهره‌هاي وافر برد. او در عنفوان جواني در سن 27 سالگي حائز مرتبه رفيع اجتهاد شد و مورد توجه و عنايت خاص استاد خود، آيت الله بروجردي قدس سره قرار گرفت. از ايشان براي تأليف دوره جامع احاديث الشيعه دعوت به عمل آمد.
+
ارادت آیت الله حرم پناهی به [[اهل بیت]] علیهم السلام به خصوص حضرت [[امام زمان|صاحب الزمان]] علیه السلام بسیار بالا بود.  
−
 
 
−
==تأليفات==
 
−
 
 
−
آيت الله حرم پناهي صاحب آثار فراواني است كه عبارتند از:
 
−
 
 
−
# سفينة الهداة في شرح وسيلة النجاة (دوره [[فقه]]، شرح وسيلة النجاة مرحوم سيد ابوالحسن اصفهاني).
 
−
# جامع احاديث الشيعه كه تأليف بعضي از مجلات دوره جامع [[احاديث]] الشيعه را شامل مي شود. (صلاة، مقدمات عبادات، و مقداري از كتاب [[حج]] و تمام كتاب ملابس و مساكن).
 
−
# حاشيه‌اي بر كفاية الاصول، آخوند خراساني
 
−
# رساله‌اي در باب [[تقيه]] و [[احكام]] آن
 
−
# رساله‌اي در قاعده لاضرر
 
−
# فوائد الرجاليه، (دوره كامل علم رجال) كه مقدمات چاپ آن فراهم شده است.
 
−
# رساله‌اي در باب امامت، با سبك جديد
 
−
# رساله‌اي در شرح خطبه همام از [[نهج البلاغه]]
 
−
# رساله‌اي در تفسير آيات الاحكام
 
−
# تصحيح دوره وسائل الشيعه، با همكاري مرحوم آيت الله رباني شيرازي، 16 جلد.
 
−
 
 
−
==فعاليت‌ها==
 
−
 
 
−
آيت الله حرم پناهي با شروع نهضت [[امام خمينی]] قدس سره از همان سال اول، براي انجام وظيفه الهي و انجام مسئوليتي كه در پيشگاه الهي بر دوش خود احساس مي‌كرد، به ياري وي شتافت و تا پيروزي انقلاب و پس از آن از هيچ تلاشي فروگذار نكرد.وی با توجه‌ به‌ افكار ضدطاغوتي‌ كه‌ داشت‌ به‌ هيأت‌ سياسيون‌ پيوست‌ و در جلساتي‌ كه‌ اعضاء جامعه‌ مدرسين‌ قبل‌ از انقلاب‌ تشكيل‌ مي‌دادند شركت‌ مي‌كرد.
 
−
 
 
−
از فعاليتهاي‌ قبل‌ از انقلاب‌ ايشان‌ مي‌توان‌ به‌ سفرهاي‌ تبليغي‌ ايشان‌ به‌ ورامين‌ ـ آشتيان‌ و تهران‌ اشاره‌ كرد كه‌ در ورامين‌ به‌ علت‌ سخنراني‌هاي‌ روشنگرانه‌ به‌ شهرباني‌ وقت‌ احضار شدند كه‌ با تدبير و پشتيباني‌ مردم‌ شهرباني‌ نتوانست‌ وي‌ را جلب‌ كند بلكه‌ به‌ جلسات‌ خود ادامه‌ داد.فعاليت‌هاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي ايشان قبل از انقلاب عبارتند از:
 
−
 
 
−
# تشكيل انجمن [[امر به معروف و نهي از منكر]]
 
−
# تربيت و ساماندهي ده‌ها تن از جوانان، سالخوردگان و نوجوانان براي مبارزه با طاغوت
 
−
# فرستادن طلاب علوم ديني به سراسر كشور و خارج، جهت تبليغ
 
−
# تشكيل صندوق قرض الحسنه
 
−
# مسافرت به بعضي نقاط كشور به منظور سخنراني و اقدامات ديگر كه تفصيلش بدين شرح است: پس از پيروزي انقلاب وي با حضور مستمر در جامعه مدرسين [[حوزه علميه]] قم كه خود از مؤسسان اصلي آن بود، همت خود را همواره در جهت حفظ و دفاع از ارزش‌هاي اصيل نهضت كه همانا اعتلاي كلمه توحيد و احياي معارف و [[احكام]] مبين اسلام و تعظيم شعائر مذهب [[اهل بيت]] عصمت علیهم السلام بود، مصروف داشت.
 
