حکیم بن طفیل

حکیم بن طفیل
نام کامل	حکیم بن طفیل، طایی سپس سنبسی
زادروز	نامعلوم
زادگاه
وفات	۶۶ق
مدفن	کوفه
آثار
شناخته‌شده برای	از حاضران در واقعه کربلا و از کسانی که به عباس بن علی و امام حسین علیه السلام آسیب رساندند؛ کشته‌شده به دستور مختار ثقفی

حکیم بن طفیل، با نسبت «طایی سنبسی» (درگذشت ۶۶ق)، از کسانی بود که در واقعه کربلا در سپاه کوفه حضور داشتند و در منابع، به آسیب رساندن به عباس بن علی و امام حسین علیه السلام متهم شده است. بر پایهٔ گزارش بلاذری، او لباس عباس بن علی (ع) را غارت کرد و به حسین (ع) تیر انداخت. پس از تسلط مختار ثقفی بر کوفه، مختار، عبدالله بن کامل را برای دستگیری او فرستاد و او را در سال ۶۶ق کشتند. منابع کهن، ماجرای دستگیری و کشته شدن او را با جزئیات و با اشاره به شفاعت عدی بن حاتم آورده‌اند.

نام و نسب

طبری او را «حکیم بن طفیل الطائی السنبسی» می‌خواند. بلاذری نیز همین نام را با نسبت «طایی» آورده است. نسبت «طایی» او را به قبیلهٔ طی و «سنبسی» به سنبس پیوند می‌دهد. از تولد، خانواده و دیگر جزئیات زندگی او در منابع کهن خبری نیامده است.

در واقعه کربلا

در مقاتل و منابع تاریخی، از او به عنوان یکی از کسانی یاد شده که در روز عاشورا به اهل بیت (علیهم‌السلام) آسیب رساندند. بر پایهٔ گزارش مقتل ابومخنف، او بر دست راست عباس بن علی (ع) زد و آن را برید: «فَضَرَبَهُ حَکِیمُ بْنُ طُفَیْلٍ الطَّائِیُّ السَّنْبَسِیُّ عَلَی یَمِینِهِ فَبَرَاهَا»؛ حکیم بن طفیل طایی سنبسی بر دست راست او زد و آن را برید.

بلاذری می‌افزاید که او پس از کشته شدن عباس (ع)، لباس او را از تنش غارت کرد. به گزارش او، حکیم بن طفیل به حسین (ع) نیز تیر انداخت و آن را با افتخار بازمی‌گفت: «تَعَلَّقَ سَهْمِی بِسَرْبَالِهِ وَ مَا ضَرَّهُ»؛ تیر من به جامهٔ او چسبید و او را زیانی نرساند. طبری همین سخن را با تعبیر «بِسَرَاوِیلِهِ» (به شلوارش) آورده است. این جمله، تمسخری از سوی او دربارهٔ اثر تیرش بر امام (ع) است.

دستگیری

پس از پیروزی قیام مختار و چیرگی مختار بر کوفه، او عبدالله بن کامل را به سوی حکیم بن طفیل فرستاد. ابن کامل او را دستگیر کرد و بازآورد. خانوادهٔ او به عدی بن حاتم، از بزرگان کوفه، پناه بردند و عدی در راه نزد ابن کامل شفاعت کرد. ابن کامل پاسخ داد که اختیار این کار با مختار است.

شیعیان کوفه از آن بیم داشتند که مختار شفاعت عدی را بپذیرد. از این رو از ابن کامل خواستند او را بکشد و او نیز اجازه داد. به گزارش طبری، او را در حالی که دست‌هایش بسته بود به خانهٔ عنزیان بردند و گفتند: «سَلَبْتَ ابْنَ عَلِیٍّ ثِیَابَهُ، وَ اللهِ لَنَسْلُبَنَّ ثِیَابَکَ وَ أَنْتَ حَیٌّ تَنْظُرُ»؛ تو لباس پسر علی (ع) را غارت کردی؛ به خدا سوگند ما هم لباست را می‌کشیم و تو زنده‌ای و می‌بینی. سپس او را برهنه کردند و تیرباران نمودند.

ابومخنف از کسی که پیکر او را دیده بود نقل می‌کند که حکیم از بسیاری تیر «چون خارپشت» شده بود. بلاذری نیز می‌نویسد مختار دستور داد او را برهنه کردند و با تیر زدند تا مرد.

واکنش مختار

چون مختار خبر کشته شدن او را شنید، بر شتاب ابن کامل خرده گرفت و گفت اگر او را نزد من می‌آوردند، شفاعت عدی را دربارهٔ او می‌پذیرفتم. عدی بن حاتم نیز در حضور مختار با ابن کامل درگیر شد و او را سرزنش کرد. این گزارش نشان می‌دهد که کشتن حکیم، پیش از تصمیم نهایی مختار و به دست شیعیان کوفه انجام شد.

ارزیابی منابع

گزارش طبری و بلاذری در اصل ماجرا هم‌داستان است: حکیم بن طفیل در کربلا به عباس (ع) و حسین (ع) آسیب رساند و در کوفه به کیفر رسید. تفاوت آن دو در ضبط جملهٔ معروف او است؛ در چاپ‌های تاریخ الطبری این جمله به صورت «تَعَلَّقَ سَهْمِی بِسَرَ بِالِهِ» آمده که ظاهراً تحریف «بِسَرَاوِیلِهِ» است. جزئیات مربوط به بریدن دست عباس (ع) نیز در مقتل ابومخنف آمده و در منابع متأخر تکرار شده است. دربارهٔ او جز در منابع تاریخی و مقاتل، آگاهی مستقلی در دست نیست.

منابع

• طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک)، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۶.
• بلاذری، احمد بن یحیی؛ أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق؛ ج۶.
• ابومخنف، لوط بن یحیی؛ مقتل الحسین، بخش شهادت عباس بن علی (علیه‌السلام)، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir).