شهید فاتح در آیینه اندیشه (کتاب)
کتاب «شهید فاتح در آیینۀ اندیشه»، تألیف محمد صحتی سردرودی نویسنده معاصر، پژوهشی درباره قیام امام حسین (علیهالسلام) در روز عاشورا و علل و ابعاد مختلف آن است. بررسی برخی شبهات و تحریفات عاشورا، قیام عاشورا از دیدگاه بزرگان اهل سنت، علل قیام عاشورا از منظر مورخان و حکمت قیام عاشورا از نظر علمای شیعه، مباحث اصلی این کتاب را تشکیل داده است.
 | |
| نویسنده | محمد صحتی سردرودی |
| موضوع | قیام عاشورا |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | ۱ |
|
| |
محتوای کتاب
کتاب «شهید فاتح در آیینۀ اندیشه» از یک مقدمه و چهار فصل به شرح زیر تشکیل شده است:
فصل اول
در این فصل که عنوان کلی آن «پیشینه بحث و پژوهش در تحلیل و تفسیر قیام عاشورا» است، اولین مبحث مورد توجه نویسنده، «تحریف حقایق» میباشد. نویسنده در این باره مینویسد: «تحریفات عاشورا از شام و از کاخ سبز یزید آغاز شد و هر چه زمان پیشتر میرفت تحریفات گستردهتر میشد؛ تا آنجا که همین ندامت دروغین بعدها در متون تاریخ و... و به تبع آن در تحلیل عاشورا و تحریف آن، جایگاه ویژهای یافت و بهصورت بسیار جدی - همراه با تحریفات دیگر - توسط علمای عامه و شاگردان مکتب خلفا انتشار یافت». وی در ادامه چنین مینگارد: «از همین رو امروزه ناچاریم این تأثیر را در هر دو مکتب تاریخی (مکتب خلفا و مکتب اولیا) بررسی کنیم و به ارزیابی پیشینه تحلیل و تفسیر عاشورا چه از دیدگاه پیروان خلفا و اهل تسنن و چه از منظر شیعیان اهلبیت بپردازیم؛ چون پیشتر از همه، مورخان و محدثان سنی، البته با توجه به متون بازمانده از گزند تاریخ، از عاشورا سخن گفتهاند».
نویسنده نخست از دیدگاه مکتب خلفا در این باره سخن گفته است تا اساس دیدگاههای گوناگون در تحلیل و تفسیرهای عاشورا را بهتر نمایان کند و بدین منظور آرای چهار تن از صاحبنظران این مکتب را که درباره عاشورا بهتفصیل سخن گفتهاند، میآورد؛ آن چهار نفر عبارتند از: ابن عربی؛ ابن تیمیه؛ ابن کثیر؛ ابن خلدون.
فصل دوم
عنوان کلی این فصل «عاشورا از دیدگاه اهل سنت» است. نویسنده ابتدا به ریشهیابی اصطلاح «مکتب خلفا» یا «مدرسه خلفا» در برابر «مکتب اولیا» و «مدرسه اولیا» میپردازد و با ارائه توضیحات کافی به علت ساختن و پرداختن روایات مکاتب میپردازد و سپس به نقد و بررسی گفتار چند تن از علمای عامه که در خصوص عاشورا بهتفصیل سخن گفتهاند به ترتیب تاریخی میپردازد و تأثیر و تأثّر هریک را بر یکدیگر و تطور تاریخی واقعه عاشورا را به دست میدهد. اولین شخصی وی که از او صحبت میکند، ابن عربی است.
روایت جاحظ (ادیب و نویسنده عرب) درباره فاجعه عاشورا و یزید بن معاویه، قاضی عبدالجبار معتزلی، ابن جوزی، ابن ابیالحدید معتزلی، ابن ابار اندلسی، از مطالبی است که نویسنده به آنها پرداخته و فصل را به پایان برده است. نویسنده پس از نقل گفتار ابن جوزی مینویسد: «وی در سخنانش به چند مطلب مهم تصریح کرده که شایان توجه است:
- نهتنها خواص، بلکه عوام نیز راضی به بیعت با یزید نبودند، اما چون بر جان خویش بیمناک بودند مخالفت خود را اظهار نمیکردند.
- دانشمندان در اینکه باید کسی امام باشد که شروط امامت و صفات ویژه امام حسین(ع) در او جمع باشد اتفاق نظر دارند.
- حسین(ع) یگانه کسی بود که شروط امامت در او جمع بود و از این باب کسی از اهل زمانش همپایه وی نبود.
- از آنجا که ثابت شده از یک سو، اصحاب برای امامت و خلافت «افضل» را میخواستند و از سوی دیگر، یزید را سزاوار آن نمیدیدند، دیگر برای کسی جای تردید نخواهد ماند که حسین(ع) برای خلافت و امامت از یزید شایستهتر بود.