−
 
 
−
نكته حائز اهميت در مورد آيت الله حرم پناهي اين است كه وي در طول سال‌هاي مبارزه و بعد از آن هيچ‌گاه وظيفه اصلي خود را كه تحقيق، تدريس، تصنيف و تربيت طلاب بود فراموش نكرد؛ به طوري كه حتي در آخرين روز عمر پربركت خود نيز در [[مدرسه فيضيه]] به تدريس پرداخت. وي در روزهاي تعطيل نيز طلاب را از علومي چون: تفسير، اخلاق و اعتقادات بهره‌مند مي‌نمود. وي در همين راستا، شاگرداني را جهت مناظره با ساير ملل و مذاهب اسلامي تربيت كرد.
 
−
 
 
−
==ويژگي‌هاي اخلاقي==
 
−
 
 
−
از ويژگي‌هاي اخلاقي و صفات بارز ايشان مي‌توان به فروتني، رعايت تقواي الهي به ويژه دقت در سخن گفتن، غيرت ديني، احترام ويژه به طلاب و [[سادات]] و صبر در برابر ناملايمات اشاره كرد. وي در تربيت شاگرد بسيار مهارت داشت. او براي شاگردانش ارزش قائل بود؛ سؤالاتشان را دقيق گوش مي‌داد و پاسخ مي‌گفت. ايشان در رعايت آداب و صفات اخلاقي، كم‌نظير و با همه بسيار مهربان بود.
 
−
 
 
−
فرزند ايشان مي‌گويد: يك سال در آخرين جلسه درس در ماه [[شعبان]]، عرض كرديم، در آستانه ماه مبارك هستيم موعظه‌اي بفرماييد. ايشان سرش را پايين آورد و پس از لحظه‌اي سرش را بلند كرد و گفت: من همان مطلبي كه آيت الله بروجردي فرمودند، برايتان مي‌گويم. ايشان قبل از ماه [[رمضان]] خطاب به طلاب فرمودند كه: ماه رمضان نزديك است. شما آقايان مي خواهيد به تبليغ برويد و اين مردم نه پيغمبر و نه امامان علیهم السلام هيچ كدام را نديده‌اند، اين مردم مي‌خواهند [[دين]] را از شما ياد بگيرند، بكوشيد دين را درست ياد بدهيد. ظاهرتان را درست كنيد كه اگر نتوانستند دين را ياد بگيرند و يا ياد دهيد، حداقل دشمن درست نكنيد. اگر ظاهر شما درست نباشد، مردم نه تنها از شما منزجر مي‌شوند؛ بلكه از خدا، پيغمبر و امامان علیهم السلام هم منزجر مي‌شوند.
 
−
 
 
−
بعد ايشان فرمودند كه ظاهر بسيار مهم است، از ظاهرتان غفلت نكنيد. ارادت ايشان به [[اهل بيت]] علیهم السلام به خصوص حضرت صاحب الزمان علیه السلام بسيار بالا بود و حضرت هم به ايشان عنايت داشتند. وي از اخلاص بالايي برخوردار بود.
 
−
 
 
−
==فرزندان==
 
−
 
 
−
آيت الله حرم پناهي در 27 سالگي با دختر آيت الله سيد مرتضي قصيري خراساني كه از عالمان و امامان جماعت معروف بازار تهران بود، ازدواج كرد. ثمره اين ازدواج پنج فرزند؛ (سه پسر و دو دختر) است. فرزند ارشد ايشان، حجت الاسلام محمدمهدي حرم پناهي است كه در چند سال آخر عمر پدرش به جاي وي در مسجد محمديه قم، به اقامه جماعت مي‌پرداخت و هم اكنون در حوزه علميه حضور فعال دارد.
 
