فاطمیان
فاطمیان دودمانی از اسماعیلیان بودند که از ۲۹۷ق در شمال افریقیه برپا شدند و از ۳۵۸ق بر مصر و بخش‌هایی از شام و حجاز فرمان راندند. آنان خود را از نسل حضرت فاطمه (سلام الله علیها) می‌شمردند و نام «فاطمی» از همین انتساب گرفته شده است.[۱] عبیدالله مهدی در ۲۹۷ق در مغرب به خلافت رسید و جانشینان او قاهره و مسجد الازهر را بنیاد نهادند و خلافت عباسی را به چالش کشیدند.[۲] این دولت در ۵۶۷ق با برآمدن صلاح‌الدین از میان رفت.[۳] فاطمیان نخستین خلافت شیعی در تاریخ اسلام بودند،[۴] اما امامتشان در سنت امامیه پذیرفته نشد.[۵]
محتویات
نام و انتساب
نام «فاطمی» از ادعای انتساب این دودمان به فاطمه (سلام الله علیها)، دختر پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)، گرفته شده است.[۶] مخالفان آنان را «عبیدیون» یا «بنی عبید»، منسوب به عبیدالله مهدی، می‌خواندند، زیرا نسب علویشان را نمی‌پذیرفتند.[۷]
بر پایهٔ روایت خود فاطمیان، نسب آنان از فاطمه (سلام الله علیها) می‌گذشت و از راه اسماعیل بن امام صادق (علیه‌السلام) و پسرش محمد بن اسماعیل، به عبیدالله مهدی می‌رسید.[۸] در باور اسماعیلی، پس از محمد بن اسماعیل دوره‌ای از پنهان‌بودن امامان آغاز شد که «دورهٔ ستر» (دورهٔ پنهانی) خوانده می‌شود و شمار و نام این امامان در منابع یکسان نیست.[۹]
دربارهٔ درستی این نسب اختلاف است: برخی نسب‌شناسان و مورخان، انتساب آنان به اهل بیت (علیهم‌السلام) را پذیرفته‌اند و برخی دیگر، به‌ویژه مورخان هوادار عباسیان، آن را ساختگی دانسته و به فردی غیرعلوی مانند میمون القداح بازگردانده‌اند.[۱۰] ابن خلدون در العبر بخشی را به بررسی این طعن اختصاص داده است.[۱۱]
در باور امامیه، امامت پس از امام صادق (علیه‌السلام) به امام کاظم (علیه‌السلام) رسید؛ از این‌رو خلفای فاطمی در شمار امامان شیعهٔ دوازده‌امامی نیستند.[۱۲]
زمینهٔ دعوت اسماعیلی
پس از درگذشت امام صادق (علیه‌السلام) در ۱۴۸ق، گروهی امامت را از آنِ اسماعیل و فرزندش محمد دانستند و اسماعیلیه پدید آمد؛ محمد بن اسماعیل مدینه را به سوی عراق ترک گفت و زندگی پنهانی در پیش گرفت.[۱۳]
در سدهٔ سوم داعیان در سرزمین‌ها پراکنده شدند. در کوفه و نواحی آن، حمدان قرمط جنبشی بنیاد نهاد که پیروانش قرامطه خوانده شدند و شاخه‌ای از آنان در بحرین دولتی ساخت.[۱۴] در یمن نیز داعیانی چون ابن حوشب، دعوت اسماعیلی را گستردند.[۱۵]
مهم‌ترین شاخه در مغرب شکل گرفت: داعیان گسیل‌شده از سلمیه میان بربرهای کتامه تبلیغ کردند و ابو عبدالله شیعی بخش بزرگی از افریقیه را گرفت.[۱۶] عبیدالله مهدی، زندانی سجلماسه، در ۲۹۶ق به دست او آزاد شد.[۱۷]
تأسیس در مغرب
عبیدالله در ربیع الآخر ۲۹۷ق در رقاده، نزدیک قیروان، به خلافت شناخته شد.[۱۸] در ۲۹۸ق ابو عبدالله شیعی و برادرش را، بنیان‌گذاران واقعی دولت، به قتل رساند.[۱۹] سپس شهر المهدیه را در ۳۰۰ق بنیاد نهاد و در ۳۰۸ق بدانجا منتقل شد.[۲۰]
در ۳۳۳ق قیام ابویزید مخلد بن کیداد، «صاحب الحمار» (شتردار)، دولت را تا آستانهٔ فروپاشی برد؛ در همان سال‌ها فاطمیان با امویان اندلس بر سر مغرب رقابت داشتند.[۲۱] در دورهٔ المعز (۳۴۱–۳۶۵ق) دولت به اوج قدرت خود در مغرب رسید.[۲۲]
انتقال به مصر
