صالح بن وهب یزنی
| صالح بن وهب یزنی | |
| نام کامل | صالح بن وَهْب یَزَنی (جُعْفی) |
| زادروز | |
| زادگاه | |
| وفات | در جریان قیام مختار (۶۶–۶۷ق) |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
حضور در سپاه عمر بن سعد در واقعه عاشورا، زدن نیزه بر پهلوی امام حسین علیه السلام و شرکت در تاختن بر پیکر آن حضرت |
صالح بن وَهْب یَزَنی از سپاهیان عمر بن سعد در واقعه عاشورا (۶۱ق) بود. بر پایهٔ گزارش ابن اعثم، در همان حال که سنان بن انس تیری بر گلوی امام حسین علیه السلام زد، صالح بن وهب نیزه‌ای بر پهلوی آن حضرت زد و امام از اسب به زمین افتاد.[۱] در سنت مقتل‌نگاری، نام او در شمار ده سواری آمده که به فرمان عمر بن سعد بر پیکر امام تاختند.[۲] نسبت او در منابع به صورت‌های «یَزَنی» و «جُعْفی» ضبط شده است.[۳] سرانجام در خون‌خواهی مختار ثقفی کشته شد.[۴] جزئیات زندگی او، از تولد تا خانواده، در منابع کهن ثبت نشده است.
محتویات
نام و نسب
از تاریخ تولد، پدر و مادر، همسر و فرزندان او گزارشی در دست نیست و منابع تنها نام او را با نسبت قبیله‌ای آورده‌اند.[۵]
دربارهٔ نسبت او اختلاف هست. ابن اعثم او را «صالح بن وهب الیَزَنی» خوانده[۶] و در بحار الأنوار به نقل از لهوف و ارشاد، «صالح بن وهب الجُعْفی» آمده است.[۷] این اختلاف می‌تواند از تصحیف در نسخه‌ها باشد؛ زیرا در هر دو سنت، ماجرای نیزه زدن بر پهلوی امام و حضور در شمار ده سوار به یک نفر نسبت داده شده است. با این حال، بدون یافتن نسخه‌های کهن‌تر نمی‌توان یکی از دو نسبت را قطعی دانست.
نقش در واقعهٔ کربلا
نیزه بر پهلوی امام
ابن اعثم در گزارش شهادت امام می‌نویسد: «وَرَمَاهُ سِنَانُ بْنُ أَنَسٍ النَّخَعِيُّ بِسَهْمٍ فَوَقَعَ السَّهْمُ فِي نَحْرِهِ، وَطَعَنَهُ صَالِحُ بْنُ وَهْبٍ الْيَزَنِيُّ طَعْنَةً فِي خَاصِرَتِهِ، فَسَقَطَ الْحُسَيْنُ عَنْ فَرَسِهِ إِلَى الْأَرْضِ»؛ «سنان بن انس نخعی تیری بر او انداخت که بر گلوگاهش نشست، و صالح بن وهب یزنی نیزه‌ای بر پهلویش زد؛ پس حسین از اسبش به زمین افتاد».[۸]
در ادامهٔ همین گزارش آمده است که امام بر زمین نشست، تیر را از گلویش بیرون کشید و هرگاه کف دستانش از خون پر می‌شد، سر و رویش را با آن خضاب می‌کرد و می‌گفت: «هَكَذَا حَتَّى أَلْقَى رَبِّي بِدَمِي مَغْصُوباً عَلَى حَقِّي»؛ «این‌چنین تا خدای خود را با خونم و حق غصب‌شده‌ام دیدار کنم».[۹]
این گزارش در تاریخ طبری به گونهٔ دیگری آمده است: طبری ضربهٔ نیزه را از سنان بن انس می‌داند و می‌نویسد «فَطَعَنَهُ بِالرُّمْحِ فَوَقَعَ»؛ «او را با نیزه زد و [امام] بر زمین افتاد».[۱۰] بنابراین انتساب ضربهٔ نیزه به صالح بن وهب، تنها در روایت ابن اعثم آمده است.
تاختن بر پیکر امام
در گزارشی که در بحار الأنوار و نفس المهموم به نقل از لهوف آمده، عمر بن سعد در میان یارانش ندا داد: «مَنْ يَنْتَدِبُ لِلْحُسَيْنِ فَيُوطِئَ الْخَيْلَ ظَهْرَهُ؟»؛ «کیست که برای [زدن بر] حسین داوطلب شود و اسب‌ها را بر پشت او بتازد؟» ده تن داوطلب شدند و صالح بن وهب یکی از آنان بود.[۱۱] آنگاه آن ده تن «فَدَاسُوا الْحُسَيْنَ بِحَوَافِرِ خُيُولِهِمْ حَتَّى رَضُّوا ظَهْرَهُ وَصَدْرَهُ»؛ «با سُم اسب‌هایشان بر حسین تاختند تا پشت و سینهٔ او را خرد کردند».[۱۲]
سرانجام
کیفر او در شمار کیفرهای خون‌خواهی مختار گزارش شده است. بر پایهٔ گزارشی که به ابو عمر زاهد نسبت داده شده، مختار آن ده سوار را گرفت و «فَشَدَّ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ بِسِكَكِ الْحَدِيدِ وَأَوْطَأَ الْخَيْلَ ظُهُورَهُمْ حَتَّى هَلَكُوا»؛ «دست‌ها و پاهایشان را با میله‌های آهنین بست و اسب‌ها را بر پشتشان تازاند تا هلاک شدند».[۱۳]
این کیفر در جریان قیام مختار در کوفه و در سال‌های ۶۶ و ۶۷ق رخ داد؛ اما منابع، تاریخ دقیق آن را نمی‌آورند و سرگذشت جداگانه‌ای برای دستگیری صالح بن وهب نقل نکرده‌اند.
ارزیابی منابع
دربارهٔ صالح بن وهب دو نکته نیازمند احتیاط است. نخست، انتساب ضربهٔ نیزه به او که تنها ابن اعثم آن را آورده و طبری همان ماجرا را به سنان بن انس نسبت می‌دهد.[۱۴] دوم، اصل گزارش تاختن ده سوار بر پیکر امام؛ این گزارش در سنت مقتل‌نگاری (لهوف) نقل شده، در حالی که طبری از میان آن ده تن فقط دو نفر را نام می‌برد.[۱۵]
علامه مجلسی نیز پس از نقل این گزارش تصریح می‌کند که آنچه نزد او معتبر است، روایت الکافی است که این کار برای آنان میسر نشد.[۱۶] از این‌رو باید میان گزارش‌های مقتل و ارزیابی محدثان شیعی تفکیک کرد.
پانویس
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۵، ص۱۱۸.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۹؛ قمی، نفس المهموم، ص۳۴۷.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۵، ص۱۱۸؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۹.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۶۰.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۵، ص۱۱۸؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۹.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۵، ص۱۱۸.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۹.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۵، ص۱۱۸.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۵، ص۱۱۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۳.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۹؛ قمی، نفس المهموم، ص۳۴۷.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۹.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۶۰؛ قمی، نفس المهموم، ص۳۴۸.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۵، ص۱۱۸؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۴–۴۵۵؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۹.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۶۰.
منابع
- ابن اعثم کوفی، احمد؛ الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق؛ ج۵.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، بیروت: دار التراث، ۱۳۸۷ق؛ ج۵.
- قمی، عباس؛ نفس المهموم، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir).
- مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۵.