  
 
==وفات==
 
==وفات==
  
−
آيت الله حاج شيخ حسن حرم پناهي قدس سره در اثر كسالتي كه داشت در تاريخ دوم مهر ماه 1381 ش. مصادف با شانزدهم [[رجب]] 1423 ق. به ديار حضرت حق عزوجل شتافت. پيكرش در چهارم مهر ماه، طي مراسم باشكوهي از مسجد [[امام حسن عسکری]] علیه السلام به طرف حرم مطهر [[حضرت معصومه]] سلام الله علیها تشييع شد. پيكر اين عالم بزرگوار پس از اداي [[نماز]] به امامت آيت الله بهجت و پس از قرائت پيام تسليت مقام معظم رهبري در ميان حزن و اندوه مردم و بزرگان حوزه قم، در مسجد شهيد مطهري (مسجد بالاسر) نزديك محراب حرم مطهر، در قبري كه از طرف مقام معظم رهبري تهيه ديده شده بود به خاك سپرده شد.
+
مرحوم آیت الله شیخ محسن حرم پناهی، سرانجام در تاریخ دوم مهر ماه ۱۳۸۱ (مصادف با ۱۶ [[رجب]] ۱۴۲۳ ق) به دیار باقی شتافت. پیكرش از [[مسجد]] [[امام حسن عسکری]] علیه السلام به طرف حرم مطهر [[حضرت معصومه]] سلام الله علیها [[تشییع جنازه|تشییع]] شد و پس از اقامه [[نماز میت|نماز]] به امامت [[آیت الله بهجت]]، در مسجد بالاسر نزدیک [[محراب]] حرم مطهر به خاک سپرده شد.
−
 
 
−
مجلس سوم ايشان از طرف مقام معظم رهبري در مسجد اعظم قم برگزار شد كه عده زيادي از مسئولان و مردم ياد اين عالم نستوه را گرامي داشتند. خداوند عالمان، بزرگان، شهدا، امام بزرگوار و اين عالم فرهيخته را با امامان معصوم علیهم السلام محشور گرداند.
 
−
 
 
−
توجه: در پايان لازم به ذكر است كه خيلي از مطالب از زبان مرحوم آيت الله شيخ محسن حرم پناهي به نقل از فرزند بزرگوار ايشان نقل شده است.
 
−
 
 
−
==پانویس==
 
−
<references/>
 
  
 
==منابع==
 
==منابع==
−
* سيد حسن سيدي، ستارگان حرم، جلد 19، صفحه 172-183.
 
−
*حضرت‌ آیت‌ الله‌ حاج‌ شيخ‌ محسن‌ حرم‌ پناهي‌ ،[http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=88252 تبیان]، بازیابی:28بهمن 1392.
 
  
 +
*[[ستارگان حرم]]، سید حسن سیدی، جلد ۱۹، صفحه ۱۷۲-۱۸۳.
 +
*[http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=88252 "آیت‌‌الله‌ شیخ‌ محسن‌ حرم‌‌پناهی"، سایت تبیان]، بازیابی: ۲۸ بهمن ۱۳۹۲.
 
{{سنجش کیفی
 
{{سنجش کیفی
 
|سنجش=شده
 
|سنجش=شده
سطر ۱۲۶: سطر ۹۲:
 
==آرشیو عکس و تصویر==
 
==آرشیو عکس و تصویر==
 
<gallery mode="packed" heights="170">
 
<gallery mode="packed" heights="170">
−
پرونده:حرم پناهی0.jpg|از راست: علی پناه اشتهاردی، محسن حرم پناهی، [[ابوالقاسم خزعلی]] و سید جواد علم الهدی
+
پرونده:ح پناهی (5).jpg|محسن حرم پناهی در جوانی
 +
پرونده:پناهی01.jpg|محسن حرم پناهی
 +
پرونده:ح پناهی (2).jpg|از راست: [[ابراهیم امینی]]، ناشناس، مسلم ملکوتی، ناشناس، احمد آذری قمی، [[محمد علی رجایی|شهید محمدعلی رجایی]]، محسن حرم پناهی و ناشناسان
 +
پرونده:محمد فاضل لنكرانی (999).jpg|از راست: ابراهیم امینی، [[سید مهدی روحانی|سید مهدی حسینی روحانی]]، [[ناصر مکارم شیرازی]]، ناشناس، محمد محمدی گیلانی، ناشناس، سید ابوالفضل موسوی تبریزی، [[مسلم ملکوتی]]، محمد صادق صادقی گیوی (خلخالی)،  [[سید رضا بهاءالدینی]]، احمد بیگدلی آذری قمی، محمد موحدی (فاضل لنكرانی)، محسن حرم پناهی و ناشناسان
 +
پرونده:ح پناهی (11).jpg|از راست: محسن حرم پناهی، [[محمد حسینی شاهرودی|سید محمد حسینی شاهرودی]]، ناشناس و محمد شاه آبادی
 +
پرونده:ح پناهی (6).jpg|از راست: سید موسوی، سید حسین بدلا، محسن حرم پناهی و ناشناسان
 +
پرونده:ح پناهی.jpg|از راست: شهید [[سید عارف حسین حسینی]] و محسن حرم پناهی
 +
پرونده:ح پناهی (4).jpg|محسن حرم پناهی
 +
پرونده:حرم پناهی0.jpg|از راست ردیف جلو: علی پناه اشتهاردی، محسن حرم پناهی، [[ابوالقاسم خزعلی]] و سید عبدالجواد علم الهدی
 