در ۳۵۸ق جوهر صقلی، سردار فاطمی، مصر را که در دست اخشیدیان بود گشود.[۲۳] در ۳۵۹ق قاهره را در کنار فسطاط بنیاد نهاد. مسجد جامع، که بعدها الازهر خوانده شد، در ۳۶۱ق گشوده شد.[۲۴] در ۳۶۲ق المعز لدین الله به مصر آمد و قاهره پایتخت خلافت شد؛ او پیکر نیاکانش را نیز با خود برد.[۲۵] این انتقال فاطمیان را از حاشیه به مرکز جهان اسلام آورد و پایگاه گسترش به شام شد.[۲۶]
ساختار حکومت
خلیفه هم امام اسماعیلیان بود و هم فرمانروا؛ اقتدار دینی و دنیوی در او جمع بود.[۲۷] جانشینی معمولاً با «نص» (تعیین امام پیشین) انجام می‌شد، هرچند در ۴۸۷ق کشمکش بر سر جانشینی بحرانی بزرگ پدید آورد.[۲۸]
در رأس دستگاه اداری وزیر قرار داشت و دیوان‌هایی مانند دیوان لشکر و دیوان خراج، امور مالی و سپاهی را اداره می‌کردند.[۲۹] ریاست قضا با قاضی القضات بود و «داعی الدعاة» (داعی داعیان) سازمان دعوت اسماعیلی را می‌گرداند.[۳۰] ارتش از گروه‌های ناهمگون بربر، صقلابی و ترک تشکیل می‌شد.[۳۱]
سیاست مذهبی
مذهب رسمی دولت اسماعیلی بود و خلیفه امام اسماعیلیان شمرده می‌شد.[۳۲] قاضی نعمان مغربی در کتاب دعائم الاسلام (ستون‌های اسلام) احکام اسماعیلی را در هفت «دعیمه» (رکن) گرد آورد: ولایت، طهارت، نماز، زکات، روزه، حج و جهاد.[۳۳] در این نگاه، ولایت بر دیگر ارکان تقدم داشت و شناخت باطنِ احکام از راه تأویل (بازگرداندن ظاهر به معنای پنهان) لازم بود؛ از این‌رو اسماعیلیان را «باطنیه» (باطن‌گرا) خواندند.[۳۴]
فاطمیان آیین‌های شیعی را در مصر آشکار کردند: عید غدیر و عاشورا با شکوه برگزار می‌شد و در اذان، «حی علی خیر العمل» (بشتاب به سوی بهترین کارها) گفته می‌شد.[۳۵] سیاست مذهبی آنان یکسان نبود: در دورهٔ المعز و العزیز، دیوان‌ها به روی غیراسماعیلیان، از جمله اهل سنت و مسیحیان، گشوده بود،[۳۶] اما الحاکم (۳۸۶–۴۱۱ق) بر مسیحیان سخت گرفت و شماری کلیسا ویران شد.[۳۷]
گسترش قلمرو
فاطمیان مصر را پایگاه گسترش به شام کردند: جوهر در ۳۵۸–۳۵۹ق دمشق و نواحی بیت المقدس را گرفت و در دورهٔ العزیز (۳۶۵–۳۸۶ق) شام به‌طور پایدار زیر فرمانشان درآمد، هرچند شمال شام میدان کشمکش با بیزانس بود.[۳۸] در حجاز، بر پایهٔ گزارش منابع، در برخی سال‌ها خطبه به نام خلیفهٔ فاطمی خوانده می‌شد و مکه و مدینه میان فاطمیان و عباسیان نوسان داشتند.[۳۹]
در یمن، دعوت اسماعیلی ریشه داشت و در ۴۳۹ق علی بن محمد صلیحی دولتی بنیاد نهاد که خطبه به نام فاطمیان می‌خواند.[۴۰] در مغرب نیز، در میانهٔ سدهٔ پنجم، زیریان از فرمان فاطمیان سر باز زدند؛ فاطمیان در پاسخ قبایل عرب را به افریقیه گسیل داشتند.[۴۱] در ۴۵۰ق ارسلان بساسیری در بغداد خطبه به نام المستنصر خواند، اما با بازگشت سلجوقیان این کامیابی دوام نیافت.[۴۲]
الحاکم بامرالله
الحاکم در ۳۸۶ق در یازده‌سالگی به خلافت رسید و در آغاز سرپرستان او ادارهٔ امور را در دست داشتند.[۴۳] او در ۳۹۵ق دار الحکمه را بنیاد نهاد و در سال‌های پایانی با سخت‌گیری بر مسیحیان و محدود کردن رفت‌وآمد زنان و بازارها نارضایتی آفرید.[۴۴] در شوال ۴۱۱ق شبانه از قاهره بیرون رفت و ناپدید شد.[۴۵] پس از آن، گروهی از پیروانش که بعدها دروزیان خوانده شدند، او را غایب و مظهر امر الهی دانستند.[۴۶]
المستنصر و انشعاب نزاری
