حسنین
حسنین لقبی مثنّی است که در منابع اسلامی بر دو فرزند امام علی علیه‌السلام و حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها، یعنی امام حسن و امام حسین علیهماالسلام، اطلاق می‌شود. این لقب دو نوهٔ پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله را در یک عنوان گرد می‌آورد و در کنار «سبطین» و «سیدا شباب اهل الجنة» از شناخته‌شده‌ترین عنوان‌های مشترک آن دو در فرهنگ اسلامی است.[۱]
در باور شیعه، حسنین علیهماالسلام پس از امام علی علیه‌السلام دومین و سومین امام‌اند و جایگاهشان با آیاتی چون آیه تطهیر، آیه مباهله و آیه مودت و با روایاتی چون «سیدا شباب اهل الجنة» استوار شده است. در منابع اهل سنت نیز فضایل آنان در ابواب مناقب صحاح نقل شده است. کشته شدن امام حسین علیه‌السلام در کربلا و صلح امام حسن علیه‌السلام با معاویه، این عنوان مشترک را در تاریخ تشیع برجسته کرده‌اند.[۲]
محتویات
واژه‌شناسی
«حسنین» در عربی مثنّی «حسن» است؛ در حالت رفع «حسنان» و در حالت نصب و جرّ «حسنین» گفته می‌شود و در متون کهن عربی، ترکیب «الحسن والحسین» بیش از صورت مثنّی به کار رفته است. «حسن» در لغت به معنای نیکویی است و در فارسی صورت «حسنین» جانشین ترکیب دو نام شده است.[۳]
«سبط» از دیگر عنوان‌های مشترک آن دو است. در لغت به فرزندِ دختر گفته می‌شود و جمع آن «أسباط» است. از این‌رو در منابع اسلامی، امام حسن و امام حسین علیهماالسلام را «سبط» یا «سبطین» خوانده‌اند، زیرا نسبشان از سوی مادر به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌رسد.[۴]
جایگاه در قرآن
قرآن کریم نام حسن و حسین علیهماالسلام را به صراحت یاد نکرده است، اما مفسران، شماری از آیات را بر آنان یا بر خاندانی که آن دو در آن جای دارند تطبیق کرده‌اند. مهم‌ترین آنها آیه تطهیر، آیه مباهله و آیه مودت است.[۵]
آیهٔ تطهیر
در آیهٔ ۳۳ سوره احزاب آمده است: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «همانا خدا می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند». بر پایهٔ حدیث کساء، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله امام علی، حضرت فاطمه و حسن و حسین علیهم‌السلام را زیر عبا گرد آورد و با عبارت «اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي»؛ «خدایا اینان اهل بیت من‌اند»، آنان را مصداق آیه خواند. این گزارش در صحیح مسلم و منابع شیعه با چند سند آمده است. مفسران شیعه از این آیه، طهارت و عصمت اهل بیت علیهم‌السلام را نتیجه گرفته‌اند.[۶]
آیهٔ مباهله
آیهٔ ۶۱ سوره آل عمران که به آیه مباهله شهرت دارد، به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمان می‌دهد در مباهله با مسیحیان نجران چنین کند: «تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ»؛ «بیایید پسرانمان و پسران شما، و زنانمان و زنان شما، و خودمان و خودتان را بخوانیم». بر پایهٔ روایتی که مسلم در صحیح آورده، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در این رویداد تنها امام علی، حضرت فاطمه و حسنین علیهماالسلام را همراه برد؛ از این‌رو مفسران، «أَبْنَاءَنَا» («پسرانمان») را بر امام حسن و امام حسین علیهماالسلام تطبیق داده‌اند.[۷]
آیهٔ مودت
آیهٔ ۲۳ سوره شوری، معروف به آیه مودت، دوستی خویشاوندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را پاداش رسالت می‌شمارد: «قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ»؛ «بگو: بر این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، مگر دوستی دربارهٔ خویشاوندان». بر پایهٔ گزارشی در منابع حدیثی و تفسیری، چون آیه نازل شد، از پیامبر پرسیدند این خویشاوندان کیستند و او امام علی، حضرت فاطمه و حسنین علیهم‌السلام را نام برد. این گزارش با سندهای متعدد در منابع اهل سنت نیز نقل شده، هرچند همهٔ مفسران آن را نپذیرفته‌اند. مضمون آیه با عنوان ذوی القربی پیوند دارد و مفسران شیعه «قربی» را بر اهل البیت علیهم‌السلام تطبیق می‌دهند.[۸]
سورهٔ انسان
در آیات ۸ و ۹ سوره انسان آمده است: «وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا»؛ «و غذا را با وجود دوست داشتنش به بینوا و یتیم و اسیر می‌خورانند». بر پایهٔ شأن نزولی که مفسران نقل کرده‌اند، امام علی، حضرت فاطمه و حسنین علیهم‌السلام سه روز روزه گرفتند و افطار خود را به مسکین و یتیم و اسیر دادند. این شأن نزول در تفسیرهای شیعه با طرق مختلف آمده است.[۹]
سیدا شباب اهل الجنة
شناخته‌شده‌ترین لقب مشترک حسنین علیهماالسلام در روایات، «سیدا شباب اهل الجنة» است. در روایتی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آمده است: «الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ»؛ «حسن و حسین دو سرور جوانان بهشت‌اند». این روایت را ترمذی در کتاب المناقب و احمد بن حنبل در المسند نقل کرده‌اند و در مناقب‌نگاری‌های شیعه نیز از فضایل مشترک آن دو شمرده شده است.[۱۰]