</gallery>
 
</gallery>
  
 
[[رده:علمای معاصر|حرم پناهی،محسن]]
 
[[رده:علمای معاصر|حرم پناهی،محسن]]
 +
[[رده:علماء شیعه]]
 
[[رده:مجتهدین]]
 
[[رده:مجتهدین]]
 +
[[رده:فقیهان]]
 
[[رده:مبارزان علیه پهلوی]]
 
[[رده:مبارزان علیه پهلوی]]
 
[[رده: مقاله های مرتبط به دانشنامه]]
 
[[رده: مقاله های مرتبط به دانشنامه]]
 +
[[رده:مدفونین در حرم حضرت معصومه (س)]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۶ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۵۰

Confirm3.jpg

«آیت‌الله محسن حرم‌پناهی» (۱۳۰۷-۱۳۸۱ ش)، فقیه اصولی، محدث رجالی و مجتهد شیعه معاصر و از شاگردان آیت‌الله بروجردی بود. این عالم پارسا، از روحانیون مبارز انقلابی و یکی از بنیان‌گذاران جامعه مدرسین و از مدرسان فعال حوزه علمیه قم بود و عمر خود را به تعلیم و تألیف و خدمات علمی و اجتماعی گذراند.

۲۲۰px
نام کامل محسن حرم پناهی
زادروز ۱۳۰۷ شمسی
زادگاه قم
وفات ۱۳۸۱ شمسی
مدفن قم، حرم حضرت معصومه

Line.png

اساتید

آیت الله بروجردی، سید محمدتقی خوانساری، محمدعلی اراکی، علامه طباطبایی، سید رضا بهاءالدینی،...


آثار

سفینة الهداة فی شرح وسیلةالنجاة، حاشیه‌ بر كفایة‌الاصول، تصحیح وسائل الشیعه، رساله در باب امامت، فوائد الرجالیه، رساله‌ در تفسیر آیات الاحكام،...


ولادت و خاندان

محسن حرم پناهی، در سحرگاه دوشنبه، هشتم شعبان ۱۳۴۷ قمری (۱۳۰۷ ش) در قم و در بیت علم و فقاهت چشم به جهان گشود.

پدرش آیت الله مهدی حرم پناهی، عالمی زاهد و مورد توجه خواص و بزرگان علما بود. او از شاگردان شیخ عبدالكریم حایری و سید ابوالحسن اصفهانی بود و در ۲۷ سالگی به درجه اجتهاد نائل شد. مادر ارجمند او نیز، دختر آیت الله سید صادق روحانی قمی و بانویی پارسا بود. شیخ محسن حرم پناهی می‌گوید: مسئولیت خطیر تربیت، به طور عمده بر عهده والده ماجده‌ام بود و حتی بر جزئیات رفتار من هم نظارت دقیق داشت.

همچنین جد آیت الله حرم پناهی، ملا آقا حسن مجتهد قمی (م، ۱۳۴۷ ق)، فرزند ملا آقا حسین مجتهد بود که با توجه به مقام علمی و معنوی، مناصب مهمی اعم از قضاوت، افتاء، تدریس و اشراف بر تولیت آستانه مقدسه حرم حضرت معصومه علیهاالسلام به ایشان واگذار شد.