المستنصر بالله (۴۲۷–۴۸۷ق) نزدیک به شصت سال خلافت کرد.[۴۷] در میانهٔ سدهٔ پنجم، قحطی «شدة المستنصریه» (تنگنای مستنصری) مصر را فراگرفت و جمعیت را بسیار کاست.[۴۸] کشمکش نظامیان بالا گرفت تا آنکه بدر الجمالی در ۴۶۶ق به مصر فراخوانده شد، آشوب را فرو نشاند و دیوارهای قاهره را برکشید.[۴۹]
پس از مرگ مستنصر در ۴۸۷ق، نزار، پسر بزرگ و ولیعهد، در برابر برادر کوچکتر، المستعلی، ایستاد؛ الافضل، پسر بدر الجمالی و وزیر توانمند دولت، از المستعلی پشتیبانی کرد و نزار در ۴۸۸ق شکست خورد و در زندان درگذشت.[۵۰] بدین‌سان اسماعیلیان به دو شاخه بخش شدند: نزاری، به رهبری حسن صباح در الموت، و مستعلی، در مصر، یمن و هند.[۵۱] الافضل تا ۵۱۵ق، که به فرمان الآمر کشته شد، قدرت واقعی را داشت؛ با مرگ الآمر در ۵۲۴ق مستعلیان نیز به حافظیه و طیبیه بخش شدند.[۵۲]
پایان کار
در سدهٔ ششم خلافت به دست وزیران و سرداران افتاد و کشمکش شاور و ضرغام دولت را به آشوب کشید.[۵۳] صلاح‌الدین، سردار نورالدین زنگی، در ۵۶۴ق به مصر آمد، وزارت العاضد را گرفت و سپس فرمانروای واقعی مصر شد.[۵۴] در ۵۶۷ق العاضد درگذشت و صلاح‌الدین خطبه را به نام خلیفهٔ عباسی کرد؛ بدین‌سان خلافت فاطمی پس از حدود ۲۷۰ سال پایان یافت.[۵۵]
آثار تمدنی
قاهره از آغاز شهری درباری با کاخ‌ها و مسجدها و دیوارهای استوار بود.[۵۶] الازهر در آغاز مرکز آموزش عقاید اسماعیلی بود و پس از سقوط فاطمیان به مدرسه‌ای سنی‌مذهب بدل شد.[۵۷] دار الحکمه نیز، که الحاکم بنیاد کرد، کتابخانه‌ای بزرگ و مرکز درس و بحث بود.[۵۸]
دانشمندانی چون ابن هیثم در مصر فاطمی در نورشناسی و ریاضیات کار کردند و پزشکی و نجوم نیز رونق داشت.[۵۹] هنر فاطمی، به‌ویژه در پارچه‌های طراز و سفال و بلور، و در معماری مسجدها و مشهدها، از نمونه‌های شناخته‌شدهٔ هنر اسلامی است.[۶۰]
جایگاه در تاریخ تشیع
فاطمیان از نخستین دولت‌هایی بودند که پس از سده‌ها تشیع را مذهب رسمی سرزمینی بزرگ کردند و در برابر عباسیان دولتی رقیب برپا داشتند.[۶۱] در سایهٔ آنان، آیین‌های شیعی در مصر و شام آشکار شد و زیارت مشاهد اهل بیت رونق گرفت.[۶۲] دولت آنان در شمار دولتهای شیعی تاریخ اسلام جای می‌گیرد و در تاریخ تشیع اثری ماندگار گذاشت.[۶۳]
با این حال آنان اسماعیلی بودند، نه امامی؛ در سنت امامیه خلفایشان در شمار امامان نیستند.[۶۴] آگاهی از این دولت بیشتر از آثار مورخان مخالف و بازماندهٔ نوشته‌های اسماعیلی است؛ کتابخانه و آرشیو فاطمیان از میان رفت و از این‌رو جزئیات بسیاری از سازمان دعوت و ادارهٔ آنان روشن نیست.[۶۵]
پانویس
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۲۹۷ق؛ مقریزی، الخطط، بخش بنیان قاهره.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۵۶۷ق.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۲۹۷ق؛ ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.
- ↑ ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «اسماعیلیه».
- ↑ ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.
- ↑ همان.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «اسماعیلیه».
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال‌های ۲۷۸ تا ۲۸۶ق.
- ↑ همان، حوادث سال ۲۶۸ق.
- ↑ ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۲۹۶ق.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۲۹۷ق.
- ↑ همان، حوادث سال ۲۹۸ق.