محبت پیامبر
روایات بسیاری از محبت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به حسنین حکایت دارد. در صحیح بخاری از قول آن حضرت آمده است: «هُمَا رَيْحَانَتَايَ مِنَ الدُّنْيَا»؛ «آن دو، دو گل خوش‌بوی من از دنیایند». در روایت دیگری که بخاری و مسلم نقل کرده‌اند، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دربارهٔ امام حسن علیه‌السلام فرمود: «اللَّهُمَّ إِنِّي أُحِبُّهُ فَأَحِبَّهُ»؛ «خدایا من او را دوست می‌دارم، پس او را دوست بدار». عالمان مسلمان این روایات را نشانهٔ جایگاه برجستهٔ حسنین علیهماالسلام نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دانسته‌اند.[۱۱]
جایگاه در کلام امامیه
متکلمان شیعه آیهٔ تطهیر را دلیل عصمت اهل بیت علیهم‌السلام می‌دانند و حسنین علیهماالسلام را نیز مشمول آن می‌شمارند. بر این پایه، آن دو در شمار امامان معصوم جای می‌گیرند و امامتشان با نص پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله اثبات می‌شود. امام حسن علیه‌السلام دومین و امام حسین علیه‌السلام سومین امام شیعه است و هر دو در حدیث دوازده خلیفه در شمار جانشینان دوازده‌گانهٔ پیامبر یاد شده‌اند، هرچند تعیین مصداق آن اختلافی است.[۱۲]
مستند دیگر، روایتی است که ابن شهرآشوب از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل کرده است: «الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ إِمَامَانِ قَامَا أَوْ قَعَدَا»؛ «حسن و حسین دو امام‌اند، چه [بر امامت] قیام کنند و چه قیام نکنند». بر پایهٔ این روایت، واگذاری خلافت در صلح با معاویه، امامت امام حسن علیه‌السلام را از میان نمی‌برد.[۱۳]
جایگاه نزد اهل سنت
محدثان اهل سنت روایات فضل حسنین علیهماالسلام را در ابواب مناقب صحیح بخاری، صحیح مسلم و سنن ترمذی آورده و در تفسیر آیهٔ تطهیر نیز بخشی از آنان، حسنین علیهماالسلام را در شمار اهل بیت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آورده‌اند. با این حال، بیشتر عالمان اهل سنت از این روایات، امامت به معنای شیعی را استنتاج نمی‌کنند و جایگاه آن دو را در حد فضیلت و قرابت با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌دانند. شماری از ایشان نیز خلافت کوتاه امام حسن علیه‌السلام را در شمار خلافت‌های پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آورده‌اند.[۱۴]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «حسنین»؛ ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «حسن».
- ↑ ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج۳؛ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «حسن»؛ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «حسنین».
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «سبط».
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳ و سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۶۱؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۶۱؛ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علی بن أبی طالب؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۶۱.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ احمد بن حنبل، المسند، مسند عبدالله بن عباس؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ انسان؛ طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ انسان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ انسان.
- ↑ ترمذی، سنن، کتاب المناقب، باب مناقب الحسن و الحسین؛ احمد بن حنبل، المسند؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج۳.
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب المناقب؛ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة؛ نووی، شرح صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳؛ مسلم، صحیح، کتاب الإمارة؛ بخاری، صحیح، کتاب الأحکام.
- ↑ ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج۳.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی؛ بخاری، صحیح، کتاب المناقب؛ نووی، شرح صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة؛ ترمذی، سنن، کتاب الفتن، باب ما جاء فی الخلافة.
منابع
- ابن شهرآشوب، محمد بن علی؛ مناقب آل أبی طالب، قم: علامه، بی‌تا؛ ج۳.
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- ترمذی، محمد بن عیسی؛ سنن الترمذی، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- دهخدا، علی‌اکبر؛ لغت‌نامه، تهران: مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا، ۱۳۷۷ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- قرآن کریم.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- نووی، یحیی بن شرف؛ شرح صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۲ق.