تحصیلات و اساتید

از آن جا كه پدر شیخ محسن هرگونه مراجعه به رژیم طاغوت پهلوی و رفتن به مدارس دولتی را حرام می‌دانست، وی تحصیلات ابتدایی؛ اعم از خواندن و نوشتن، قرائت قرآن و كتاب‌هایی نظیر گلستان سعدی، کلیله و دمنه و نصاب الصبیان را نزد برخی از عالمان و فضلای متدین سپری كرد. وی در حدود سال ۱۳۶۰ ق. شروع به تحصیلات حوزوی از قبیل صرف، نحو، معانی، بیان، منطق و كلام نمود.

او در فراگیری فلسفه از محضر استادانی چون علامه طباطبایی بهره‌ها برده و در علم رجال و درایه نیز تبحر ویژه‌ای پیدا كرد. او قوانین الاصول را نزد سید رضا بهاءالدینی فراگرفت و مكاسب و رسائل را از محضر آیت الله طباطبایی (سلطانی) استفاده كرد. همچنین در زمینه فقه و اصول فقه از فقیهان بزرگ عصر خود مانند آیت الله بروجردی و سید محمدتقی خوانساری، سید محمد محقق داماد، سید محمدرضا گلپایگانی و محمدعلی اراکی رضوان الله تعالی علیهم بهره‌های وافر برد و در سن ۲۷ سالگی حائز مرتبه رفیع اجتهاد شد. محسن حرم پناهی مورد توجه و عنایت خاص استاد خود، آیت الله بروجردی قرار گرفت و از ایشان برای تألیف دوره جامع احادیث الشیعه دعوت به عمل آمد.

آثار و تألیفات

آیت الله حرم پناهی صاحب آثار متعددی است كه عبارتند از:

  1. سفینة الهداة فی شرح «وسیلة النجاة» سید ابوالحسن اصفهانی (یک دوره فقه،).
  2. حاشیه‌ بر «كفایة الاصول» آخوند خراسانی
  3. رساله‌ای در باب تقیه و احکام آن
  4. رساله‌ای در باب قاعده لاضرر
  5. فوائد الرجالیه، (دوره كامل علم رجال) كه مقدمات چاپ آن فراهم شده است.
  6. رساله‌ای در باب امامت، با سبک جدید
  7. رساله‌ای در شرح خطبه همام از نهج البلاغه
  8. رساله‌ای در تفسیر آیات الاحکام
  9. تصحیح دوره «وسائل الشیعه»، با همكاری آیت الله ربانی شیرازی، ۱۶ جلد.
  10. تألیف بعضی از مجلدات دوره «جامع احادیث الشیعه»، شامل: صلاة، مقدمات عبادات، و مقداری از كتاب حج و تمام كتاب ملابس و مساكن.

فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی

آیت الله حرم پناهی با شروع نهضت امام خمینی، از همان سال اول برای انجام وظیفه الهی و انجام مسئولیتی كه در پیشگاه الهی بر دوش خود احساس می‌كرد، به یاری وی شتافت و تا پیروزی انقلاب و پس از آن از هیچ تلاشی فروگذار نكرد. وی با توجه‌ به‌ افكار ضد طاغوتی‌ كه‌ داشت‌، به‌ هیأت‌ سیاسیون‌ پیوست‌ و در جلساتی‌ كه‌ اعضاء جامعه‌ مدرسین‌ قبل‌ از انقلاب‌ تشكیل‌ می‌دادند شركت‌ می‌كرد.

از فعالیتهای‌ قبل‌ از انقلاب‌ ایشان‌ می‌توان‌ به‌ سفرهای‌ تبلیغی‌ ایشان‌ به‌ ورامین‌، آشتیان‌ و تهران اشاره‌ كرد كه‌ در ورامین‌ به‌ علت‌ سخنرانی‌های‌ روشنگرانه‌ به‌ شهربانی‌ وقت‌ احضار شدند كه‌ با تدبیر و پشتیبانی‌ مردم‌، شهربانی‌ نتوانست‌ وی‌ را جلب‌ كند، بلكه‌ به‌ جلسات‌ خود ادامه‌ داد. فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایشان قبل از انقلاب عبارتند از:

  • تشكیل انجمن امر به معروف و نهی از منکر
  • تربیت و ساماندهی ده‌ها تن از جوانان و نوجوانان برای مبارزه با طاغوت
  • فرستادن طلاب علوم دینی به سراسر كشور و خارج، جهت تبلیغ
  • تشكیل صندوق قرض الحسنه
  • مسافرت به بعضی نقاط كشور به منظور سخنرانی و اقدامات دیگر.