- نهتنها حسین(ع)، بلکه آنان که شخصیتی پایینتر از شخصیت امام حسین(ع) داشتند، برای خلافت از یزید سزاوارتر و برتر بودند.
- نادانترین مردم نیز میدانستند که حسین(ع) برای خلافت از یزید شایستهتر است.
ابن جوزی با این سخنان، بر این مطلب تأکید میورزد که امام حسین(ع) برای احیای امامت و تشکیل حکومت اسلامی و مردمی، از مدینه به مکه و از مکه بهسوی کوفه رفت و در جای دیگر به هدف امام حسین(ع) از قیامش اشاره میکند و قصد آن حضرت را در «دفع باطل و اقامه حق» این گونه مینویسد: «دشمن میگوید: گروهی بر این رفتهاند که حسین(ع) خارجی بود. در پاسخ میگوییم تنها زمانی گفته میشود فلانی خارجی است که بر علیه صاحب حقی و مستحقی خروج کرده باشد؛ اما امام حسین(ع) بیگمان برای دفع باطل و اقامه حق خروج کرد».
فصل سوم
عنوان کلی این فصل، «علل قیام عاشورا از منظر مورخان و مقتل نگاران» است. در این قسمت، نویسنده سه سخنی که تاریخنگاران و همه نویسندگانی که بهنوعی از قیام عاشورا سخن گفتهاند را برای خوانندگان آورده و به توضیح آنها مینشیند. این سه سخن عبارتند از:
- فساد دستگاه خلافت و در نتیجه، فساد اجتماع امت.
- امتناع از بیعت: نویسنده امتناع از بیعت را -بعد از «فساد دستگاه خلافت»- سبب اصلی وقوع حادثه کربلا شمرده است که در تمام متون و منابع مختلف به آن تصریح شده است و از تاریخ یعقوبی و آثار شیخ صدوق، هندوشاه صاحبی نخجوانی قسمتهایی از مضامین نامههای امام حسین(ع) و نامههای یزید را ذکر مینماید.
- نامههای اهل کوفه: اصرار کوفیان باآن همه نامههایی که ارسال میکردند را نویسنده در تحلیل و تفسیر قیام عاشورا ندیده نگرفته است و به بررسی آنها مفصل پرداخته است و با آوردن نظر احمد بن عبدالوهاب نویری و برخی از نویسندگان معاصر در نقش نامهها بحث را ادامه میدهد.
فصل چهارم
عنوان کلی این فصل، «حکمت قیام امام از منظر علمای شیعه» است. نویسنده، نظرات علمای شیعه در بیان حکمت قیام امام حسین(ع) را در ۷ محور بیان میدارد که عبارتند از:
- برپایی حکومت اسلامی؛
- شهادت در راه خدا؛
- احیای امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح امت پیامبر(ص)؛
- عزت نفس و غیرت دینی؛
- عمل به تکلیف ویژه؛
- گریه و عزاداری؛
- کفاره گناهان.
در فصل آخر کتاب، نویسنده به یک نتیجهگیری و جمعبندی کلی دست زده است و با ارائه یک فهرست کلی از مطالب گذشته در نظر خواننده میآورد تا حکمت و فلسفه امام را نیکوتر دریابد:
- امتناع از بیعت با یزید به هر نحو ممکن، اگرچه با کشته شدن.
- پاسخگویی و ترتیب اثر دادن به نامهها و بیعت کوفیان و در نتیجه تشکیل حکومت.
- قیام به امر معروف و نهی از منکر تا پای جان و شهادت.
نویسنده تأکید میکند که همه سخنان در تحلیل عاشورا در پایان به یکی از این سه سخن بازمیگردد و اقوال و آرای دیگر نیز مثل گریه و غیره، سالبه به انتفاء موضوعند و هرگز با قیام سیدالشهدا(علیه السلام) ارتباطی ندارند، یا به برخی توجیههای عاشقانه و با یکی از این سه اصل، به ویژه اصل سوم مرتبط باشند. اما با کمی تأمل آشکار میشود که حتی این سه رأی به ظاهر متضاد، در حقیقت با هم تعارضی ندارند و هر سه قابل جمعند.
در آخر، نویسنده با شعری از اقبال لاهوری و این مطلب که: «سیدالشهدا با شهادت خود، اسلام را از تحریف و استخدام شدن در خدمت ستمگران نجات داد و مکتبی را به نام "مکتب خونین اعتراض" در برابر ستمگران و زورمندان بنیان نهاد تا دست مفتیهای اهل سنت نیز در دادن جواز خروج و قیام به آزاد مردان مسلمان باز باشد و مزارش تا ابد، مطاف احرار و شهیدان گردد»، به پایان میبرد.
منابع
- معرفی کتاب شهید فاتح در آیینۀ اندیشه، پرنیان نرجسپور، در دسترس پایگاه سازمان تبلیغات اسلامی.
- نرم افزار مقتل الحسین علیهالسلام، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