- ↑ ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال‌های ۳۳۳ تا ۳۳۶ق؛ ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال‌های ۳۴۵ تا ۳۵۵ق.
- ↑ مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت المعز لدین الله.
- ↑ مقریزی، الخطط، بخش بنیان قاهره.
- ↑ مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش ورود المعز به مصر.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
- ↑ ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
- ↑ مقریزی، الخطط، بخش دیوان‌ها.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
- ↑ همان.
- ↑ قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ج۱، کتاب الولایة.
- ↑ قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ج۱.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «اسماعیلیه».
- ↑ مقریزی، الخطط، بخش آیین‌های شیعی در مصر.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
- ↑ مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت الحاکم بامرالله.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۳۵۹ق؛ مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت العزیز بالله.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۳۶۰ق.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
- ↑ ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۴۵۰ق.
- ↑ مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت الحاکم بامرالله.
- ↑ همان.
- ↑ همان.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
- ↑ مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت المستنصر بالله.
- ↑ همان.
- ↑ مقریزی، الخطط، بخش دیوارهای قاهره.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
- ↑ همان.
- ↑ مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت الآمر بأحکام الله؛ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۵۶۴ق.
- ↑ همان، حوادث سال ۵۶۵ق.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۵۶۷ق.
- ↑ مقریزی، الخطط، بخش بنیان قاهره.
- ↑ همان، بخش جامع الازهر.
- ↑ همان، بخش دار الحکمه.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
- ↑ همان.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
- ↑ همان.
- ↑ همان.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».
منابع
- ابن اثیر، علی بن محمد؛ الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
- ابن خلدون، عبدالرحمن؛ العبر (تاریخ ابن خلدون)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۸ق.
- دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی؛ مدخل‌های «فاطمیان» و «اسماعیلیه».
- قاضی نعمان مغربی، نعمان بن محمد؛ دعائم الاسلام، تحقیق آصف بن علی‌اصغر فیضی، قاهره: دار المعارف، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م؛ ج۱.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- مقریزی، احمد بن علی؛ اتعاظ الحنفا بأخبار الأئمة الفاطمیین الخلفاء، تحقیق محمد حلمی محمد احمد، قاهره: المجلس الأعلی للشؤون الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- مقریزی، احمد بن علی؛ المواعظ والاعتبار بذکر الخطط والآثار، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