پس از پیروزی انقلاب نیز، وی با حضور مستمر در جامعه مدرسین حوزه علمیه قم -كه خود از مؤسسان اصلی آن بود-، همت خود را همواره در جهت حفظ و دفاع از ارزش‌های اصیل نهضت كه همانا احیای معارف و احكام مبین اسلام و تعظیم شعائر مذهب اهل بیت علیهم السلام بود، مصروف داشت.

آیت الله حرم پناهی در طول سال‌های مبارزه و بعد از آن، هیچ‌گاه وظیفه اصلی خود را كه تحقیق، تدریس، تصنیف و تربیت طلاب بود فراموش نكرد؛ به طوری كه حتی در آخرین روز عمر پربركت خود نیز در مدرسه فیضیه به تدریس پرداخت. وی در روزهای تعطیل نیز طلاب را از علومی چون: تفسیر، اخلاق و عقاید بهره‌مند می‌نمود و در همین راستا، شاگردانی را جهت مناظره با سایر ملل و مذاهب اسلامی تربیت كرد.

ویژگی‌های اخلاقی

از ویژگی‌های اخلاقی و صفات بارز آیت الله حرم پناهی می‌توان به تواضع، اخلاص، رعایت تقوا به ویژه دقت در سخن گفتن، غیرت دینی، احترام ویژه به طلاب و سادات و صبر در برابر ناملایمات اشاره كرد.

ایشان در تربیت شاگرد بسیار مهارت داشت و برای شاگردانش ارزش قائل بود؛ سؤالاتشان را دقیق گوش می‌داد و پاسخ می‌گفت. ایشان در رعایت آداب و صفات اخلاقی، كم‌نظیر و با همه بسیار مهربان بود.

آیت الله حرم پناهی در آخرین جلسه درس در ماه شعبان، ضمن توصیه و موعظه‌ای به طلاب گفت: من همان مطلبی كه آیت الله بروجردی فرمودند، برایتان می‌گویم. ایشان قبل از ماه رمضان خطاب به طلاب فرمودند كه: ماه رمضان نزدیك است. شما آقایان می خواهید به تبلیغ بروید و این مردم نه پیغمبر و نه امامان هیچ كدام را ندیده‌اند، این مردم می‌خواهند دین را از شما یاد بگیرند، بكوشید دین را درست یاد بدهید. ظاهرتان را درست كنید كه اگر نتوانستند دین را یاد بگیرند و یا یاد دهید، حداقل دشمن درست نكنید. اگر ظاهر شما درست نباشد، مردم نه تنها از شما منزجر می‌شوند؛ بلكه از خدا، پیغمبر و امامان علیهم السلام هم منزجر می‌شوند.

ارادت آیت الله حرم پناهی به اهل بیت علیهم السلام به خصوص حضرت صاحب الزمان علیه السلام بسیار بالا بود.

وفات

مرحوم آیت الله شیخ محسن حرم پناهی، سرانجام در تاریخ دوم مهر ماه ۱۳۸۱ (مصادف با ۱۶ رجب ۱۴۲۳ ق) به دیار باقی شتافت. پیكرش از مسجد امام حسن عسکری علیه السلام به طرف حرم مطهر حضرت معصومه سلام الله علیها تشییع شد و پس از اقامه نماز به امامت آیت الله بهجت، در مسجد بالاسر نزدیک محراب حرم مطهر به خاک سپرده شد.

منابع



آرشیو عکس و تصویر

برگرفته از «https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=محسن_حرم_پناهی&oldid=168362»
آپارات موسسه اهل البیت علیهم السلام کانال عکس نوشته قرآن و حدیث در اینستاگرام تلگرام قرآن و حدیث کانال قرآن و حدیث در ایتا
مسابقه از خطبه ۱۱۴ نهج البلاغه